Η τρομακτική αρένα του σώματος

23 Σεπτεμβρίου 2017

(Προηγούμενη δημοσίευση: http://www.pemptousia.gr/?p=165119)

If I make the lashes dark

And the eyes more bright

And the lips more scarlet,

Or ask if all the right

From mirror to mirror

No vanity’s displayed:

I’m looking for the face I had

Before the world was made

 (W. B. Yeats, 1865-1939)[1]

Το ανθρώπινο σώμα έχει ανάγκες, επιθυμίες, όρια και μάτια.[2] Είναι ο πρωταρχικός τόπος συνάντησης με τον Άλλο, είναι η ενσάρκωση της ταυτότητάς μας και το σημείο όπου γεννιέται η αίσθηση του εαυτού. Από τη γέννησή μας αντιλαμβανόμαστε ότι είμαστε ταυτόχρονα «θεατές» και «θεάματα». Με τα μάτια μας βλέπουμε τους άλλους ενώ είμαστε υπό θέαση. Η μητέρα κοιτώντας το μωρό της λειτουργεί ως καθρέφτης [M(other)-as-mirror]. Η καλή μητέρα «κοιτάζει» [looks after] το παιδί και με την φροντίδα της το εισάγει σε εξαρτημένη σχέση. Ο πατέρας έχει καθοριστικό ρόλο· κοιτάζει [looks after] την σχέση μητέρας και παιδιού ενώ είναι και αυτός «θέαμα». Με τον τρόπο αυτό συμμετέχει στη συγκεκριμενοποίηση του εαυτού του παιδιού. Στις περιπτώσεις μη αποδοχής του παιδιού από τη μητέρα – του άλλουτου δημιουργού, τότε γεννιέται αυτόματα η απόρριψη του εαυτού μας. Αυτή η απόρριψη εκφράζεται με έντονες, βίαιες και βλαπτικές ενέργειες επί των άλλων και κυρίως επί του εαυτού μας.[3]

Συνειδητοποιούμε ότι η συνοχή του εαυτού μας είναι τελικά εξάρτηση της προοπτικής του Άλλου. Μόλις αντιληφθούμε την ύπαρξη του σώματός μας ερχόμαστε άμεσα σε επαφή με τις έννοιες της ομοιότητας και τη διαφοράς. Το σώμα, αντικείμενο χειρισμού με μεγάλη προσωπική και πολιτιστική σημασία, μας θυμίζει πάντα ότι έχουμε το δάνειο  της μητέρας – του Άλλου. Το δέρμα, ως παραπέτασμα, μας διαχωρίζει από την άμεση θέαση,  διατηρεί το εσωτερικό του σώματος ανέγγιχτο και μέσα από την αίσθηση του αγγίγματος είναι το αντιληπτό  σύνορο μεταξύ εσωτερικότητας και εξωτερικότητας.

Από τα τέλη του 20ου αιώνα και ιδιαίτερα στον 21ο αιώνα, το δέρμα αποκτά και ρόλο καμβά  επάνω στον οποίο εγγράφονται μόνιμα μηνύματα με σκοπό την έκθεσή τους. Μόνιμοι στιγματισμοί (tattoos), σωματικά piercings και σκαριφισμοί (scarifications) είναι κάποιες από τις συνηθισμένες σωματικές τροποποιήσεις των μετανεωτερικών ανθρώπων.[4] Τα σημάδια αυτά γίνονται συχνά σε ορατά, από τους άλλους, μέρη του σώματος ως κραυγαλέο μέσον επικοινωνίας. Κοινωνιολόγοι μελετητές υποστηρίζουν ότι αυτή η ευρεία πρακτική εγγραφής κοινωνικών νοημάτων,  δεσμών και συμβόλων με τατουάζ είναι τελικά μία ακόμα μορφή της εκκοσμίκευσης της κοινωνίας. Οι άνθρωποι, αντιμετωπίζοντας το πλήθος των απαιτήσεων του σύγχρονου κόσμου καθώς και την ψυχική πολυπλοκότητα τους,  συχνά αποφασίζουν να επαναπρογραμματίσουν το σώμα τους για να διαχειριστούν το ασταθές περιβάλλον στο οποίο διαβιώνουν και να γίνουν τελικά  αποδεκτοί από τους άλλους. Ο επαναπρογραμματισμός αυτός γίνεται κυρίως στο δέρμα, στο φυσικό όριο του σώματος και λειτουργεί ως εργαλείο προσωπικής ανακούφισης  ή ως εργαλείο πρόσθετης και εκβιασμένης επικοινωνίας με τους άλλους. Κάποιες φορές υπό το κράτος ψυχαναγκασμών, το σώμα βιώνεται από το άτομο ως «ξένο», διότι κάποιος Άλλος εισέβαλε. Το πάσχον άτομο, τροποποιώντας το δέρμα του, πιστεύει ότι είναι δυνατόν να εξαφανισθεί ο παρείσακτος και να αποκτήσει εκ νέου τον έλεγχο του σώματός του. Συμπερασματικά, ο όποιος στιγματισμός του δέρματος λειτουργεί κυρίως ως διαφοροποίηση από τον ίδιο τον εαυτό ή από τον άλλον.

Το ανθρώπινο σώμα έχει ποικιλομορφία και αλληλεπιδράσεις. Είναι το πρώτο σημείο επαφής με τον κόσμο των άλλων και η πρώτη μας ιδιοκτησία. Αντικρίζοντας τις ηλικιακές φθαρτικές αλλαγές του σώματος συνήθως επεμβαίνουμε δραματικά και οδυνηρά, ξεχνώντας ότι το σώμα έχει τον τελευταίο λόγο. Πριν από την «έσχατη ετερότητα», τον θάνατο του σώματος, αντιλαμβανόμαστε με τον πλέον ισχυρό τρόπο ότι το σώμα, αυτή η τρομακτική αρένα των πέντε αισθήσεων, ήταν απλώς δάνειο ενός Άλλου, του δημιουργού.[5]

Το γήρας, οι ασθένειες, η απομάκρυνση από τη «φύση» και οι κοινωνικές μεταβολές επιδρούν καθοριστικά στο σώμα μας. Η, συνεχώς διευρυνόμενη, τεχνολογία της αναπαραγωγής (αντισύλληψη, η δυνατότητα τεκνοποίησης κ.α.), η γενετική μηχανική, οι διατροφικές διαταραχές (ανορεξία, εθισμός φαγητού), το ιδεώδες για τα ανδρικά και γυναικεία σώματα κάθε εποχής (αδύνατοι άνθρωποι, μυώδεις κ.λ.π.), η προσωρινή «θεραπεία» των γηρατειών (Botox, πλαστική χειρουργική κ.α.) είναι τελικά μία «κοινωνικοποίηση της φύσης».[6] Οι άνθρωποι της νεωτερικότητας και της μετανεωτερικότητας, παγιδευμένοι στον ατομισμό τους, αναζητούν την πνευματικότητα μέσω της εμπειρίας τους. Αυτή η πνευματική αναζήτηση ουσιαστικά είναι μία άρνηση της θεσμικής θρησκείας διότι βασίζεται στην προσωπική εμπειρία και όχι σε δοσμένο κώδικα συμπεριφοράς δηλαδή σε κανόνα θρησκείας. Τις περισσότερες φορές η επιδιωκόμενη πνευματικότητα συναρτάται με την επιδιωκόμενη καλή κατάσταση της υγείας του σώματος. Έτσι το σώμα δεν είναι ένα αντικείμενο της φυσικής επιστήμης μόνο αλλά  δίαυλος της πνευματικότητας με βραβείο την πολύ καλή κατάσταση της υγείας, δηλαδή την επιμήκυνση της ζωής. Με αυτή την οπτική, η αρρώστια θεραπεύεται μέσω της ατομικής πνευματικής τελειότητας.[7]

Ο μετανεωτερικός άνθρωπος διευκολύνεται πλέον από τις επιστήμες και τις τεχνολογίες για να διαλέξει τον τρόπο με τον οποίο θα γίνεται «θέαμα» στους άλλους. Επιλέγει ακόμα και το είδος του «θεάματος» που θα δώσει το νεκρό σώμα του.

Την τελευταία πενταετία, ακόμα και στην θρησκευόμενη Ελλάδα, επιλέγεται όλο και συχνότερα η αποτέφρωση αντί της πατροπαράδοτης ταφής.[8] Μία άποψη είναι, ότι μόλις αντιλαμβάνεται ο σύγχρονος άνθρωπος ότι η μοναδική του ιδιοκτησία, το σώμα του, είναι τελικά δάνειο του δημιουργού, αντιδρά καίγοντάς το, διότι το σώμα του τον πρόδωσε· δεν ήταν τελικά δικό του. Μία άλλη άποψη, είναι ότι όλες οι επίγειες εξουσίες, κοσμικές και θρησκευτικές, χρησιμοποίησαν το ανθρώπινο σώμα για να επικοινωνήσουν και να ελέγξουν  το πνεύμα του ανθρώπου, τις περισσότερες φορές με βίαιο και οδυνηρό τρόπο. Το σώμα κρίθηκε, κατακρίθηκε, περιορίσθηκε και βασανίσθηκε. Οι πέντε αισθήσεις κηρύχθηκαν ως αμαρτωλές.[9] Οι εξουσίες έβαλαν φραγμούς – νόμους στο σώμα και όρισαν οδυνηρές τιμωρίες, ακόμα και την ποινή του θανάτου, για οποιαδήποτε παράβαση αυτών των φραγμών – νόμων. Ο καταπιεσμένος, σύγχρονος άνθρωπος καίγοντας το σώμα του, δίνει ένα τέλος σε αυτό τον επίγειο βασανισμό, αλλά και ένα μήνυμα στις εξουσίες: δεν με ορίζετε πλέον.  Μία άποψη που συνθέτει τις δύο παραπάνω, είναι ότι ο άνθρωπος που επιθυμεί να αποτεφρωθεί, δεν μπόρεσε να βρεί τρόπο να συνθέσει γόνιμα τη σχέση του με τον Άλλο.[10] Αυτή η σχέση, εάν παραμείνει στείρα, αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο αλλοτριώνοντάς τον σε άτομο, καταδικάζοντάς τον σε θανατηφόρα μοναξιά, σε επίγεια κόλαση.[11] Ο άνθρωπος που βίωσε αυτή την κόλαση στη διάρκεια της ζωής του, αυτοτιμωρείται, καίγοντας το σώμα του, καίγοντας το μοναχικό Εγώ του.[12]

Ο φέρων το σημάδι του Κάιν άνθρωπος γνωρίζει εκ των προτέρων την κατάληξή του, ξέρει για τον βιολογικό θάνατό του.[13] Η γνώση αυτή δίνει νόημα στην ανθρώπινη ζωή και πυροδοτεί την αναζήτηση της δυνατότητας της αθανασίας. Η νεωτερικότητα δεν σταμάτησε τον βιολογικό θάνατο του ανθρώπου, το θάνατο του σώματος, έκανε όμως τεράστιες προόδους στην αντιμετώπιση, καταπολέμηση και παρεμπόδιση πλήθους γνωστών αιτιών θανάτου. Η πρωταρχική έμφυτη αιτία δεν γιατρεύτηκε ποτέ· η αναπόφευκτη θνητότητα, o «ἔσχατος ἐχθρός».[14]

(Συνεχίζεται)

[1]Before the world was made – Poem by William Butler Yeats, PoemHunter.com, στο http:// www.poemhunter.com/poem/before-the-world-was-made/, ημερομηνία πρόσβασης, 31 Μαϊου 2016.

[2]Η όραση είναι η πρώτη αίσθηση που αντικρίζει τις δαιμονικές φλόγες της Κόλασης και ακολουθεί η όσφρηση η οποία αντιμετωπίζει τη δυσοσμία. Στον Παράδεισο η όραση ανταμείβει τον εκλεκτό και μέσω αυτής ενατενίζει τον Θεό. Λε Γκόφ – Τρουόνγκ, Μία ιστορία του σώματος στον Μεσαίωνα, σ. 220.

Κατά τη Μεταμόρφωση του Χριστού στο όρος Θαβώρ, οι Απόστολοι είδαν το άκτιστο φως με τα σωματικά τους μάτια, ενώ οι δίκαιοι κατά τη Δευτέρα Παρουσία θα αντικρύσουν τη δόξα του Χριστού με τα μάτια του αναστημένου σώματός τους. Καλλίστου Ware, Επισκόπoυ Διοκλείας, Ἐχθροί ἤ φίλοι; Τό σῶμα, ἡ ψυχή καί τά πάθη τοῦ ἀνθρώπου, Βασίλης Ἀργυριάδης (ἐπιμ.), μτφρ. Πολυξένη Τσαλίκη-Κιοσόγλου (Ἀθήνα: Ἐν πλῷ, 2014), σ. 149.

[3]Η αγάπη προς το παιδί από τους δημιουργούς του είναι κομβικό σημείο αποδοχής του εαυτού του και της κοινωνικοποίησής του. Το αντίστροφο καταστρέφει το παιδί αλλά και τους δημιουργούς του. Λογοτεχνικό παράδειγμα είναι η αδυναμία του Βίκτωρα Φρανκεστάϊν (M. Shelley, 1818) να αγαπήσει το νεογέννητο τερατούργημα του διότι αυτό που είδε τον τρόμαξε. Το νεογέννητο δεν το ακουμπά κανείς, δεν το κρατά, δεν συνειδητοποιεί τον εαυτό του μέσα από το σώμα του, δεν αποκτά όνομα, δεν είναι ιδιοκτήτης του σώματός του. Είναι απλά δέκτης του, γεμάτου αηδίας και τρόμου, βλέμματος του δημιουργού του, ο οποίος εγκαταλείπει το δημιούργημά του. Κατά το ηθικό σχήμα του έπους της Ιλιάδας (άτη, ύβρις, νέμεσις, τίσις) ο Φρανκεστάϊν θολωμένος από τη δυνατότητα δημιουργίας, προσβάλει τον Θεό δίνοντας ζωή, επισύροντας έτσι την θεϊκή οργή και τιμωρείται με θάνατο. Μία εναλλακτική ερμηνεία της Lemma, είναι ότι τιμωρείται με θάνατο όχι διότι τόλμησε να δημιουργήσει αλλά διότι δεν αγάπησε το δημιούργημά του. Alessandra Lemma, Κάτω από το δέρμα: Μια ψυχαναλυτική μελέτη της τροποποίησης του σώματος, μτφρ. Κώστας Α. Ζερβός (Αθήνα:  Αρμός, 2016), σσ.107-126.

[4]Piercing: Η δημιουργία μόνιμης ή προσωρινής οπής σε οποιοδήποτε μέρος του σώματος. Π.χ. τρύπημα λοβών αυτιών έως και τρύπημα ευαίσθητων οργάνων.

MedicineNet.Com στο http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=11872, ημερομηνία πρόσβασης, 2 Ιουνίου 2016.

Αυτές οι τεχνικές (tattoos, piercings και scarifications) έχουν δημιουργήσει ένα δυναμικό εμπορικό περιβάλλον με ειδικευμένους στο human body art, το οποίο τροφοδοτεί με τη σειρά του άλλα οικονομικά περιβάλλοντα (π.χ. φαρμακοβιομηχανίες, δερματολόγους, πλαστικούς χειρουργούς κ.α.).

[5]Lemma, Κάτω από το δέρμα, σσ. 217, 80-81,85, 143, 177, 218, 335-336, 341, 388-389, 219, 373, 392-393.

[6]Giddens, Κοινωνιολογία, σσ. 182-205.

[7]π.χ. Κινήματα New Age του Hare Krishna, σαϊεντολογία (scientology), κ.α. Charles Taylor, Μία Κοσμική Εποχή, μτφρ. Ξενοφών Κομνηνός (Αθήνα: Ίνδικτος, 2015), σσ. 763-764, και Casanova, Public religions in the modern world, σ. 5.

[8]Βλ. υποσημείωση 128.

Υφίσταται παγκόσμιος οργανισμός για τα θέματα της αποτέφρωσης των ανθρώπων. International Cremation Federation, στο http://www.int-crem-fed.org/homepage, ημερομηνία πρόσβασης, 28 Μαϊου 2016.

Σχετικά πρόσφατα δημιουργήθηκε και στην Ελλάδα κάτι ανάλογο, Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης, στο http://www.cremation.gr/, ημερομηνία πρόσβασης, 28 Μαϊου 2016.

[9]«χρι γὰρ νόμου ἁμαρτία ἦν ἐν κόσμῳ, ἁμαρτία δὲ οὐκ ἐλλογεῖται μὴ ὄντος νόμου» (Ρωμ. 5:13).

Η αμαρτία είναι τελικά μία έννοια κοσμική και όχι χριστιανική, ευαγγελική ή πνευματική ανάλογη. Δηλαδή, η αμαρτία είναι η κατανόηση της ευθύνης και του λάθους, του σφάλματος. Ως πολίτες προασπίζουμε τους άλλους από τα λάθη των πράξεών μας και βεβαίως φέρουμε την ευθύνη για κάθε πράξη μας. Φρανσουάζ Ντολτό – Ζεράρ Σεβερέν, Τά Εὐαγγέλια καί ἡ πίστη: Ὁ κίνδυνος μιᾶς ψυχαναλυτικῆς ματιᾶς, μτφρ. Ελισάβετ Κούκη (Αθήνα: Εστία, 20093), σσ. 393-394.

[10] Εφόσον η διαφορά και η αναφορά συνθέτουν τη σχέση του Εγώ με το Άλλο, τότε το Άλλο είναι πάντα αλλότριο του Εγώ, το οποίο όμως είναι συσσίφεια αναγκασμένο να αναφέρεται στη σχέση αυτή για να ταυτοποιηθεί, δηλαδή, δίχως τον Άλλο δεν υπάρχει η ταυτότητα του Εγώ. Taylor, Πηγές του Εαυτού, σσ. 58-61, 65, 84-85.

[11]Γεώργιος Ι. Μαντζαρίδης, Χριστιανική Ηθική Ι: Εισαγωγή –Γενικές Αρχές Σύγχρονη Προβληματική, δεύτερη έκδοση βελτιωμένη (Θεσσαλονίκη: Π. Πουρναράς, 2009), σσ. 107-118.

[12] Και οι τρεις απόψεις είναι προσωπικοί συλλογισμοί.

[13]«Καὶ εἶπεν αὐτῷ Κύριος ὁ Θεός· οὐχ οὕτως, πᾶς ὁ ἀποκτείνας Κάιν ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει. καὶ ἔθετο Κύριος ὁ Θεὸς σημεῖον τῷ Κάιν τοῦ μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα αὐτόν» (Γεν. 4:15).

Κατά μία  έννοια, το σημάδι του Κάϊν υποδεικνύει ότι η ανθρωπότητα έλαβε γνώση του θανάτου.

[14]«Ἒσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος·» (Α΄Κορ. 15:26).