ΚΑΝΩΝ ΤΟΥ Μ. ΣΑΒΒΑΤΟΥ
ΚΕΙΜΕΝΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ
Κασσιανῆς μοναχῆς, Μάρκου ἐπισκόπου Ἱδροῦντος, καὶ Κοσμᾶ μοναχοῦ.
Ο Κανόνας αυτός έγινε από τρεις υμνογράφους ως εξής: Η Κασσιανή η μοναχή συνέθεσε τους ειρμούς της α΄ Ωδής μέχρι και της ε΄ Ωδής. Ο Μάρκος ο επίσκοπος Ιδρούντος τα τροπάρια της α΄ Ωδής μέχρι της ε΄ Ωδής και τον υπόλοιπο Κανόνα της στ΄ Ωδής μέχρι την θ΄ Ωδή, ειρμούς και τροπάρια, το συνέθεσε ο Κοσμάς ο ποιητής ή μελωδός.
ΣΥΝΑΞΑΡΙΟΝ
Τῷ ἁγίῳ καὶ μεγάλῳ Σαββάτῳ, τὴν θεόσωμον Ταφήν,
καὶ τὴν εἰς ᾍδου Κάθοδον τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἑορτάζομεν δι’ ὧν τῆς φθορᾶς τὸ ἡμέτερον γένος ἀνακληθέν, πρὸς αἰωνίαν ζωὴν μεταβέβηκε.
Στίχοι
Μάτην φυλάττεις τὸν τάφον, κουστωδία.
Οὐ γὰρ καθέξει τύμβος αὐτοζωΐαν.
ᾨδὴ α’, Τριῳδίου Ἦχος πλ. β’
Ὁ Εἱρμὸς
«Κύματι θαλάσσης, τὸν κρύψαντα πάλαι, διώκτην τύραννον,
ὑπὸ γῆς ἔκρυψαν, τῶν σεσωσμένων οἱ Παῖδες, ἀλλ’ ἡμεῖς ὡς αἱ Νεάνιδες, τῷ Κυρίῳ ᾄσωμεν· Ἐνδόξως γάρ δεδόξασται».
Απλή Σύνταξη
«Οι Παῖδες τῶν σεσωσμένων ἔκρυψαν ὑπὸ γῆς
τὸν κρύψαντα πάλαι κύματι θαλάσσης διώκτην τύραννον,
ἀλλ’ ἡμεῖς ὡς αἱ Νεάνιδες, τῷ Κυρίῳ ᾄσωμεν·
Ἐνδόξως γάρ δεδόξασται».
Μετάφραση
Τα παιδιά των σωσμένων Εβραίων έκρυψαν κάτω από τη γη
αυτόν που παλιά έκρυψαν στο κύμα της θάλασσας,
τον τύραννο (Φαραώ) που τους καταδίωκαν,
εμείς όμως σαν τις νέες κοπέλες ας ψάλλουμε στον Κύριο
γιατί έχει δοξαστεί με ένδοξο τρόπο.
Ερμηνεία
Στο τροπάριο αυτό υπάρχουν δυο συγκρίσεις, μια σύγκριση αντίθεσης ανάμεσα στο εμείς και τους «σεσωσμένους παίδες» και μια σύγκριση ομοιότητας ανάμεσα στο εμείς και στο νεάνιδες. Πιο συγκεκριμένα:
Οι «σεσωσμένοι παίδες» είναι οι απόγονοι εκείνων των Εβραίων, που με την βοήθεια του Θεού καταπόντισαν τα άρματα του Φαραώ και έκρυψαν του Αιγυπτίους κάτω από τα κύματα της θάλασσας. Αυτό οι Εβραίοι της εποχής του Χριστού το ξέχασαν και έτσι έκρυψαν κάτω από το χώμα αυτόν, που τους βοήθησε σε αυτή την δυσκολία, τον Χριστό. Βέβαια κυριολεκτικά οι Εβραίοι δεν τον έκρυψαν κάτω από τη γη, δεν τον έθαψαν στο χώμα, διότι ο Νικόδημος τον ενταφίασε σε μνημείο, όμως δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον σταυρικό θάνατο και τον ενταφιασμό στο χώμα, αφού το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, παρ’ όλο ότι οι Εβραίοι ούτε σε τάφο δεν θα τον έθαπταν αλλά θα τον άφηναν εκεί πάνω στον σταυρό να τον φάνε τα αρπακτικά πουλιά. Αυτό είναι μια πράξη ή μάλλον μια στάση μεγάλης αχαριστίας.
Ο υμνογράφος όμως μαζί με τους άλλους πιστούς δεν ξεχνάει τις ευεργεσίες του Θεού, ιδιαίτερα μάλιστα σε αυτή την εορτή του Πάσχα, που γιορτάζουμε και την διάβαση από την δουλεία του Διαβόλου στην ελευθερία του Κυρίου. Εμείς, τονίζει, δεν θα μοιάσουμε τους αχάριστους Εβραίους αλλά τις νεαρές κοπέλες με την Μαριάμ, που υμνούσαν τον Κύριο για αυτήν την σωτηρία από την δίωξη του Φαραώ. Το «τῷ Κυρίῳ ᾄσωμεν, ενδόξως γάρ δεδόξασται» σε αυτό αναφέρεται. Η έκφραση όμως αυτή μας θυμίζει και την πρώτη Βιβλική Ωδή.
Εδώ πρέπει να κάνουμε μια παρέκβαση για το θέμα αυτό. Η διάβαση της Ερυθράς θάλασσας από τους Εβραίους αποτελεί πάγιο θέμα του πρώτου ειρμού της Α΄ Ωδής όλων σχεδόν των Κανόνων και της Α΄ Ωδής των Καταβασιών. Μας κάνει βέβαια τρομερή εντύπωση η ευρεσιτεχνία και η ευρηματικότητα προσαρμογής του θέματος αυτού με το θέμα της εορτής, για την οποία έγινε ο Κανόνας ή η Καταβασία. Για παράδειγμα στον παραπάνω τροπάριο συγκρίνει τον τάφο του Χριστού με τον τάφο των Αιγυπτίων στην Ερυθρά θάλασσα, την αχαριστία των Εβραίων και την ευγνωμοσύνη των Χριστιανών για τα αντίστοιχα γεγονότα.
α΄ τροπάριο α΄ Ωδής
Κύριε Θεέ μου, ἐξόδιον ὕμνον, καὶ ἐπιτάφιον,
ᾠδήν σοι ᾄσομαι, τῷ τῇ ταφῇ σου ζωῆς μοι,
τὰς εἰσόδους διανοίξαντι, καὶ θανάτῳ θάνατον,
καὶ ᾍδην θανατώσαντι.
Απλή Σύνταξη
Κύριε Θεέ μου ᾄσομαι σοι ἐξόδιον ὕμνον
καὶ ἐπιτάφιον ᾠδήν τῷ τῇ ταφῇ σου,
διανοίξαντι τὰς εἰσόδους ζωῆς μοι, καὶ θανατώσαντι
θανάτῳ θάνατον καὶ ᾍδην.
Μετάφραση
Κύριε και Θεέ μου, θα σου ψάλλω έναν επικήδειο ύμνο
και μια επιτάφια ωδή για την ταφή σου,
σε Σένα, που άνοιξες για μένα την είσοδο στην ζωή
και θανάτωσες με τον θάνατό σου τον θάνατο και τον Άδη.
Ερμηνεία
Το τροπάριο αυτό είναι συνέχεια του προηγουμένου και σχετίζεται με την Α΄ Βιβλική Ωδή με το να κάνει αναφορά στον εξόδιο ύμνο. Εξόδιος ύμνος ήταν ο ύμνος της Μαριάμ που έγινε επ’ ευκαιρία της Εξόδου των Εβραίων από την Αίγυπτο, τίτλο που έδωσε και ο Μωυσής στο αντίστοιχο βιβλίο του, «Έξοδος». Έξοδο όμως λέμε και την έξοδο του ανθρώπου από αυτήν την ζωή και γι’ αυτό ψέλνουμε και την Εξόδιο Ακολουθία. Ο Κανόνας αυτός γίνεται από τον υμνογράφο στη θέση εξοδίου ύμνου, αφού ο Κύριος είναι σωματικά νεκρός. Παράλληλα όμως γίνεται λόγος και για επιτάφια Ωδή, που είναι το ίδιο πράγμα αλλά μας θυμίζει και τον Επιτάφιο που ψέλνουμε την Μ. Παρασκευή στον νεκρό Χριστό.
Ο υμνογράφος όμως «παίζει» και πάλι με τις αντιθέσεις, της εξόδου του Κυρίου από αυτήν την ζωή και της είσοδο της δικιά μας στην άλλη την ζωή. Η έξοδος του Χριστού έγινε για μας είσοδος στη βασιλεία του Θεού, για την οποία ήρθε ο Χριστός στη γη και σταυρώθηκε και αναστήθηκε. Αυτό έγινε με τον πλέον παράδοξο τρόπο: τον δικό μας σωματικό θάνατο τον νίκησε με τον δικό του σωματικό θάνατο, αλλά ως αθάνατος ο ίδιος όχι μόνο δεν πέθανε αλλά δεν αφήνει και τους πιστούς να πεθάνουν αλλά απλώς να «υπνώττουν» κι έτσι δεν μιλάμε πια για νεκρούς αλλά για κεκοιμημένους. Και ο θάνατος νικήθηκε και ο Άδης νικήθηκε με τον ίδιο τρόπο που μηχανεύτηκε ο Πονηρός, για να θανατώσει τον άνθρωπο. «Ποῦ σου θάνατε τὸ κέντρον; ποῦ σου ᾍδη τὸ νῖκος; Ἀνέστη Χριστός, καὶ νεκρὸς οὐδεὶς ἐπὶ μνήματος. Χριστὸς γὰρ ἐγερθείς ἐκ νεκρῶν ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ἐγένετο».
β΄ τροπάριο α΄ Ωδής
Ἄνω σε ἐν θρόνῳ, καὶ κάτω ἐν τάφῳ, τὰ ὑπερκόσμια, καὶ ὑποχθόνια, κατανοοῦντα Σωτήρ μου, ἐδονεῖτο τῇ νεκρώσει σου· ὑπὲρ νοῦν ὡράθης γάρ, νεκρὸς ζωαρχικώτατος.
Απλή Σύνταξη
Τα Ἄνω ἐν θρόνῳ, τα ὑπερκόσμια, καὶ τὰ κάτω ἐν τάφῳ, τα ὑποχθόνια , κατανοοῦντα σε, Σωτήρ μου, ἐδονεῖτο τῇ νεκρώσει σου· ὑπὲρ νοῦν γάρ ὡράθης νεκρὸς ζωαρχικώτατος.
Μετάφραση
Τόσο τα άνω, δηλαδή τα υπερκόσμια,
όσο και τα κάτω, δηλαδή τα υποχθόνια,
όταν κατάλαβαν τη δύναμή σου, Σωτήρα μου,
άρχισαν να τρέμουν κατά την νέκρωσή σου,
γιατί πάνω από κάθε λογική εμφανίστηκες
ως νεκρός μεν αλλά κυρίαρχος της ζωής δε.
Ερμηνεία
Ο υμνογράφος και εδώ χρησιμοποιεί αντιθέσεις κατά ζεύγη, ώστε να δημιουργείται μια αντιστοιχία με ένα τετράγωνο , ή με ένα χιαστί. Συγκεκριμένα στις τέσσερις γωνιές του τετραγώνου είναι «τα Ἄνω ἐν θρόνῳ,- και τὰ κάτω ἐν τάφῳ, τα ὑπερκόσμια – καὶ τα ὑποχθόνια» και του χιαστί «τα Ἄνω ἐν θρόνῳ, Χ τα ὑπερκόσμια – και τὰ κάτω ἐν τάφῳ Χ ὑποχθόνια
Ο υμνογράφος εδώ θέλει να τονίσει όχι μόνο την πανταχού παρουσία του Χριστού, ως Θεός που ήταν, αλλά και την παντοδυναμία του, διότι, όταν είδαν οι άνω δυνάμεις εκείνον που κάθεται πάνω σε θρόνο ουράνιο, και οι κάτω δυνάμεις, οι υποχθόνιες του Διαβόλου, το μέγεθος της θυσίας του Χριστού, άρχισαν να τρέμουν τα φυλλοκάρδια τους και μαζί τους να τρέμει ολόκληρη η γη και να κατανοούν, ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με έναν Θεό, που κυριαρχεί και πάνω και κάτω και κυρίως είναι ο κατ’ εξοχήν χορηγός της ζωής.
γ΄ τροπάριο α΄ Ωδής
Ἵνα σου τῆς δόξης, τὰ πάντα πληρώσῃς, καταπεφοίτηκας, ἐν κατωτάτοις τῆς γῆς· ἀπὸ γὰρ σοῦ οὐκ ἐκρύβη, ἡ ὑπόστασίς μου ἡ ἐν Ἀδάμ, καὶ ταφεὶς φθαρέντα με, καινοποιεῖς, Φιλάνθρωπε.
Απλή Σύνταξη
Καταπεφοίτηκας, ίνα πληρώσῃς τὰ πάντα τῆς δόξης σου,
ἐν κατωτάτοις τῆς γῆς·
ἀπὸ γὰρ σοῦ οὐκ ἐκρύβη ἡ ὑπόστασίς μου ἡ ἐν Ἀδάμ,
καὶ ταφεὶς καινοποιεῖς με φθαρέντα, Φιλάνθρωπε.
Μετάφραση
Έχεις έρθει, ακόμη και στα κατώτατα της γης,
για να γεμίσεις τα πάντα με την δόξα σου,
όμως εγώ ως απόγονος του Αδάμ δεν μπόρεσα να κρυφτώ
από Σένα και με την ταφή σου, Φιλάνθρωπε,
ανακαινίζεις εμένα τον διεφθαρμένο.
Ερμηνεία
Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν σε τρεις θεότητες που κυριαρχούσαν τον αέρα και την ξηρά ο Δίας, την θάλασσα ο Ποσειδώνας και τον Άδη ο Πλούτωνας, πίστευαν δηλαδή σε πολυθεΐα και είχαν πολυαρχία. Αντίθετα οι Χριστιανοί πιστεύουν «εις ένα Θεόν…ποιητήν ουρανού και γης», δηλαδή σε μονοθεΐα και είχαν μοναρχία. Οι τρεις θεοί των αρχαίων Ελλήνων έγιναν Τριαδικός θεός των Χριστιανών αλλά καμιά σύγκριση μεταξύ τους απλώς κάποιες εξωτερικές ομοιότητες. Ο Χριστός, ως Θεός, κυριαρχεί παντού και στα ουράνια και στα επίγεια και στα υποχθόνια. «οι ουρανοι διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα (Ψαλμ ιη΄.2). Όταν λέμε δόξα Θεού εννοούμε την λάμψη της Παντοδυναμίας του Θεού, διότι ο Θεός είναι το Φως, όχι το φυσικό αλλά το Αληθινό, που έρχεται από έναν άλλο κόσμο. «Ο αναβαλλόμενος φως ως ιμάτιον» λέει ο υμνωδός, το οποίο εικονογραφικά παρίσταται με τα χρώματα της ίριδας και να περιβάλλει από παντού τον Κύριο. Αυτή η δόξα του Θεού, που αντικατοπτρίζει την Παντοδυναμία του Θεού, την ανακαλύπτουμε σε όλα τα δημιουργήματα του Θεού αλλά και σε όχι θαυμαστό έκανε ο Χριστός για τον άνθρωπο. Αυτήν ομολογούμε σε πολλούς λατρευτικούς ύμνους, όπως «δόξα σοι των δείξαντι το φως, δόξα εν υψίστοις Θεώ» «δόξα σοι Κύριε δόξα σοι».
Η δόξα του Θεού πλημμυρίζει τα επουράνια, όπου οι Αγγελικές δυνάμεις υμνολογούν τον Θεό, πλημμυρίζει τα επίγεια με την έλευση του Χριστού στην γη και τώρα με την εις Άδου κάθοδο του Χριστού πλημμυρίζει και τα υποχθόνια.
«εἶδον τὸν Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου ὑψηλοῦ καὶ ἐπῃρμένου, καὶ πλήρης ὁ οἶκος τῆς δόξης αὐτοῦ. 2 καὶ Σεραφὶμ εἱστήκεισαν κύκλῳ αὐτοῦ, ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνὶ καὶ ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνί, καὶ ταῖς μὲν δυσὶ κατεκάλυπτον τὸ πρόσωπον, ταῖς δὲ δυσὶ κατεκάλυπτον τοὺς πόδας καὶ ταῖς δυσὶν ἐπέταντο. 3 καὶ ἐκέκραγεν ἕτερος πρὸς τὸν ἕτερον καὶ ἔλεγον· ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος σαβαώθ, πλήρης πᾶσα ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ» (Ησα. Στ΄ 2-3). Το ίδιο ψέλνουμε κι εμείς στον επινίκιο ύμνο: «άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου».
Ο Κύριος της δόξης, για να μην αφήσει τους δίκαιους και τους προφήτες αλλά και τους άλλους ανθρώπους, που πέθαναν με την ελπίδα, να δουν τον Κύριο, επισκέφτηκε και τον Άδη, για να δώσει μια ευκαιρία σε όλους και να σωθούν «ὁ καταβὰς αὐτός ἐστι καὶ ὁ ἀναβὰς ὑπεράνω πάντων τῶν οὐρανῶν, ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα (Εφες. δ΄9)
Πολλά τροπάρια της Μ. Εβδομάδας μιλούν για την εις Άδου κάθοδο του Χριστού, για την νίκη Του κατά του Θανάτου και για τα λάφυρα, ψυχές, που πήρε από αυτόν «Σήμερον ὁ ᾍδης στένων βοᾷ·…ἐλθὼν γὰρ ἐπ’ ἐμέ, τὸ κράτος μου ἔλυσε, πύλας χαλκᾶς συνέτριψε, ψυχάς ἃς κατεῖχον τὸ πρίν, Θεὸς ὢν ἀνέστησε …ἐγὼ εἶχον τοὺς νεκροὺς ἀπ’ αἰῶνας, ἀλλὰ οὗτος ἰδοὺ πάντας ἐγείρει… Κατεπόθη μου τὸ κράτος… ὧν περ ἐβασίλευον ἐστέρημαι, καὶ οὓς κατέπιον ἰσχύσας, πάντας ἐξήμεσα, ἐκένωσε τοὺς τάφους ὁ σταυρωθείς, οὐκ ἰσχύει τοῦ θανάτου τὸ κράτος».
Ο βασιλεύς των όλων, ο Χριστός, κυριαρχεί παντού και η δόξα του πλημμυρίζει τα πάντα. Κυρίως όμως κατέβηκε για να τραβήξει τον Αδάμ από τον Άδη και μαζί με αυτόν να σώσει και όλους τους ανθρώπους. Η προσωρινή φθορά του Χριστού με την προσωρινή του ταφή εξασφάλισε την αφθαρσία του ανθρώπου.
