Η Θεολογία του προσώπου ως θεμελιώδης αρχή του Χριστιανισμού

17 Μαΐου 2018

Η ανθρώπινη ταυτότητα συγκροτείται εννοιολογικά από τους όρους του προσώπου, του εαυτού και του ατόμου. Η έννοια του προσώπου είναι η κοινωνική εικόνα του ανθρώπου και συντίθεται τριμερώς από ικανότητες, ιδιότητες και ποιότητες[335]. Στη Βίβλο η «συλλογική προσωπικότητα» του Αδάμ παρουσιάζεται μέσα από τις τρείς σχέσεις του: με το Θεό, με τη γη και με τους συνανθρώπους του[336].

Συγκεκριμένα η βιβλική ανθρωπολογία εξετάζει τον άνθρωπο σε σχέση προς τον Θεό του οποίου είναι εικόνα[337]. Για την καλύτερη κατανόηση της ανθρώπινης ταυτότητας σημειώνεται ότι η επίγεια πραγματικότητα διαχωρίζεται στο Εγώ (ο εαυτός) και στο Άλλο, είτε αυτό είναι ανθρώπινο, είτε φυσικό, είτε υπερφυσικό (ό,τι διαφέρει από τον εαυτό)[338].

Οι Καππαδόκες Πατέρες με συγκροτημένη σκέψη και με τη χάρη του Θεού δανείσθηκαν ορολογία της θύραθεν φιλοσοφικής σκέψης με σκοπό να εκφράσουν την πίστη τους στην Αγία Τριάδα, αλλά και να εμποδίσουν κακοδοξίες και αιρετικές ερμηνευτικές. Διατύπωσαν το χριστιανικό δόγμα, διευκρίνισαν τη σχέση Θεού και ανθρώπου, ανέλυσαν τις σχέσεις μεταξύ των Προσώπων του Τριαδικού Θεού, αφού είχαν ορίσει πρώτα το οντολογικό περιεχόμενο της Αγίας Τριάδας. Οι Πατέρες, έδωσαν νέο βιβλικό νόημα σε λέξεις όπως φύση, ουσία, υπόσταση, πρόσωπο, κτιστό – άκτιστο έτσι ώστε να γίνει κατανοητός ο μονοθεϊσμός του Τριαδικού Θεού. Θεωρώντας ότι η οντολογία της Τριάδας εδράζεται και στα πρόσωπα και όχι μόνο στην ουσία ταύτισαν την υπόσταση με το πρόσωπο[339]. Με την προσέγγιση αυτή, οι Καππαδόκες Πατέρες εξήγησαν ότι εφόσον ο άνθρωπος πλάσθηκε «κατ’ εικόνα» του Θεού, το πρόσωπο, δηλαδή το ανθρώπινο πρόσωπο, ανάγεται σε μέγιστο οντολογικό μέγεθος[340].

Ως «εικόνα» Θεού ο άνθρωπος (ξεχωριστή οντότητα) οφείλει να συμβιώνει, σε αγαπητική σχέση ταυτόχρονα με τους άλλους ανθρώπους, με τα άλλα πρόσωπα. Μόνο μέσα από τη σχέση του με τα άλλα πρόσωπα ολοκληρώνεται, διότι σκοπός του είναι να γίνει «κατ’ ομοίωση», να θεωθεί[341]. Η πτώση του ανθρώπου όμως διέκοψε τη σχέση Θεού – ανθρώπου[342]. Στο πλαίσιο του σχεδίου της Θείας Οικονομίας για τη σωτηρία του ανθρώπου Σαρκώνεται ο Λόγος[343]. Η Σάρκωσή Του προσφέρει στον πτωτικό Αδάμ καινή ζωή, δίνει άφεση αμαρτιών και δείχνει τον τρόπο και το δρόμο προς τον Θεό: κοινωνία, οικειότητα, αγάπη, αναφορά, συγχώρεση και ενότητα[344]. Πάντα με οντολογική ελευθερία ο άνθρωπος προσπαθεί να γίνει πρόσωπο «μιμούμενος» τον Υιό του Θεού[345]. Για να βοηθήσει τον άνθρωπο σε αυτή την προσπάθεια ο Χριστός μας δώρισε προσευχή η οποία αρχίζει με το «Πάτερ ἡμῶν» (αλλιώς θα άρχιζε με το «Πάτερ ἐμοῦ»)[346]. Προς ενίσχυση της βοήθειας στους ανθρώπους ο Χριστός παρακάλεσε τον Πατέρα Του να στείλει το Άγιο Πνεύμα στην κτίση, πράξη η οποία επεκτείνεται σε μία συνεχή και διαρκή Πεντηκοστή[347].

Ο Παράκλητος εκχέεται με μυστηριακό τρόπο στην κτίση, μετά την ανάληψη του Χριστού, εγκαινιάζει ένα νέο δεσμό του ανθρώπου με τον πλάστη Του και φέρει τη Βασιλεία του Θεού. Ο Υιός του Ανθρώπου με τη Σάρκωσή Του δίνει άφεση αμαρτιών και δωρίζει εκ νέου τον τρόπο ενότητας των ανθρώπων. Η ενότητα αυτή πραγματώνεται στην Εκκλησία με τα κοινωνικά μυστήρια του Βαπτίσματος και της Θείας Ευχαριστίας. Κατά την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας τα φυσικά στοιχεία του άρτου και του οίνου, μεταμορφώνονται σε Σώμα και Αίμα Χριστού, γίνονται δηλαδή άλλοια. Με το μέγα μυστήριο της Κοινωνίας ο άνθρωπος επι – κοινωνεί με τον Άλλο, δηλαδή με τον Θεό, με τους άλλους ανθρώπους και με τη φύση. Το άτομο μεταμορφώνεται σε Πρόσωπο και η ατομική μοναξιά γίνεται συλλογική χαρά, το Εγώ γίνεται ένα με το Άλλο, αλλοιώνεται αλλά δεν αλλοτριώνεται. Μέσω της Θείας Ευχαριστίας το Εγώ ξεφεύγει από την κόλαση της μοναξιάς, της ακοινωνησίας[348]. Η ένωση των πολλών ανθρώπων στον Ένα Τριαδικό Θεό διατηρεί τα ατομικά προσωπικά τους χαρακτηριστικά ενώ ταυτόχρονα τους ενοποιεί σε σώμα Χριστού[349].

Κλείνοντας την σύντομη περιγραφική παρουσίαση των δύο θεμελιωδών αρχών του Χριστιανισμού αντιλαμβανόμεθα ότι η πραγματική διάσταση της Ορθοδοξίας είναι ολόκληρη η οικουμένη. Ο τρόπος με τον οποίο η Ορθοδοξία αντιμετωπίζει τα απανταχού ανθρώπινα δικαιώματα είναι ουσιαστικά ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει την πολυπολιτισμικότητα, τον ρατσισμό, τον πλουραλισμό, το κοσμικό κράτος και όλες τις θρησκείες και Εκκλησίες (μία μικροαπεικόνιση όλων αυτών είναι η Ε.Ε.)[350]. Εντός της Εκκλησίας είναι δεδομένη η πολλαπλότητα και με το δώρο του Θεού, την ελευθερία της βούλησης του ανθρώπου, ο κάθε ένας τρέφει την ιδιαιτερότητά του και την διαφορετικότητά του. Εντός της Εκκλησίας ο άνθρωπος είναι μοναδικός αλλά όχι μόνος. Άλλωστε ο ετεροκαθορισμός είναι απαραίτητος για τον αυτοπροσδιορισμό. Τα δικαιώματα του ανθρώπου είναι αξιωματικώς αποδεκτά από την Ορθοδοξία, διότι ο σκοπός της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι η σωτηρία του ανθρώπου, δηλαδή η σωτηρία του πλησίον και όχι μόνο η ατομική σωτηρία. Μέσα από την τριαδικότητα του Θεού, τη Θεία Ευχαριστία και τον ασκητισμό γίνεται φανερή η σύμπλευση της Ορθοδοξίας με την κοινωνία, η προστασία των δικαιωμάτων των προσώπων – ανθρώπων. Ο Τριαδικός Θεός είναι κοινωνία προσώπων, η Θεία Ευχαριστία είναι μία «κοινωνικοποίηση» του ανθρώπου και ο Ορθόδοξος ασκητισμός απεμπολεί τον «διεκδικητισμό» και τον «δικαιωματισμό» μέσα από την διακονία και την παραίτηση των κοσμικών δικαιωμάτων[351].

Διαβάστε ολόκληρη τη μελέτη εδώ

 

[335] Θ. Παραδέλλης, «πρόσωπο», Θρησκειολογικό Λεξικό, Μ. Μπέγζος (επιμ. εκδ.) (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2000), σ. 459.
[336] Michel Join-Lambert & Pierre Grelot, «πρόσωπο», Λεξικό Βιβλικής Θεολογίας, X. Leon-Dufour, (ἐπιμ. ἔκδ.), ἑλλ. μτφρ. Σ. Αγουρίδης, Σ. Βαρτανιάν, Γ. Γρατσέας, Γ. Μαραγκός, Γ. Ρηγόπουλος, Σ. Φρέρης και Κ. Χιωτέλλη (Ἀθήνα: Ἂρτος Ζωῆς, 1980) στ. 869-871.
[337] Γεν. 1:26.
[338] Το προσωπείο (θεατρική μάσκα) ήταν συνώνυμο με το πρόσωπο με αποτέλεσμα να λάβει έως και νομική διάσταση στους πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους (persona). Αυτή η ταύτιση σημιούργησε αιρέσεις ανάμεσα στους πρωτοχριστιανούς. Ζηζιούλας, «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», σσ. 302-303.
[339] Ζηζιούλας, «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», σσ. 287-301.
[340] Με την ερμηνεία των Πατέρων για το «πρόσωπο» επετεύχθη η κατανόηση της διαφοράς προσώπου και προσωπείου. Ζηζιούλας, «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», σσ. 291-292.
[341] Καλλίστου Ware, Επισκόπoυ Διοκλείας, Η εντός ημών Βασιλεία, μτφρ. Ιωσήφ Ροηλίδης (Αθήνα: Ακρίτας, 19972), σσ. 58-59.
[342] Γεν. 3:1-24.
[343] Κολ. 1:21.
[344] Ζηζιούλας, «Από το προσωπείον εις το πρόσωπον», σσ. 302-303.
[345] π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, Τό σῶμα τοῦ ζῶντος Χριστοῦ: Μιά ὀρθόδοξη ἑρμηνεία τῆς Ἐκκλησίας, μτφρ. Ἰ. Κ. Παπαδόπουλος (Ἀθήνα: Ἁρμός, 1999), σ. 35.
[346] Ware, Η εντός ημών Βασιλεία, σ. 60.
[347] Ιωαν. 15:26.
[348] Φλωρόφσκυ, Τό σῶμα τοῦ ζῶντος Χριστοῦ, σσ. 35, 32-34.
[349] Οι πιστοί χριστιανοί, δηλαδή η ευχαριστιακή κοινότητα, δεν αποτελούν απλώς μέλη της Εκκλησίας, είναι η Εκκλησία επειδή η πορεία προς τη θέωση της ανθρωπότητας πραγματώνεται με τη διενέργεια του Παρακλήτου. Η Εκκλησία είναι το σώμα του Χριστού και το συμ-πλήρωμά Του. Σε σταυρικό σχήμα η κάθετη αγαπητική σχέση του ανθρώπου με την Αγία Τριάδα διέρχεται από την οριζόντια αντίστοιχη, με τους συνανθρώπους του. Οι χριστιανοί βιώνουν κοινή ἐν Χριστῷ ζωή στην αποστολική κοινότητα. Φλωρόφσκυ, Τό σῶμα τοῦ ζῶντος Χριστοῦ, σσ. 19, 30, 78-79.
[350] Δεληκωσταντής, «Ορθοδοξία και δικαιώματα του ανθρώπου», σσ. 197-200.
[351] Δεληκωσταντής, Τα δικαιώματα του ανθρώπου, σσ. 74-76 και Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Μεσσηνίας, «Οι μετανάστες, μία πρόκληση για τις Εκκλησίες μίας διαπολιτισμικής κοινωνίας» στο συλλογικό Διαπολιτισμικότητα και θρησκεία στην Ευρώπη μετά την επικύρωση της Συνθήκης της Λισσαβόνας, της Αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Αθήνα: Ινδικτος, 2011), σσ. 101-102.