Το 2025 συμπληρώνονται 1700 έτη από τη σύγκληση της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου στη Νίκαια της Βιθυνίας (325 μ.Χ.). Αν και το γεγονός εγγράφεται πρωτίστως στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής αυτοσυνειδησίας και της χριστιανικής θεολογίας, η νομικοπολιτική του σημασία είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και διαχρονικά επίκαιρη. Η Σύνοδος συγκροτήθηκε με τη συμμετοχή επισκόπων από το σύνολο της αυτοκρατορικής επικράτειας και λειτούργησε ως κανονιστικό συλλογικό όργανο με θεσμική υπόσταση και τυπική διαδικασία. Υπό τη μορφή αυτή, θεμελίωσε μία πρώιμη, αλλά λειτουργική, μορφή αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης, με εσωτερική λογοδοσία, διαλογικό χαρακτήρα και θεσμικά διαμεσολαβημένη λήψη αποφάσεων.
Η κρίσιμη θεσμική διάκριση αφορά τον τρόπο λήψης των αποφάσεων: στα δογματικά ζητήματα υπήρξε ομοφωνία· η αποδοχή του όρου ομοούσιος για τον Υιό πραγματοποιήθηκε με θεολογική σύμπτωση. Αντιθέτως, τα κανονικά ζητήματα, όπως η εκκλησιαστική τάξη και η πειθαρχία του κλήρου, κρίθηκαν κατά πλειοψηφία. Η διάκριση αυτή αντανακλά έναν λειτουργικό δυισμό μεταξύ της ενότητας της πίστης και της πρακτικής διαχείρισης διαφορών. Συνιστά πρώιμο παράδειγμα τυπολογικής διάκρισης και προβολή βασικών αρχών δημοσίου δικαίου.
Τίθεται εύλογα το ερώτημα: πριν τη Νίκαια, υπήρχε δημοκρατία; Σαφώς υπήρχαν μορφές, ιδίως στην Αθήνα και τη ρωμαϊκή res publica. Όμως η Νίκαια εισάγει κάτι νέο: τη θεσμική διαμεσολάβηση της απόφασης μέσω αντιπροσώπων, με διακριτούς ρόλους και λειτουργίες. Η εξουσία του αυτοκράτορα ήταν οργανωτική, όχι αποφασιστική. Το περιεχόμενο διαμορφώθηκε από τη Σύνοδο, όχι από την κρατική εξουσία. Έτσι προδιαγράφεται η θεσμική αυτοτέλεια του συλλογικού σώματος.
Η λειτουργία της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου προσφέρει επίσης ένα ιστορικό υπόδειγμα θεσμικού πλουραλισμού, καθώς αναγνωρίζει την ύπαρξη περισσοτέρων του ενός πόλων αυθεντίας εντός ενός ενιαίου πολιτισμικού πλαισίου. Η Εκκλησία και η αυτοκρατορία δεν λειτουργούν συγκρουσιακά αλλά σε κατάσταση θεσμικής συναρμογής. Η πνευματική- εκκλησιαστική κρίση δεν υπάγεται στην πολιτική βούληση, ενώ η κοσμική εξουσία οριοθετείται από την ανάγκη νομιμοποίησης μέσω θεσμών. Αυτή η πολλαπλότητα κέντρων λήψης αποφάσεων, με διακριτούς ρόλους και αμοιβαία αναγνώριση, αποτελεί ιστορική μήτρα της έννοιας του φιλελεύθερου δημοκρατικού κράτους και της θεσμικής ισορροπίας που το χαρακτηρίζει.
Το καινοφανές δεν είναι η συμμετοχή, αλλά η ένταξή της σε θεσμική τάξη. Η αντιπροσώπευση, η αυθεντία της διαδικασίας, η αναγνώριση της πλειοψηφίας ή της συναίνεσης ως μορφής νομιμοποίησης, αποτελούν τον πυρήνα του φιλελεύθερου συνταγματισμού. Η Νίκαια δεν παράγει πολίτευμα· διαμορφώνει όμως πρότυπο.
Η σύγχρονη δημοκρατία προϋποθέτει διάκριση λειτουργιών, περιορισμό της εξουσίας και λογοδοσία,κοινωνικό κράτος δικαίου ως έννοια πιο συμβατή με τη Χριστιανική πίστη. Όλα αυτά προκύπτουν, εμβρυακά, από τη λειτουργία της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Η Εκκλησία αναδεικνύεται ως πρότυπο θεσμικής τάξης, όχι μόνο ως κύριος πνευματικός θεσμός.
Η επέτειος των 1700 ετών δεν είναι απλώς επετειακό γεγονός. Αποτελεί αφορμή στοχασμού για τις ρίζες της σύγχρονης δημοκρατικής φιλελεύθερης οργάνωσης. Η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος δεν ανήκει μόνο στην εκκλησιαστική ιστορία. Αποτελεί θεμελιακό σημείο της ιστορικής διαμόρφωσης του σύγχρονου ευρωπαϊκού συνταγματικού κεκτημένου.
