Εισαγωγικά
Ο Ελληνικός πολιτισμός είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένος ως ένας από τους πιο παλαιούς και σημαντικούς πολιτισμούς της ανθρωπότητας.
Θεμελιωτής αυτού του Ελληνικού θαύματος είναι η κλασική Αθήνα, στην οποία τον 5ο αιώνα συνέρρεαν από όλες τις αναπτυγμένες περιοχές και μετέδιδαν τις γνώσεις τους. Εμείς θα μείνουμε στον πρωτεργάτη του Χρυσού αιώνα του Περικλή, τον οποίο παρουσιάζει με μεγάλη ευστροφία ο Θουκυδίδης στον Επιτάφιό του.
Περικλής ο Αθηναίος
Πληροφορίες για τον Περικλή βρίσκουμε στους Βίους του Παράλληλους του Πλουτάρχου, στον τόμο «Περικλής και Φάβιος ο Μάξιμος». Ο Περικλής γεννημένος από σημαντικές αθηναϊκές οικογένειες είχε σημάδια ότι θα γίνει ένα σπουδαίος και σημαντικός άνθρωπος. Είχε μουσικοδιδάσκαλο τον Δάμωνα και φιλοσοφικό δάσκαλο τον Ζήνωνα τον Ελεάτη. Κάτω από την επίδραση του Ζήνωνα απόκτησε σοβαρότητα σκέψεως, ικανότητα υψηλού λόγου, ήρεμο πρόσωπο και απλό ντύσιμο, με αποτέλεσμα να γίνει δεινός ρήτορας και αγαπητό πρόσωπο. Ένα ανέκδοτο λέγει ότι, όταν αντίπαλός του τον έβριζε συνεχώς από ο πρωί μέχρι το βράδυ και τον ακολούθησε νυχτιάτικα και στο σπίτι του, ο Περικλής φώναξε ένα δούλο και του είπε να πάρει έναν δαυλό και να τον πάει στο σπίτι του. Υπήρξε σπουδαίος στρατηγός αλλά διέπρεψε ως σπουδαίος πολιτικός. Ο Περικλής δεν κατέλαβε κανένα άλλο αξίωμα, ούτε του βασιλιά, ούτε του τυράννου, αλλά μόνο του στρατηγού και από εκεί ασκούσε πολιτική επιρροή στους άλλους στρατηγούς και την εκκλησία του Δήμου και προωθούσε την πολιτική του ιδεολογία. Σε αυτόν οφείλονται τα μνημειώδη έργα της Ακροπόλεως και κυρίως ο Παρθενώνας. Ήξερε να επιλέγει ικανούς συνεργάτες του, τους οποίους παρακολουθούσε και τους ενεθάρρυνε. Η προσωπικότητά του χαρακτήρισε έναν ολόκληρο αιώνα, τον «χρυσού αιώνα του Περικλέους», και τα έργα του παραμένουν αιώνια.
Εδώ πρέπει να ανοίξουμε μια παρένθεση και να συζητήσουμε για την πατρότητα του Επιταφίου. Ο Επιτάφιος είναι του Περικλή ή του Θουκυδίδη; Η απάντηση είναι ότι είναι και των δύο. Ο Περικλής εκφώνησε έναν επιτάφιο λόγο για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου το 431, αλλά ο Θουκυδίδης είναι εκείνος, ο οποίος επεξεργάζεται τον λόγο, τον οργανώνει και τονίζει τις μεγάλες αξίες της ανθρωπότητας. Εδώ δηλαδή συναντώνται δύο μεγάλα πνεύματα. Ένας μεγάλος πολιτικός, ο Περικλής, και ένας μεγάλος ιστορικός ο Θουκυδίδης. Ο Θουκυδίδης επιλέγει έναν μεγάλο πολιτικό για να εξυμνήσει την Αθήνα του 5ου αιώνα, που είχε γίνει το «παιδευτήριον» ολόκληρης της Ελλάδας.
Από αυτόν λοιπόν τον ύμνο προς την Αθήνα που κάνει ο Περικλής στον Επιτάφιο επιλέξαμε μερικές πανανθρώπινες αξίες που έχουν οικουμενικό χαρακτήρα.
-
Η πολιτειακή θέση του Περικλή
Ο Περικλής καταξιώνει το δημοκρατικό πολίτευμα που πρώτος ο Κλεισθένης θέσπισε με τους νόμους του. Λέει λοιπόν:
Κείμενο
Χρώμεθα γὰρ πολιτείᾳ … καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ᾿ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται·΄
Μετάφραση
Γιατί έχουμε πολίτευμα που ὀνομάζεται μὲν δημοκρατία, γιατὶ ἡ διοίκηση εἶναι στὰ χέρια τῶν πολλῶν καὶ ὄχι τῶν ὀλίγων,
Ερμηνεία
Δημοκρατία κατά τον Περικλή (Θουκυδίδη) είναι εκείνο το πολίτευμα που δεν στηρίζεται στους λίγους αλλά στους περισσότερους. Αν στηρίζονταν στους λίγους, τότε θα ήταν ολιγαρχία, αν στηρίζονταν σε έναν, τότε θα είχαμε μονοκρατορία, όπως ο βασιλιάς ή ο αυτοκράτορας, Εμείς στηριζόμαστε στους περισσότερους, δηλαδή ισχύει ο νόμος της πλειοψηφίας. Ομοφωνία στις αποφάσεις των ανθρώπων είναι σχεδόν αδύνατο, γι’ αυτό επικρατεί η γνώμη των πολλών ή καλύτερα των περισσοτέρων. Η μειοψηφία πρέπει να συμμορφώνεται με την απόφαση της πλειοψηφίας κι όταν αυτή από μειοψηφία γίνει πλειοψηφία, τότε αυτή θα κυβερνά.
Κείμενο
μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν, ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ,
Μετάφραση
Στις ἰδιωτικές τους διαφορές όλοι είναι ίσοι κατά τον νόμο, ἐνῶ ὡς πρὸς τὴν θέση τους στὸν δημόσιο βίο κάθε ἕνας προτιμᾶται γιὰ ἕνα ἀπὸ τὰ δημόσια ἀξιώματα ἀνάλογα μὲ τὴν ἐπίδοση τὴν ὁποία σημειώνει σὲ αὐτά,
Ερμηνεία
Στη συμμετοχή του καθενός σε αυτό το δημοκρατικό πολίτευμα στις διάφορες προσωπικές του υποθέσεις σύμφωνα με τους νόμους του κράτους πρέπει να υπάρχει απόλυτη ισότητα σε όλους στο θέμα αυτό. Τονίζει επομένως την αρχή της ισονομίας. Ως προς την ανάδειξη όμως των πολιτών σε κάποιο αξίωμα θα πρέπει να γίνεται σύμφωνα με την ευδοκίμησή του, δηλαδή που ευδοκιμεί, πού είναι ικανός και πού προοδεύει. Επομένως η δημοκρατία έτσι μετατρέπεται σε αξιοκρατία και επομένως η καλύτερη μορφή δημοκρατίας είναι αυτή της αξιοκρατίας.
Κείμενο
οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ᾿ ἀρετῆς προτιμᾶται, οὐδ᾿ αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται.
Μετάφραση
Δηλαδὴ ἡ δημόσιά του σταδιοδρομία ἐξαρτᾶται μᾶλλον ἀπὸ τὴν ἀτομική του ἀξία καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ τάξη, ἀπὸ τὴν ὁποία προέρχεται, οὔτε πάλι ἕνας, ὁ ὁποῖος εἶναι μὲν φτωχὸς ἔχει ὅμως τὴν ἱκανότητα νὰ παράσχει κάποια ὑπηρεσία στὴν πατρίδα του, ἐμποδίζεται σὲ αὐτὸ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι ἄγνωστος.
Ερμηνεία
Εδώ γίνεται λόγος για τα κριτήρια που πρέπει να υπάρχουν για την ανάδειξη ενός πολίτη σε κάποιο αξίωμα. Τονίζει λοιπόν ότι κριτήριο ανάδειξης δεν πρέπει να είναι το γένος, η καταγωγή, το μεγάλο οικογενειακό όνομα αλλά η αρετή, η ικανότητα δηλαδή για το αξίωμα αυτό. Ακόμη τονίζει ότι η φτώχεια δεν πρέπει να γίνεται εμπόδιο στην ανάδειξη κάποιου πολίτη σε κάποιο αξίωμα, τη στιγμή που μπορεί να κάνει κάποιο καλό στο λαό κι έτσι να μποδίζεται λόγω της ασημότητας της κοινωνικής του θέσης.
-
Η πολιτική θέση για τον ενεργό πολίτη
Κείμενο
ἔνι τε τοῖς αὐτοῖς οἰκείων ἅμα καὶ πολιτικῶν ἐπιμέλεια, καὶ ἑτέροις πρὸς ἔργα τετραμμένοις τὰ πολιτικὰ μὴ ἐνδεῶς γνῶναι· μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ᾿ ἀχρεῖον νομίζομεν,
Μετάφραση
Και συμβαίνει στα ίδια πρόσωπα να φροντίζουν παράλληλα με τις δικές τους υποθέσεις να ενδιαφέρονται και για τα πολιτικά ζητήματα. Άλλοι πάλι που ασχολούνται με πολλά και διάφορα πράγματα δεν παραλείπουν να ενημερώνονται και για τα πολιτικά. Μόνο εμείς αυτόν που δεν συμμετέχει σε αυτά τα πολιτικά θέματα, δεν τον θεωρούμε φιλήσυχο αλλά άχρηστο.
Ερμηνεία
Πολίτης σημαίνει να είναι κανείς ενεργό μέλος της πόλης, του κράτους στο οποίο ζεις. Η μη συμμετοχή στα πολιτικά είναι αδιανόητη, διότι από αυτά εξαρτάται η ζωή σου και η επίλυση των προβλημάτων σου. Για τους αρχαίους Αθηναίους η συμμετοχή αυτή ήταν πολύ ενεργητική, διότι είχε την δυνατότητα «ή να άρχει ή να άρχεται». Με την νομοθεσία του Σόλωνα όποιος δεν συμμετείχε στα πολιτικά πράγματα της πατρίδας του έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα. Χειρότερο όμως και από την αδιαφορία είναι η αποχή πολλών ψηφοφόρων από τις εκλογές, πράγμα που μας βάζει σε πολλές σκέψεις. Δυστυχώς αυτό είναι μια έκφραση πολιτικής δυσαρέσκειας στους πολιτικούς, οι οποίοι δεν υπηρετούν το συμφέρον του λαού. Βέβαια στους αρχαίους υπήρχε άμεση συμμετοχή του πολίτη στα πολιτικά πράγματα, ενώ στις σύγχρονες εποχές, όπου υπάρχει το αντιπροσωπευτικό κοινοβουλευτικό σύστημα και η συμμετοχή είναι έμμεση, η αδιαφορία του πολίτη εμφανίζεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό.
-
Η πολιτική θέση για τον πολιτικό διάλογο
Κείμενο
καὶ οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ πράγματα, οὐ τοὺς λόγους τοῖς ἔργοις βλάβην ἡγούμενοι, ἀλλὰ μὴ προδιδαχθῆναι μᾶλλον λόγῳ πρότερον ἢ ἐπὶ ἃ δεῖ ἔργῳ ἐλθεῖν.
Μετάφραση
Εμείς οι ίδιοι είτε εκφέρουμε την γνώμη μας είτε καλούμαστε να σκεφτούμε για κάποιο πολιτικό ζήτημα δεν θεωρούμε περιττό να μην συζητήσουμε το ζήτημα , γιατί πιστεύουμε ότι ο διάλογος δεν βλάπτει την υπόθεση αλλά αντίθετα το να μην ενημερωνόμαστε εκ των προτέρων γι’ αυτά που πρόκειται να διεξέλθουμε.
Ερμηνεία
Οι δημοκρατικές διαδικασίες προβλέπουν πριν από την λήψη οποιασδήποτε απόφασης πρέπει πρώτα να ενημερωνόμαστε, ύστερα να το συζητάμε και τελευταία να βγάζουμε αποφάσεις. Στα μονοκρατικά πολιτεύματα οι αποφάσεις λαμβάνονται μόνο από ένα, οι οποίες γι’ αυτό μπορεί να είναι και λανθασμένες, ενώ όταν συζητιούνται, τότε κατά τεκμήριο είναι πιο σωστές. Αυτό βέβαια ισχύει γενικά και Ο Δημοσθένης κατέκρινε την αργοπορία της λήψης αποφάσεων στην δημοκρατική Αθήνα, ενώ ο Φίλιππος μπορούσε να ενεργεί πολύ ταχύτερα από τους Αθηναίους. Επιφυλάξεις υπάρχουν και στους δυο τρόπους λήψης αποφάσεων, που μόνο αν εκλείψουν, τότε λαμβάνονται σωστές αποφάσεις. Αυτές είναι στο μεν δημοκρατικό καθεστώς οι πολίτες να μην παρασύρονται από λαοπλάνους δημαγωγούς, ενώ στο μονοκρατικό καθεστώς να είναι συνετός και έμπειρος ο μονοκράτορας.
