Μέσα σ’ ένα κλίμα δικαιολογημένου πανηγυρισμού γιορτάζουμε το μεγάλο γεγονός της εθνικής μας παλιγγενεσίας. Πρόκειται για το κορυφαίο γεγονός της εθνικής μας ιστορίας, που χάρισε στην πατρίδα μας την εθνική ανεξαρτησία και απετέλεσε την αφετηρία της ιστορίας του νεοτέρου Ελληνισμού.
Ο αγώνας του 1821 ήταν αγώνας εθνικός. Αγώνας πίστεως και ελευθερίας, που γιγάντωσε το πνεύμα και πύργωσε τις ψυχές των Ελλήνων για την Ορθοδοξία και το Γένος. Στο 21 δεν μεγαλούργησε μια τάξη, μια κατηγορία ανθρώπων, αλλά άνθρωποι όλων των τάξεων και κατηγοριών, που κινήθηκαν από το κοινό ιδανικό της ελευθερίας και της εθνικής αναστάσεως.
Στην επιτυχία του μεγάλου αυτού εθνικού ξεσηκωμού συνέβαλαν πολλοί παράγοντες: η Εκκλησία, η Φιλική Εταιρεία, οι διδάσκαλοι του Γένους, οι κλεφταρματωλοί, οι παροικίες και τα εμπορικά κέντρα του εξωτερικού, ο ευρωπαϊκός και νεοελληνικός διαφωτισμός, οι Φιλέλληνες και άλλοι.
Μεγάλο κεφάλαιο της προσφοράς της Εκκλησίας στον αγώνα του 21 είναι οι νεομάρτυρες, που αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της νεοελληνικής μας διάρκειας.
Όταν μιλάμε για νεομάρτυρες, εννοούμε τους μάρτυρες εκείνους, που υπέστησαν τη σκληρότερη δοκιμασία για τη χριστιανική ομολογία, κατά τη χρονική περίοδο από την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως μέχρι της απελευθερώσεως του Ελληνικού Έθνους από τον τουρκικό ζυγό. Οι νεομάρτυρες αποτελούν τα καινούργια θύματα στο βωμό της πίστεως και την καινούργια προσφορά της Εκκλησίας στο ιδανικό της ελευθερίας, της θρησκευτικής και εθνικής.
Η προσφορά των νεομαρτύρων στο υπόδουλο Γένος υπήρξε τεράστια σε βάθος και έκταση. Με τη μαρτυρική θυσία της ζωής τους ανέκοψαν το κύμα του εξισλαμισμού και αποφεύχθηκε με αυτόν τον τρόπο ο εκτουρκισμός, αφού σ’ αυτήν την τραγική για το Γένος μας περίοδο θρησκευτικότητα και εθνισμός είχαν ταυτιστεί. Μένοντας δηλαδή ο χριστιανός σταθερός στην πίστη του διέσωζε ταυτόχρονα και την εθνική του συνείδηση. Οι νεομάρτυρες ήσαν Έλληνες και Χριστιανοί. Γι’ αυτούς άρνηση της πίστεως σήμαινε άρνηση της Ελλάδος και θάνατος για την πίστη σήμαινε προσφορά στον αγώνα για την εθνική ελευθερία.
Με το μαρτυρικο τους θάνατο οι νεομάρτυρες έγιναν σύμβολα αναστάσεως του λαού, στέργιωσαν την πίστη των ραγιάδων και έδωσαν ελπίδες καινούργιας ζωής. Έτσι το πνεύμα της αυτοθυσίας τους παραδειγμάτιζε το λαό, τόνωνε το φρόνημά του και γιγάντωνε την εθνική του συνείδηση.
Το αξιοθαύμαστο παράδειγμά τους απέβη καινούργια πηγή πνευματικής ενδυναμώσεως των χριστιανών στον αγώνα τους για τη διατήρηση της θρησκευτικής και εθνικής ελευθερίας. Όπως παρατηρεί ο Απόστολος Βακαλόπουλος, την προθυμία τους για το μαρτύριο ενέπνεε όχι μονάχα ο βαθύς θρησκευτικός τους ζήλος, αλλά και γενικά το πνεύμα της αντιστάσεως κατά της μισαλλοδοξίας, της βίας και της τυραννίας. Οι νεομάρτυρες αποτελούσαν μόνιμη ενθαρρυντική δύναμη για τους εθνομάρτυρες και τους λοιπούς εθνικούς αγωνιστές. Η θυσία τους ήταν για τους Έλληνες στοιχείο φιλοτιμίας και πρότυπο να μην υστερήσουν και αυτοί σε θυσίες. Τα μαρτυρολόγιά τους απέβησαν οι πιο διαδεδομένες ψυχωφελείς διηγήσεις, που παρηγορούσαν και ενθάρρυναν τον ελληνικό λαό. Δεν είναι καθόλου υπερβολή αν πούμε ότι η ελληνική επανάσταση πραγματοποιήθηκε, επειδή ακριβώς είχαν προηγηθεί οι νεομάρτυρες.
Οι νεομάρτυρες θανατώνονταν με πολλούς και διαφόρους τρόπους. Άλλοι πάνω στη φωτιά, άλλοι με αποκεφαλισμό, άλλοι με σουβλισμό, άλλοι με απαγχονισμό, άλλοι με εκδορά και διαμελισμό, άλλοι με μακρά ασιτεία ή με εντοιχισμό. Άλλες μέθοδοι θανατώσεως νεομαρτύρων ήταν η διάτρηση της κεφαλής με καρφιά, ο στραγγαλισμός, ο ακρωτηριασμός με τσεκούρι, η εξάρθρωσης των μεγάλων αρθρώσεων και στη συνέχεια η θανάτωση με αποκεφαλισμό.
Το αποκορύφωμα του θάρρους και της πίστεως των νεομαρτύρων αποτελεί η αφοβία μπροστά στον θάνατο, που είναι αποτέλεσμα της θερμής πίστεως στην Ανάσταση του Χριστού. Οι νεομάρτυρες είναι οι ώριμοι καρποί της αναστάσεως του Χριστού. Αυτό το μοναδικό φαινόμενο της αφοβίας μπροστά στο θάνατο, ενώ για τους ανθρώπους του κόσμου τούτου είναι παραλογισμός, για τα μέτρα της πίστεως είναι φυσική κατάσταση.
Ο φιλόθρησκος ελληνικός λαός από την πρώτη κιόλας στιγμή περιέβαλε με ξεχωριστή ευλάβεια τους νέους αυτούς αθλητές του Χριστού. Πολύ πριν η Εκκλησία τους αναγνωρίσει με επίσημη πράξη της ως αγίους, αυτοί είχαν ήδη καθιερωθεί από την πρώτη κιόλας στιγμή του μαρτυρίου τους ως άγιοι στη συνείδησή της. Ναοί αναγέρθηκαν στη μνήμη τους και τοπικές γιορτές καθιερώθηκαν είτε στον τόπο της γεννήσεώς τους είτε στον τόπο του μαρτυρίου τους. Η λατρεία των τοπικών νεομαρτύρων αποτελούσε αφορμή αναζωογονήσεως της πίστεως στο Χριστό και της αγάπης προς την πατρίδα. Τα συναξάρια εμπλουτίζονται με τα ηρωικά κατορθώματα των νεομαρτύρων και αποτελούν τα αγαπημένα αναγνώσματα του ελληνικού λαού. Με πολλή ευλάβεια οι Χριστιανοί περίσωζαν τα λείψανά τους, ραντίζονταν με το αίμα τους και έκαναν τιμητικές λατρευτικές πράξεις στους τάφους τους. Τέλος, η Ορθόδοξη Εκκλησία με πατριαρχικές πράξεις κατατάσσει τους νεομάρτυρες στο χορό των αγίων και ορίζει την ημέρα του μαρτυρικό τους θανάτου ως χρόνο γιορτασμού της ετήσιας του καθενός μνήμης.
Γενικά οι νεομάρτυρες είναι οι πρόμαχοι της ελευθερίας της σκέψεως και της συνειδήσεως, οι πρόμαχοι της ελληνικής ανεξαρτησίας, αυτοί που υψώνουν την αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας μέχρι της θυσίας ύψωσαν. Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης τους αποκαλεί «αγγέλους, ποταμούς, ιατρούς, πύργους της ευσεβείας, φύλακας της Εκκλησίας του Χριστού, μυρίπνοα άνθη και ρόδα του παραδείσου, προστάτας, βοηθούς, σωτήρας κοινούς πάντων των Ορθοδόξων.». Δικαιολογημένα η Εκκλησία ψάλλει στη μνήμη τους:
«Χαίροις Νεομαρτύρων πληθύς. πιστών η δόξα, και χαρά και καλλώπισμα. οι πάντων αρνησιχρίστων, υπογραμμοί θαυμαστοί. ο στρατός ο νέος του Παντάνακτος. χορός νεοσύλλεκτος. τα νεόσφακτα πρόβατα, συνειλεγμένα, από χρόνου αλώσεως. οι της πίστεως, πρόμαχοί τε και φύλακες. πρέσβεις οι ακατάσχυντοι. οι χρονοις μεν έσχατο, και παλαιοί ταις βασάνοις. υπομονής στήλαι έμψυχοι. Χριστόν δυσωπείτε, ταις ψυχαίς ημών δοθήναι το μέγα έλεος».
