Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, λέμε συχνά και εννοούμε το ανεξερεύνητο του εσωτερικού μας κόσμου. Όμως σίγουρα υπάρχει μια διαδικασία και συνειδητή και ασυνείδητη, η οποία καθορίζει την καλή, αρμονική λειτουργία ή την κακή, δυσαρμονία του εσωτερικού μας κόσμου. Προφανώς η διαδικασία αυτή επιτελείται από διάφορα όργανα της ψυχής και του σώματος, τα οποία έχουν συγκεκριμένο ρόλο σε αυτήν την διαδικασία. Η διαδικασία αυτή σίγουρα είναι πολύπλοκη και συχνά ασυνείδητη, όμως αυτή καθορίζει τις πράξεις του ανθρώπου και εν γένει την ζωή του ανθρώπου.
Τα όργανα της λειτουργίας του εσωτερικού κόσμου μας
Τα όργανα αυτά βρίσκονται και στο σώμα και στην ψυχή κατεξοχήν. Αισθήσεις δεν έχει μόνο το σώμα αλλά και η ψυχή. Πέρα από την αισθητή πραγματικότητα που γίνεται αντιληπτή με τις αισθήσεις του σώματος, υπάρχει και μια άλλη εσωτερική, ψυχική, πνευματική. Η ψυχή είναι το κέντρο των λειτουργιών του εσωτερικού κόσμου, αλλά αυτή επιμερίζεται σε άλλα όργανα, όπως: Νους, Λογική, Διάνοια, Καρδία, Πνεύμα, Ηθική Συνείδηση. Στη λειτουργία του εσωτερικού μας κόσμου παίρνουν μέρος άλλα τα όργανα όχι μόνο της ψυχής αλλά και του σώματος. Ας δούμε τί ρόλο παίζει το κάθε όργανο σε αυτήν την λειτουργία
Ο ρόλος του Νου και της Λογικής
Ο Νους κατά τους πατέρες δεν ταυτίζεται με την Λογική. Η Λογική έχει σχέση με το Λογιστικό μέρος της ψυχής κατά τον Πλάτωνα, το οποίος ως άλλος ηνίοχος κατευθύνει τα δύο άλλα άλογα μέρη της ψυχής, το Θυμοειδές και το Επιθυμητικό. Η Γνώση που είναι αποτέλεσμα της γνωστικής ικανότητας του ανθρώπου για τους αρχαίους Έλληνες έπαιζε καθοριστικό ρόλο στην πορεία του ανθρώπου. Η Λογική ασφαλώς είναι χρήσιμη για τον άνθρωπο αλλά κατά τους πατέρες δεν είναι αρκετή τουλάχιστον για μια άλλη υπερφυσική πραγματικότητα. Με την Λογική έχει σχέση και η διανοητική κατάσταση του ανθρώπου, η διάνοια, και το επίπεδό της επηρεάζει τις επιλογές του ανθρώπου. Ο Νους λοιπόν κατά τους πατέρες είναι το καθοδηγητικό όργανο του ανθρώπου, το οποίο αντλεί την δύναμή του και την φώτισή του από τον Δημιουργό Θεό. Πρόκειται για μια ψυχική κατάσταση προσανατολισμένη στο Θέλημα του Θεού, που αποτελεί καθοδηγητικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων.
Οι Πατέρες ονομάζουν νου και την ουσία της ψυχής που βρίσκεται στην καρδιά και την ενέργεια της ψυχής που συνίσταται στους λογισμούς.
Ο νους είναι ο οφθαλμός της ψυχής, η καρδιά είναι το κέντρο της υπάρξεως του ανθρώπου, το κέντρο του πνευματικού κόσμου, αλλά φαίνεται ότι αυτά τα δυο συνδέονται μεταξύ τους.
Ο ρόλος του Πνεύματος και της Ηθικής Συνείδησης
Το πνεύμα συχνά ταυτίζεται με την ψυχή. Ο Θεός «ενεφύσησε πνοήν ζώσαν», δηλαδή πνεύμα, στον άνθρωπο. Αυτό το πνεύμα έχει σχέση με το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι «ζωή και ζωοποιούν…λαλούν ενεργούν, διαιρούν τα χαρίσματα (Αίνοι, Πεντηκοστής). Ο άνθρωπος έχει αυτήν την ζώσα πνοή, δηλαδή αυτό που δίνει ζωή στο σώμα του ανθρώπου. Το πνεύμα είναι μια άλλη ψυχική κατάσταση του ανθρώπου. Το Άγιο Πνεύμα επιτελεί την αγιοσύνη του ανθρώπου με το να τον προικίζει με διάφορες αρετές, με τις οποίες ο άνθρωπος φέρει εις πέρας τον προορισμό του.
Η Ηθική συνείδηση είναι η φωνή του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Αυτή διαμορφώνεται από διάφορους παράγοντες, όπως η κοινωνική ηθική, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του ανθρώπου κλπ. Η φωνή αυτή του Θεού άλλοτε είναι δυνατή, εκλεπτυσμένη, ευαίσθητη κι άλλο τε σκληρή αδύνατο και καταχωνιασμένη μέσα στα πάθη του ανθρώπου. Πάντως ισχυρή ή αδύνατη η ηθική συνείδηση πάντα συνοδεύει τους ανθρώπους, δεν τους εγκαταλείπει ποτέ, και αποτιμά. τις πράξεις τους.
Ο ρόλος της καρδιάς κατά τους πατέρες της εκκλησίας
Μέσα στο βιωματικό πνεύμα που κινείται η διδασκαλία των πατέρων της εκκλησίας η καρδία παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Εδώ δεν γίνεται λόγος για την καρδία του σώματος αλλά για το κέντρο των κατά Χριστό βιωμάτων. Η καρδιά είναι ο χώρος εκείνος, που αναπτύσσεται όλη η πνευματική ζωή, που ενεργεί η άκτιστη ενέργεια του Θεού. Αυτή «η βαθεία καρδία» είναι εν πολλοίς άγνωστος όχι μόνον από τους άλλους ανθρώπους, αλλά και από τον ίδιο τον άνθρωπο, γιατί η Χάρη του Θεού εργάζεται μυστικά την σωτηρία του ανθρώπου μέσα στην καρδιά του.
Μερικά στοιχεία μας δίνει ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Συμβουλευτικό του Εγχειρίδιο. Όπως ακριβώς στον κύκλο το κέντρο του είναι το σημείο από το οποίο ξεκινούν όλες οι ακτίνες, έτσι και η καρδιά είναι για τον άνθρωπο ένα κέντρο, στο οποίο ενώνονται όλες οι αισθήσεις, όλες οι δυνάμεις της ψυχής. Είναι κέντρο φυσικό, υπερφυσικό και παραφυσικό.
Η καρδιά είναι κέντρο φυσικό. Ο Μέγας Βασίλειος μας λέγει ότι πρώτη αυτή πλάθεται από όλα τα μέλη του σώματος. Πρώτη πλάθεται και τελευταία νεκρώνεται. Είναι η ρίζα, η αρχή και η πηγή όλων των φυσικών δυνάμεων του ανθρώπου. Η φυσική, η αυξητική, η επιθυμητική, η θυμική δύναμη έχουν τη ρίζα τους στη καρδιά του ανθρώπου. Είναι αεικίνητη. Για παράδειγμα, ενώ όλα τα άλλα μέλη ηρεμούν κατά τον ύπνο, αυτή κινείται και ζωογονεί τον άνθρωπο. «Εγώ μεν καθεύδω, αλλά η καρδιά μου αγρυπνεί». Κατά τους Πατέρες η ουσία της ψυχής βρίσκεται στη καρδιά, η ουσία του νου βρίσκεται στη καρδιά, ενώ ή ενέργεια του στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος είναι το όργανο εκείνο που δημοσιεύει τις αποφάσεις της καρδιάς.
Η καρδιά είναι κέντρο υπερφυσικό. Η χάρη του Θεού αναπαύεται μέσα στη καρδιά των ανθρώπων. Εκεί λαλεί ο Θεός τις εντολές Του. «Η αγάπη του Θεού εκκέχυται εν ταις καρδίαις ημών» η αγάπη του Θεού έχει χυθεί μέσα στις καρδιές των ανθρώπων, όπως γράφει ο απόστολος Παύλος. Μέσα εκεί ο άνθρωπος προσφωνεί το Θεό και Του λέγει με τη χάρη του Χριστού· «Αββά ο Πατήρ», δηλαδή «Πατέρα μου!». Μέσα στη καρδιά μας δεχόμαστε τις δωρεές του Θεού.
Η καρδιά είναι κέντρο παραφυσικό. Έτσι γίνεται η καρδιά, όταν απομακρυνθεί από τον Θεό και βουτηχτεί στην αμαρτία. Ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος σε ένα ποίημά του γράφει: «Καθάρισε τη καρδιά από κάθε αμαρτία. Αυτή είναι η ρίζα και η πηγή της αμαρτίας».
Η διδασκαλία του Χριστού δεν είναι ηθικολογία και καθηκοντολογία αλλά βίωμα. Ο Θεός έδωσε στον Μωυσή τις δέκα εντολές, διότι το ηθικό επίπεδο των Εβραίων ήταν χαμηλό, αλλά ο Χριστός συμπλήρωσε τον Μωσαϊκό νόμο με τον νόμο της αγάπης, η οποία δεν μπαίνει σε πλαίσια, είναι απεριόριστη, όπως και η αγάπη του Θεού στον άνθρωπο. Ο Χριστός στον πλούσιο νέο που εφάρμοζε όλες τις εντολές του Μωυσή δεν έμεινε ικανοποιημένος και του είπε να δείξει αγάπη όχι στον πλούτο αλλά στους ανθρώπους. Ο Σολομών βάζει την Σοφία του Θεού να λέει στον κάθε άνθρωπο: «δός μοι, υἱέ, σὴν καρδίαν, οἱ δὲ σοὶ ὀφθαλμοὶ ἐμὰς ὁδοὺς τηρείτωσαν» (Παροιμ 23,26). Ο Χριστός κατά τον απόστολο Παύλο τονίζει: «ὑμεῖς γὰρ ναὸς Θεοῦ ἐστε ζῶντος, καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός (Κονθ. Β΄6,16)
Η καρδιά είναι ο χώρος όπου αποκαλύπτεται ο Θεός ως αγάπη και Φως. Μέσα σ’ αυτό το Φως ο άνθρωπος θεωρεί τις εντολές του Ευαγγελίου σαν αντανάκλαση της ουράνιας Αιωνιότητας στην γη, και την Δόξα του Χριστού ως το Φως το Αληθινό. Με την καρδιά ο άνθρωπος αισθάνεται το Φως του Θεού και εκεί πλημμυρίζει από την αγάπη του Θεού και την αγάπη προς τον Θεό. Ο άνθρωπος αποκτά την αίσθηση της καρδιάς, αλλά όλη η ζωή που υπάρχει μέσα εκεί είναι αδύνατον να γίνει αντιληπτή. Αυτή η πνευματική καρδιά ευρίσκεται, σύμφωνα με την διδασκαλία των αγίων Πατέρων, μέσα στην σαρκική καρδιά, σαν σε όργανο.
Εκείνος που αγαπά τον Θεό με αίσθηση καρδιάς, εκείνος είναι γνώριμος του Θεού. Γιατί όσο περισσότερο δέχεται κανείς με αίσθηση ψυχής την αγάπη του Θεού, τόσο περισσότερο αυξάνει την αγάπη του στον Θεό. Ο άνθρωπος αυτός δεν παύει ποτέ με έναν σφοδρό έρωτα να επιθυμεί να γνωρίσει περισσότερο τον Θεό, μέχρις ότου τον αισθανθεί με όλη του την ύπαρξη. Δεν γνωρίζει πλέον τον εαυτό του γιατί είναι ολόκληρος αλλοιωμένος από την αγάπη του Θεού. Αυτός ο άνθρωπος βρίσκεται και δεν βρίσκεται σε αυτό τον κόσμο. Βρίσκεται σε αυτόν με το σώμα του, αλλά με την ψυχή του ζει την αγάπη του Θεού, καθώς η ψυχή του κινείται ακατάπαυστα προς τον Θεό.
Η καρδιά χρησιμοποιήθηκε στην Αγία Γραφή με πολλές εκφράσεις και παραβολές. Καρδιά είναι η γη όπου σπείρεται από τον Κύριο ο κόκκος σινάπεως. Η καρδιά είναι ο αγρός μέσα στον οποίο είναι κεκρυμμένος ο θησαυρός, που, όταν τον βρει ο άνθρωπος, πουλάει τα πάντα για να τον αγοράσει. Καρδιά είναι ο ναός και το θυσιαστήριο, ο ιερός εκείνος χώρος στον οποίο δοξάζεται και αγιάζεται ο Κύριος. Καρδιά είναι ο ουρανός, όπου υπάρχει ταπείνωση και μνήμη Θεού. Μέσα στην καρδιά γίνεται ο αρραβών του Πνεύματος: Η καρδιά είναι οι πλάκες επάνω στις οποίες εγγράφεται το θέλημα του Θεού.
(Συνεχίζεται)
