Σημασίες και συμβoλισμοί εθιμικών πρακτικών των Θεοφανείων

5 Ιανουαρίου 2013

Το νερό υπήρξε, ήδη από την αυγή της ανθρώπινης παρουσίας στη γη, πρωταρχικό βασικό στοιχείο για την ύπαρξη, την ζωή και την υγεία του ανθρώπου. Γι’ αυτό επόμενο είναι να ευλογείται και να αγιάζεται συμβολικά, στις πηγές, τα ποτάμια, τις λίμνες και τα πηγάδια, σε κάθε κρίσιμη και οριακή στιγμή του παραδοσιακού εορτολογίου, σε κάθε οριακή φάση της οργανωμένης κοινωνικής ζωής. Η γονιμική αυτή χρήση του νερού, εισάγει και την ουσία όλων αυτών των εθίμων, στην ρίζα των οποίων βρίσκεται η πάγια ανθρώπινη επιθυμία για υγεία, καλοχρονιά, ευετηρία και καλή παραγωγή.

Τα Θεοφάνεια αποτελούν γιορτή δεμένη με το ζωογόνο υγρό στοιχείο, που αγιάζεται με τους αγιασμούς της παραμονής και της κυριώνυμης μέρας (5-6 Ιανουαρίου). Μέσω του νερού, και μάλιστα του αγιασμένου νερού, πραγματώνεται και υλοποιείται η έννοια του καθαρμού και της απαλλαγής από τα «κακοποιά δαιμόνια» (καλικάντζαροι), η οποία και επικρατεί στα έθιμα των Φώτων, π.χ. οι λαϊκοί άνθρωποι συνήθιζαν να πλένουν τελετουργικά κατά τα Φώτα, τα γεωργικά εργαλεία και τις εικόνες από τα εικονοστάσια των σπιτιών τους. Συνέχιζαν με τον τρόπο αυτό τα αρχαία αθηναϊκά «πλυντήρια», κατά τα οποία οι Αθηναίοι έπλεναν τελετουργικά το άγαλμα της Αθηνάς στα νερά του Φαλήρου.

Η έννοια του καθαρμού και της απαλλαγής από την επήρεια των δαιμόνων του Δωδεκαημέρου έχουν πολλές συνήθειες κατά την διάρκειά του, όπως είναι για παράδειγμα το συνεχές άναμα της φωτιάς στο τζάκι, η δημιουργία σταυρού στο ανώφλι του σπιτιού με τα κεριά των Φώτων και κυρίως, ο ραντισμός που γίνεται με το «καινούργιο» νερό, το αγιασμένο νερό, στα σπίτια, στις αποθήκες, στα ζώα και τα κτήματα. Στην Θράκη την ημέρα των Φώτων βρέχουν ένα νέο ανδρόγυνο για το καλό της χρονιάς. Είναι προφανής ο γονιμικός και ευετηρικός χαρακτήρας αυτής της εθιμικής πράξης. Άξιο αναφοράς είναι το έθιμο της κατ’ επίφασιν παρωδίας σε βάρος του ιερέα που αγιάζει. Η βαθύτερη έννοια που περιέχεται στο έθιμο αυτό είναι ο σκοπός της εξασφάλισης της υγείας και ευφορίας των καρπών μέσα από το λούσιμο του ιερέα από τους χωρικούς που γινόταν σε χωριό της Βόρειας Θράκης (Σιναπλί). Το έθιμο αποτελεί κατάλοιπο της εορτής των Σατουρναλίων. Τέλος είναι χαρακτηριστικά τα έθιμα που σχετίζονται με  μεταμφιέσεις.

Όλα τα προαναφερθέντα έθιμα παραπέμπουν σε εποχή κατά την οποία ο άνθρωπος βρισκόταν σε αγαστή συνεργασία και συνύπαρξη με την φύση και το φυσικό περιβάλλον, εκδηλώνοντας έμπρακτο και απόλυτο σεβασμό προς αυτό. Η λαογραφική αυτή οικολογία έκανε τους παραδοσιακούς ανθρώπους να βιώνουν την σχέση τους με την φύση μέσα από μία σειρά τελετουργικών εθίμων γονιμότητας, όπως αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω.

Το Δωδεκαήμερο με τις τρεις μεγάλες γιορτές του (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Θεοφάνεια) είναι μία οριακή και σημαδιακή μαζί, περίοδος. Μετά την σπορά του φθινοπώρου, και στο κατώφλι της άνοιξης και της καρποφορίας, ο λαϊκός άνθρωπος αισθάνεται την ανάγκη να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις του και τις ισορροπίες του με το φυσικό και το υπερφυσικό. Τα Δωδεκαμερίτικα έθιμα αποτελούν στην μεγάλη τους πλειοψηφία, πραγμάτωση των στόχων αυτών.

Σήμερα, ο άνθρωπος αντιστρατεύεται το φυσικό περιβάλλον και τα περισσότερα έθιμα έχουν αποβεί τυπικές μορφές, ισχνές αναμνήσεις ενός αγροτοκτηνοτροφικού κόσμου στο αστικό περιβάλλον, στον αστικό τρόπο ζωής και δράσης. Στο πλαίσιο αυτό τα σχετικά έθιμα του ελληνικού Δωδεκαημέρου περιορίστηκαν και τυποποιήθηκαν, δεν εξαφανίστηκαν όμως. Συνεχίζουν να υπάρχουν, θυμίζοντας τρόπους και ήθη ζωής των προγόνων μας.

(απόσπασμα από την πτυχιακή εργασία του Ιωάννη Ρουκούδη, Μουσικού, με τίτλο: Τα κάλαντα του δωδεκαημέρου: Οι ρίζες και το περιεχόμενο μιας τελετουργίας σε εξέλιξη, Θεσσαλονίκη 2009)


 

Σχετικά άρθρα Αφιερώματα
Περί νοεράς προσευχής 22 Αυγούστου 2019 Προς νέον ερωτήσαντα περί προσευχής (Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστού) Η πράξη της νοεράς προσευχής είναι να βιάσεις τον εαυτό σου να λες συνεχώς την ευχή με το στόμα αδιαλείπτως. Στην αρχή γρήγορα να μην προφθάνει ο νους να σχηματίζει λογισμό μετεωρισμού. Να προσέχεις μόνο στα λόγια: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Όταν αυτό πολυχρονίσει, το συνηθίζε...
Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος ως πηγή θεογνωσίας 6 Αυγούστου 2019 Οι άγιοι Πατέρες καθόρισαν να γιορτάζεται η μεγάλη δεσποτική γιορτή της Θείας Μεταμορφώσεως την 6η Αυγούστου, δηλαδή σαράντα ήμερες πριν από την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Έκριναν αναγκαία τη μετάθεση της γιορτής, γιατί δεν ταίριαζε ο πανηγυρικός της χαρακτήρας με την πένθιμη περίοδο της Μ. Τεσσαρακοστής, στη διάρκεια της οποίας είχε γίνει. Κι έγι...
Το όνομα Ρωμηός και η ιστορική του σημασία 16 Ιουλίου 2019 Για το όνομα Ρωμηός (= Ρωμαίος) υπάρχει μεγάλη σύγχυση, σ’ εκείνους φυσικά που ερασιτεχνικά ασχολούνται με την ιστορία, ενώ όσοι έχουν τις επιστημονικές προϋποθέσεις μπορούν να κατανοήσουν την έννοια και ιστορική σημασία των εθνικών μας ονομάτων. Το όνομα «Έλλην» είναι το κυριότερο όνομα του έθνους των Ελλήνων. Η έννοιά του όμως ποικίλλει κατά π...
Ο Άγιος Νέος εθνο-Ιερομάρτυς Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός († 9 Ιουλίου 1821) 9 Ιουλίου 2019 Ο άγιος Νέος Εθνο-Ιερομάρτυς Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός γεννήθηκε στον Στρόβολο της Κύπρου το 1756. Από την ηλικία των πέντε έως επτά χρόνων, εκουσίως επέλεξε τον μοναχικό βίο και ακολούθησε τον συγγενή του ιερομόναχο και Οικονόμο της Μονής Αρχιμανδρίτη Χαράλαμπο, στο μοναστήρι της Παναγίας του Μαχαιρά. Έμαθε τα πρώτα γράμματα, στο σχολείο της ...
«Στη δύσκολη προσωπική µας στιγµή» 3 Ιουλίου 2019 23-11-2009, Αθήνα «Σας γράφω με ευγνωμοσύνη, χωρίς να έχω στο παρελθόν επικοινωνήσει πάλι μαζί σας, έναν χρόνο μετά την τηλεφωνική επικοινωνία που είχατε με την κ. Κ. Σ., στην οποία αποστείλατε επιστολή και ευλογίες από την Ι. Μονή Βατοπαιδίου. Τότε, εκείνη βρήκε την ευκαιρία να σας μιλήσει για τη μεγάλη στενοχώρια που περνούσε με την υγεία της αδ...