Η ευρωπαϊκή πολιτιστική ταυτότητα

12 Αυγούστου 2017

(Προηγούμενη δημοσίευση: http://www.pemptousia.gr/?p=165112)

Η ταυτότητα, και ειδικά η πολιτιστική, αποτελεί αντικείμενο συζήτησης της κοινωνικής θεωρίας ανεξαρτήτως ηπείρου. Στην επικείμενη διερεύνηση σκόπιμο είναι να δοθούν  σύντομα οι έννοιες της ταυτότητας, όπως αυτές περιγράφηκαν από κοινωνιολόγους μελετητές.

Διακρίνονται τρείς έννοιες της πολιτιστικής ταυτότητας. Η ταυτότητα του υποκειμένου του Διαφωτισμού, η ταυτότητα του κοινωνιολογικού υποκειμένου και η αντίστοιχη του μετανεωτερικού υποκειμένου: α)Το υποκείμενο του Διαφωτισμού περιγράφεται ως κεντρικό και ενιαίο άτομο, αρσενικό, προικοδοτημένο με τη δυνατότητα του «Λόγου»[1], της δράσης και της συνείδησης και ταυτίζεται με τον εαυτό του.  Το απόλυτο κέντρο είναι το πρόσωπό του. Το νεωτερικό συλλογικό υποκείμενο πραγματώνεται στο εθνικό κράτος. β)Το κοινωνιολογικό υποκείμενο αναγνωρίζει ότι το απόλυτο κέντρο δεν είναι το ίδιο το άτομο. Η ταυτότητά του προκύπτει  από τη σχέση με «σημαντικούς άλλους», αυτούς δηλαδή, που ελέγχουν τον πολιτισμό στον οποίο διαβιώνει το υποκείμενο. Αυτή η αλληλεπίδραση είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ του ιδιωτικού και του δημόσιου βίου και παράλληλα η προσπάθεια ταύτισης του υποκειμένου ακολουθεί τη δυναμική αυτή σχέση. Αυτή η συνθετική σχέση λειτουργούσε μάλλον ωφέλιμα έως και τα  τέλη του 20ου αιώνα διότι υπήρχαν σταθερές συντεταγμένες.[2]γ)Το μετανεωτερικό υποκείμενο αποκτά μία μεταβαλλόμενη ταυτότητα συμπαρασυρόμενο από τις διαφορετικές εποχές και τα εναλλασσόμενα πολιτιστικά περιβάλλοντα. Τα πολιτιστικά πεδία της φυλής, της εθνότητας, της εθνικότητας, των φύλων, της τάξης ακόμα και της σεξουαλικότητας μετασχηματίζονται, ενώ χάνονται οι σταθερές των ταυτοτήτων. Η έννοια του «συνεκτικού»  εαυτού χάνεται και η διαδικασία ταύτισης είναι ασαφής, προβληματική και ως εκ τούτου αρκούντως επώδυνη.[3] Η αιτία είναι ότι ουσιαστικά η ταυτότητα σχηματίζεται από τις κοινωνικές διαδικασίες, οι οποίες με τη σειρά τους καθορίζονται από την κοινωνική αυτή δομή. Η κοινωνική δομή  συντηρείται και αναδιαμορφώνεται από τα υποκείμενα των οποίων οι ταυτότητες σχηματίζονται από τις κοινωνικές διαδικασίες κ.ο.κ. Το ζήτημα συγκρότησης της ταυτότητας δυσκολεύει περισσότερο από την κυρίαρχη μετανεωτερική αλλοτριωμένη ηθική. Είναι σαφές ότι η ταυτότητα συγκροτείται από την αέναη διαλεκτική σχέση κοινωνίας και ατόμου. Η ταυτότητα δηλαδή δεν έχει νόημα δίχως την πραγματικότητα του κόσμου.[4]

Από τον 19ο αιώνα οι βιομηχανικές ευρωπαϊκές κοινωνίες, οι αποκαλούμενες σύγχρονες, συντίθενται από διάφορους «υποπολιτισμούς». Εκτός των πολυπολιτισμικών προβλημάτων που προκύπτουν, έχει αναδυθεί ένα τεράστιο πρόβλημα· η εκμετάλλευση του, διαρκώς διογκούμενου, παράνομου εργατικού δυναμικού, το οποίο προέρχεται από μετανάστες και πρόσφυγες. Αυτή η εκμετάλλευση επιτείνει τις ήδη υπάρχουσες δυσκολίες στις, μεταξύ των «υποπολιτισμών», σχέσεις. [5]

Η εφαρμογή της έννοιας της ανεκτικότητας δίνει ένα πλαίσιο επίλυσης σε αυτή τη δύσκολη διαπολιτιστική επαφή. Ήδη η θρησκεία έχει τοποθετηθεί με απόλυτο τρόπο· η πηγή της έννοιας των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι ο Ιουδαϊσμός και συγκεκριμένα ο Δεκάλογος του Θεού.[6] Ο δε Χριστιανισμός είναι σαφής: «οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος, οὐδέ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος, οὐδέ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καί θῆλυ· πάντες γάρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».[7]

Τώρα είναι η σειρά της κοσμικής εξουσίας και  του κάθε πολίτη,  να «ανεχτεί» και  να προασπίσει τα απανταχού ανθρώπινα δικαιώματα. Είναι πρακτικά εφικτό;

(Συνεχίζεται)

[1]Λόγος: Εκτός από τη σημασία της λέξης ως γλώσσας, ο λόγος προσέλαβε διάφορες σημασίες στην ιστορία της φιλοσοφίας από του προσωκρατικούς έως και τον Ι. Καντ (1724-1804). Ο Καντ διέκρινε τον θεωρητικό λόγο (απόκτηση γνώσης) από τον πρακτικό λόγο (σύλληψη ιδεών). Γενικά ο λόγος είναι η ειδοποιός διαφορά του ανθρώπου από την υπόλοιπη φύση (κτίση), είναι η ανώτερη ψυχική λειτουργία του ανθρώπου. Θεοδόσης Πελεγρίνης, «Λόγος», Λεξικό της Φιλοσοφίας: Οι έννοιες, οι θεωρίες, οι Σχολές, τα Ρεύματα και τα Πρόσωπα /  Εξάγλωσση Ορολογία (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2005), σσ. 364-366.

[2]Ο Ch. Taylor διακρίνει τρείς μεγάλες όψεις της έννοιας της νεωτερικής ταυτότητας του ανθρώπου. α) την ανακάλυψη του εαυτού (νεωτερική εσωτερικότητα), β) τον προσδιορισμό της ατομικής ταυτότητας σε σχέση με τον «κοινό βίο» εντός της κοινωνίας και γ) την, εδραζόμενη στην εσωτερική ηθική του ατόμου ταυτότητα περί της ανθρώπινης φύσης. Taylor, Πηγές του Εαυτού, σ. 8.

[3]Stuart Hall, «Το ζήτημα της πολιτιστικής ταυτότητας» στο Η Νεωτερικότητα σήμερα: Οικονομία, Πολιτική, Πολιτισμός, Hall, S., Held D., McGrew A., μτφρ. Θανάσης Τσακίρης, Βίκτωρας Τσακίρης (Αθήνα: Σαββάλας, 20093), σσ. 401-406.

[4]Πέτερ Λ. Μπέργκερ – Τόμας Λούκμαν, Η κοινωνική κατασκευή της πραγματικότητας: Μια πραγματεία στην κοινωνιολογία της γνώσης, Γερ. Κουζέλης, Δημ. Μακρυνιώτη (επιμ.), μτφρ. Κώστας Αθανασίου (Αθήνα: Νήσος, 20035), σσ. 317-319.

[5]Το Λονδίνο, το Παρίσι, η Αθήνα είναι ιδανικά παραδείγματα συγκέντρωσης «υποπολιτισμών». Συνήθως κατοικούν σε δικές τους περιοχές με τον δικό τους τρόπο ζωής και έκφρασης. Giddens, Κοινωνιολογία, σσ. 74-76.

Πολυπολιτισμικότητα είναι ένας περιγραφικός αλλά και κανονιστικός όρος. Στην περιγραφική του διάσταση αναφέρεται στο αποτέλεσμα της πολιτισμικής διαφορετικότητας δύο ή περισσοτέρων ομάδων εντός μιάς κοινωνίας και μόνο στην περίπτωση κατά την οποία δημιουργούνται ξεχωριστές συλλογικές ταυτότητες. Στην κανονιστική του διάσταση αναφέρεται στη θετική αποδοχή, με αναγνώριση και σεβασμό, των ξεχωριστών συλλογικών ταυτοτήτων μιάς κοινωνίας.  Heywood, Πολιτικές Ιδεολογίες, σσ. 140, 585.

[6]Micheline R. Ishay, Η Ιστορία των δικαιωμάτων του ανθρώπου: Από την αρχαιότητα έως την εποχή της παγκοσμιοποίησης, μτφρ. Αθηνά Σίμογλου (Αθήνα: Σαββάλας, 2008), σσ. 54-55.

[7]Γαλ. 3:28.