(Προηγούμενη δημοσίευση: https://www.pemptousia.gr/?p=411616)
Η κάθαρση της καρδιάς προϋποθέτει την κάθαρση του νου. Η επίτευξη της κάθαρσης του νου είναι στόχος της ησυχαστικής παράδοσης της Εκκλησίας. Ησυχία δεν σημαίνει ξεκούραση από κάποια εργασία, αλλά αντίθετα η τέλεση πνευματικής εργασίας στην καρδιά. Ησυχασμός είναι η στάση του ανθρώπου μπροστά στον Θεό με τον νου ενωμένο με την καρδιά.
Στον Ησυχασμό η καρδιά του ανθρώπου γίνεται ο «θρόνος της Χάριτος, το εντός του σώματος σώμα»[1]. Ο νους κατεβαίνει και ενώνεται με την καρδιά και με όλες τις δυνάμεις του ανθρώπου και από εκεί στρέφεται προς τον Θεό. Η πορεία αυτή κατά την οποία ο νους επιστρέφει στον εαυτό του, ονομάζεται «κυκλική πορεία του νου» ή «ενοειδής συνέλιξη του νου»[2]. Επιστρέφοντας η ενέργεια του νου στην ουσία του, επιστρέφει το ψυχικό πνεύμα του νου, το οποίο μαζί με τις άλλες δυνάμεις της ψυχής ενεργεί στον εγκέφαλο, στην έδρα του, στην καρδιά. «Τότε το ενιαίο του νου, ο νους, ο λόγος και το πνεύμα, γίνεται τριπλό, ενώ μένει ενιαίο, και συνάπτεται με τη θεαρχική Τριαδική μονάδα, αποκλείοντας κάθε είσοδο πλάνης»[3]. Από αυτήν την άποψη ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται ως μικρόκοσμος, που καλείται να συνδέσει πνευματικά όλον τον κόσμο, «ὦσπερ τί τῶν ὅλων συνεκτικότατον ἐργαστήριον»[4].
Η εργασία αυτή, της επιστροφής του νου στην καρδιά, απαιτεί κόπο γιατί ο νους ως ευκίνητος, δραπετεύει και συνηθίζει και ομοιώνεται με τα εξωτερικά σχήματα[5]. Ο νους εξαρχής πλάστηκε κατ’ εικόνα του Δημιουργού απλός, άμορφος και ασχημάτιστος. Εξαιτίας όμως του γεγονότος ότι αυτός αποτελεί κτίσμα του Θεού και άρα είναι τρεπτός και μεταβλητός, επιδέχεται αλλοίωσης τόσο προς το καλό, όσο και προς το κακό και σχηματίζεται ανάλογα με τις εξωτερικές επιδράσεις[6]. Ο αγώνας του έγκειται στο να εξαλείψει κάθε σχήμα που τυπώθηκε σε αυτόν, ώστε να καταστεί απλός και μέσω αυτής της απλότητας να επιστρέψει στην καρδιά, η οποία τότε λέγεται ότι είναι καθαρή[7]. Όταν γίνει αυτή η επιστροφή του νου στην καρδιά, έργο του είναι να βρει τον ενδιάθετο λόγο και να προσεύχεται λέγοντας την σύντομη ευχή «Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησόν με», δίνοντας όλη την προσοχή στα λόγια αυτής της ευχής, χωρίς να σχηματίζει τίποτα άλλο από τις εικόνες των αισθητών[8]. Ο άνθρωπος αυτός έχει την ολοκληρωμένη υπόσταση μέσα στην καρδιά του. Η αποκάλυψη της καρδιάς, από το περίβλημα της φθοράς και της αμαρτίας, είναι αποκάλυψη του προσώπου[9]. Η αποκάλυψη του προσώπου δεν είναι κάτι στατικό αλλά μια δυναμική πορεία από το κατ’ εικόνα στο καθ’ ομοίωσιν. Όταν ο άνθρωπος καθαρίσει τον νου και ανακαλύψει την καρδιά του μέσω της άσκησης, τότε φτάνει στο καθ’ ομοίωσιν, γίνεται πρόσωπο[10].
Η καρδιά επιβάλλεται και του νου και του σώματος γι’ αυτό πρέπει ο άνθρωπος να επαγρυπνεί, ώστε να φυλάσσει με κάθε τρόπο να μην αιχμαλωτιστεί η καρδιά. «Πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν»[11], προτρέπει ο Σολομών. Η καρδιά ως κέντρο όλων των δυνάμεων του ανθρώπου είναι δύσκολο να καθαρθεί αν δεν είναι καθαρές όλες οι αισθήσεις και οι δυνάμεις της ψυχής και του σώματος. Ακόμη και αν μία μόνο δύναμη μολυνθεί, η ασθένεια οδηγείται στην καρδιά. Επομένως όταν γίνεται λόγος για κάθαρση του νου και κάθαρση της καρδιάς, δεν εννοείται το ίδιο πράγμα, αφού νους και καρδιά δεν σημαίνουν το ίδιο. Ο νους είναι μόνο μία δύναμη της ψυχής, ενώ η καρδιά είναι η ρίζα που περικλείει όλες τις δυνάμεις μαζί. Όταν όλες οι δυνάμεις είναι καθαρές, η καθαρότητα αφορά σε όλη την καρδιά και αντίστοιχα, όταν η καρδιά είναι καθαρή, σημαίνει ότι και όλες οι δυνάμεις είναι καθαρές[12].
Υποσημειώσεις:
[1]. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, Ὑπέρ των ἱερῶς ἡσυχαζόντων, Λόγος 1,2,3, ΕΠΕ 2, σελ. 126.
[2]. Ο άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης αναφερόμενος στην επιστροφή του νου στην καρδιά, κάνει λόγο για τρεις κινήσεις του νου. Η ευθεία κίνηση του νου, η οποία επιδέχεται πλάνης, είναι όταν ο νους από τα κτίσματα και από τα αισθητά, ανάγεται στον Κτίστη. Η ελικοειδής κίνηση είναι όταν ο νους φωτίζεται από τα θεία, όχι όμως νοερά αλλά συλλογιστικά. Η κυκλική κίνηση ή ενοειδής συνέλιξη του νου είναι η μόνη απλανής, γιατί η ψυχή συνάγει όλες τις δυνάμεις της, αποβάλλει όλα τα αισθητά και επιστρέφει στην καρδιά, όπου είναι ο τόπος συνάντησης με τον Θεό. Βλ. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ, Περὶ θείων ὀνομάτων, 4, 9, PG. 3, 705A. Πρβλ. ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΟΡΝΑΡΑΚΗ, Στοιχεία Νηπτικής Ψυχολογίας, ό.π., σελ. 16.
[3]. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Περὶ προσευχῆς καὶ καθαρότητος καρδίας, β΄, Φιλοκαλία Δ΄, σελ. 132.
[4]. ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, Περὶ ἀποριῶν, PG. 91, 1305A.
[5]. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Ὑπερ των ἱερῶς ἡσυχαζόντων, Φιλοκαλία Δ΄, σελ. 127.
[6]. ΠΕΤΡΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ, Περὶ τῆς στ΄ γνώσεως, Φιλοκαλία Γ΄, σελ. 53.
[7]. ΚΑΛΛΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΤΩΝ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΩΝ, Μέθοδος καὶ κανὼν ἀκριβής, ξστ΄, Φιλοκαλία Δ΄, σελ. 260.
[8]. ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, Συμβουλευτικό Εγχειρίδιο, ό.π, σελ. 191. Πρβλ. ΝΕΙΛΟΥ ΑΣΚΗΤΟΥ, Περὶ προσευχῆς, ξζ΄, Φιλοκαλία Α΄, σελ. 182. Πρβλ. Ό.π., ριζ΄, σελ. 187.
[9]. Αρχιμ. ΙΕΡΟΘΕΟΥ ΒΛΑΧΟΥ, Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία, ό.π., σελ. 152.
[10]. Βλ. Μητρ. ΙΕΡΟΘΕΟΥ ΒΛΑΧΟΥ, Το πρόσωπο στην Ορθόδοξη Παράδοση, ό.π., σελ. 82- 83.
[11]. Παρ. 4, 23.
[12]. Βλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Περὶ προσευχῆς καὶ καθαρότητος καρδίας, γ΄, Φιλοκαλία Δ΄, σελ. 133.
(Συνεχίζεται)
