Η λέξη νηφαλιότητα παράγεται από το ρήμα νήφω που σημαίνει δεν έχω πιει κρασί. Συνεπώς νηφάλιος είναι αυτός που δεν ήπιε κρασί και δεν είναι μεθυσμένος, επομένως είναι ξύπνιος, είναι προσεκτικός σε όλα. Όταν οι οπαδοί του Διονύσου έπιναν κρασί, που ήταν το δώρο του Θεού Διονύσου, έπαιρναν μέσα τους τον θεό και «ενθουσιάζονταν» και αυτοί, δηλαδή έκαναν τρέλες, όπως ο θεός τους. Όταν το κρασί μεταβάλλεται σε αίμα Χριστού, και τότε οι πιστοί παίρνουν μέσα τους τον Θεό και «ενθουσιάζονται» αλλά δεν κάνουν τις τρέλες του θεού Διονύσου, διότι ο χριστιανικός Θεός, ο Χριστός, είναι συνετός, λογικός, μετρημένος, δηλαδή νηφάλιος.
Νήψη και νηπτικός
Η λέξη στα χριστιανικά δεδομένα μας είναι γνωστή από την φράση του Αποστόλου Παύλου προς τον Τιμόθεο (Τιμ. Β΄ 4,5), στον οποίο συμβουλεύει: «νήφε εν πάσι» δηλαδή να είσαι προσεκτικός σε όλα και να μην δίνεις κακό παράδειγμα στους χριστιανούς. Από το νήφω παράγεται και η νήψη και νηπτικός. Στην Ορθόδοξη παράδοση, η «νήψη» περιλαμβάνει την πνευματική εγρήγορση, την προσευχή και την αυτοσυγκράτηση απέναντι στα πάθη και τις πλάνες, ώστε να παραμένει ο πιστός σε στενή σχέση με τον Θεό και την αλήθεια.
Ό όρος νηπτικός δόθηκε στους πατέρες της εκκλησία οι οποίοι από τον 4ο αιώνα μέχρι τον 14ο μιλούσαν για εγρήγορση πνευματική. Την συλλογή των νηπτικών πατέρων την ανέλαβαν να την φέρουν εις πέρας τον 19ο αιώνα δύο μεγάλοι Άγιοι της Εκκλησίας μας ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και ο Άγιος Μακάριος Νοταράς, αρχιεπίσκοπος Κορίνθου με την συνδρομή του πρίγκιπα της Μολδαβίας Ιωάννη Μαυροκορδάτου. Η συλλογή αυτών των έργων ονομάστηκε Φιλοκαλία, διότι έχουν κοινό θέμα την φιλοκαλία, δηλαδή την αγάπη προς τον κατεξοχήν Καλό. Το κάλλος του Θεού είναι «αμήχανον» δηλαδή απερίγραπτο και ο άνθρωπος καλείται να προσεγγίσει αυτό το κάλλος του Θεού και να αποκτήσει πνευματική ομορφιά και φωτισμό. Γενικότερα η φιλοκαλία ορίζεται ως “αγάπη προς το κάλλος, το εξυψωμένο, το θαυμάσιο, αντιληπτό ως υπερβατική πηγή της ζωής και αποκάλυψη της αληθείας”. Οι συγγραφείς των κειμένων ήταν κυρίως μοναχοί, ο αγώνας των οποίων για νοητικό εξαγνισμό και πνευματική τελείωση επαναλαμβάνεται ως θέμα σε ολόκληρη τη Φιλοκαλία.
Οι νηπτικοί πατέρες της Φιλοκαλίας
Οι νηπτικοί Πατέρες μας εισάγουν σε έναν πνευματικό λειμώνα. Ευώδη άνθη του λειμώνα αυτού είναι η ησυχία, η μετάνοια, η κατά Θεόν σχολή, το κατά Θεόν πένθος, η χαρμολύπη, ο αγνός φόβος, η αδιάλειπτη και έμπονη προσευχή, η καθαρή καρδιά και ο φωτισμένος νους. Κεντρική θέση κατέχει η νήψη. Παράλληλα, όμως, οι φιλοκαλικοί Πατέρες έχοντας το βλέμμα στον ουρανό και στο Θεό και τη σκέψη τους συνεχώς στις Αγίες Γραφές, μέσα από τα κείμενά τους έγιναν οι μεγαλύτεροι παιδαγωγοί της Ορθόδοξης χριστιανικής πίστης
Η Φιλοκαλία στην αρχή (1782) εκδόθηκε σε ένα τόμο μεγάλου σχήματος στην Βενετία, το 1983 σε δύο τόμους στην Αθήνα από τον Παναγ. Τσελέτη και αργότερα από τον εκδοτικό οίκο «Αστήρ» του Αλ. και Ευάγ. Παπαδημητρίου σε πέντε πολυτελείς τόμους.
Εμείς θα αρκεστούμε στον Α΄ τόμο με εισαγωγικά σχόλια του Θεόκλητου Διονυσιάτη στην έκδοση που έκανε «Το περιβόλι της Παναγιάς» σε μεταγλώττιση του Αντωνίου Γαλίτη. Από την Εισαγωγή του Θεόκλητου Διονυσιάτη δανειζόμαστε μερικές πολύ εύστοχες παρατηρήσεις. Λέει λοιπόν για τα κείμενα των νηπτικών πατέρων της Φιλοκαλίας: «Στα κείμενα αυτά που στο σύνολό τους εκφράζουν την αγάπη του καλού με την πνευματική έννοια, που ταυτίζεται με το αγαθό, δόθηκε ο τίτλος «Φιλοκαλία» με την επεξηγηματική δήλωση ότι η φιλία αυτή του καλού, εις αυτά τα υψηλά πνευματικά επίπεδα, ανήκει στους «Ιερούς Νηπτικούς», δηλαδή στους ασκητικους εκείνους αγίους Πατέρες, που έφτασαν στην θεία κατάσταση της αδιάλειπτης νήψεως του θεωθέντος νου τους». Σε άλλο σημείο γράφει:
«Η φιλοκαλία είναι ταμείο νήψεως, φυλακτήριο νου, μυστικό σχολείο της νοεράς προσευχής, εξαίρετη υποτύπωση της πρακτικής αγωγής, απλανής οδηγός της πνευματικής θεωρίας, ο πατερικός Παράδεισος, η χρυσή αλυσσίδα αρετών, η συνεχής ενασχόληση με το όνομα του Ιησού Χριστού, η σάλπιγγα που επαναφέρει την χάρη από το μυριόπαθο όργανο της θεώσεως».
Η παρουσίαση των κειμένων συνήθως γίνεται υπό τύπο πατερικών συμβουλών, οι οποίες διατυπώνονται σε λίγες σειρές γραμμών, που λέγονται κεφάλαια, τα οποία και αριθμούνται. Στον Α΄ τόμο παρατίθενται κείμενα από πολλούς σημαντικούς πατέρες της εκκλησίας, όπως του Μ. Αντωνίου, του Αγίου Μάρκου του ασκητού, του Αγίου Νείλου του ασκητού, του αγίου Διαδόχου, επισκόπου Φωτικής και άλλων. Εμείς θα αναφέρουμε μερικά ενδεικτικά χωρία από μερικούς νηπτικούς πατέρες της Φιλοκαλίας.
Άγιος Ησύχιος ο πρεσβύτερος, νηπτικός πατέρας
Στα εισαγωγικά του σχόλια για τον άγιο Ησύχιο ο Θεόκλητος Διονυσιάτης γράφει ότι τα 202 «κεφάλαια» – συμβουλές περί νήψεως και αρετής είναι «έργο φωτεινής διάνοιας, αγιασμένης καρδιάς και πολυμαθούς νού». Τα κεφάλαια αυτά οδηγούν στην καθαρότητα της καρδιάς, τον θείο φωτισμό και την μυστική ένωση με τον Χριστό. Η νήψη, δηλαδή η εγρήγορση του νου και η συνεχής εποπτεία του στους λογισμούς και στις φαντασίες και η κατόπιν επιλογής των καλών αποθησαύρισή τους και η απόρριψη των αμαρτωλών δεν είναι έργο μόνο των μοναχών αλλά και των λαϊκών. Προτείνει μάλιστα μερικούς τρόπους με τους οποίους επιτυγχάνεται η νήψη, όπως:
- Η απόρριψη κάθε κακής φαντασίας, χωρίς την οποία ο σατανάς δεν μπορεί να δημιουργήσει λογισμούς.
- Το να έχει ο αγωνιζόμενος εσωτερική ενότητα μέσα στην καρδιά του, ώστε να μπορεί να προσεύχεται απερίσπαστα.
- Να επικαλείται το όνομα του Ιησού Χριστού με βαθιά ταπείνωση.
- Η αδιάλειπτη μνήμη του θανάτου, που είναι ισχυρότατη και ανασταλτική των ακάθαρτων φαντασιών.
Αλλά ας αναφερθούμε σε συγκεκριμένα «κεφάλαια» του λόγου του αγίου Ησυχίου περί νήψεως και αρετής:
Κεφαλ. 6: Νήψη είναι μια μόνιμη σταθεροποίηση του λογισμού και στάση του στην πύλη της καρδιάς. Βλέπει και ακούει τους κλέφτες λογισμούς να έρχονται, δηλαδή τί λένε και τί κάνουν οι ανθρωποκτόνοι δαίμονες.
Κεφαλ.7: Την νήψη την γεννά διπλός φόβος της εγκατάλειψης από τον Θεό και των πειρασμών που γίνονται για παιδαγωγικούς λόγους.
Κεφαλ 14: Ένας τρόπος νήψης είναι να εξετάζει κανείς προσεκτικά την φαντασία του πονηρού λογισμού, διότι ο σατανάς δεν μπορεί χωρίς φαντασία να δημιουργήσει λογισμούς και να εξαπατήσει τους ανθρώπους.
Κεφαλ. 24: Δεν μπορεί ο νους μόνος του να νικήσει την φαντασία των δαιμόνων χωρίς την βοήθεια του Χριστού.
Κεφάλ. 144: Αν ο νους είναι άπειρος και δεν βρίσκεται σε νήψη, ανακατώνεται με την εμπαθή εικόνα και ανοίγει διάλογο, με τον οποίο οι δαίμονες παρασύρουν τους ανθρώπους.
Κεφάλ. 153: Το κορύφωμα της αδιάκοπης νήψης είναι να βλέπει κανείς και να αναγνωρίζει τις φαντασίες των λογισμών του Πονηρού.
Κεφάλ. 173: Αν έχουμε εσωτερική νήψη, τότε κατά τους πατέρες θα έχουμε και εξωτερική νήψη, δηλαδή θα είμαστε προσεκτικοί και στις εξωτερικές μας συναναστροφές.
Ο Διάδοχος, επίσκοπος Φωτικής, νηπτικός πατέρας
Ο Διάδοχος, επίσκοπος Φωτικής, ο οποία είναι κάπου στη σημερινή Παραμυθιά της Ηπείρου, διακρίνεται ανάμεσα στους ασκητικούς συγγραφείς. Είναι αναμφίβολα ένας από τους μεγαλύτερους Νηπτικούς Πατέρες, που επηρέασε θετικά την μοναστική και πνευματική παράδοση και πλούτισε την ησυχαστική και θεολογική Γραμματεία της Εκκλησίας. Οι εκδότες της Φιλοκαλίας, Άγιος Νικόδημος Αγιορείτης και ο Άγιος μακάριος Νοταράς, εγκωμιάζουν ως μεγάλο νηπτικό Πατέρα τον θείο Διάδοχο και από τα ελάχιστα διασωθέντα έργα του επέλεξαν μόνο το πολύ σύντομο έργο του, οι “Δέκα Όροι”, και το μακροσκελέστατο, τα «Εκατό Γνωστικά Κεφάλαια».
Του Αγίου αυτού νηπτικού πατέρα η ψυχή ολόκληρη φλεγόταν από την αγάπη του Χριστού, ο νους του ήταν μέσα στην λάμψη του Ακτίστου Φωτός, η ταπείνωση συγκρατούσε σε αυτογνωσία τον θεωμένο όσιο, το σώμα του συνευφραινόταν μαζί με την ψυχή του, οι πνευματικές θεωρίες διαδέχονταν η μία την άλλη, η προσευχή μέσα στην καρδιά του είχε γίνει φύση, η μυστική ένωσή του με τον Θεό ήταν συνεχής, για να καταλάβουμε με πληρότητα το περιεχόμενο των εμπειριών του.
Οι Δέκα όροι
Αυτοί αποτελούν την ακρότατη έκφραση της εν Χριστώ ζωής, που συνίσταται:
- στην πίστη, σαν απαθή σκέψη και κατανόηση περί Θεού
- στην εκδημία του νου προς τα ελπιζόμενα αγαθά
- στην υπομονή να βλέπει κανείς με τα νοητά μάτια τον αόρατο Θεό σαν ορατό μπροστά του με αδιάλειπτη εγκαρτέρηση.
- στην αφιλαργυρία, στο να θέλει κανείς να μην έχει αυτά που οι άλλου επιθυμούν να έχουν.
- στην επίγνωση του Θεού από εκείνον που αγνοεί τον εαυτό του τελείως, επειδή ζει εν Θεώ.
- στην ταπεινοφροσύνη, που συνίσταται στην λήθη των όσων καλών έχει κάνει·
- στην αοργησία, σαν επιθυμία θερμή να μην οργίζεται κανείς·
- στην αγνότητα, που εκφράζεται σαν αίσθηση συνεχούς ενώσεως με τον Θεό.
- στην αγάπη, που διακρίνεται για την αύξηση της αγάπης του προς εκείνους που τον βρίζουν.
- στην αλλοίωση της ψυχής, που προκαλείται από την διαρκή εντρύφηση του Θεού, και στην χαρά από την αναμονή του θανάτου.
Τα Εκατό Γνωστικά Κεφάλαια
Στα “Γνωστικά Κεφάλαια” αποκαλύπτονται τα θέματα της μυστικής θεολογίας, αναπτύσσεται η διδασκαλία της νοερής προσευχής και τέλος, δακτυλοδεικτείται ο δρόμος της χαράς, της ειρήνης, της αγάπης, της απάθειας εν αγίω Πνεύματι και της εν θείω φωτί θεώσεως του ανθρώπου.
Οι συμβουλές αυτές αναφέρονται στα προβλήματα της χριστιανικής ψυχής, που καλείται από τον Χριστό να ανεβεί όλα τα σκαλοπάτια της χριστιανικής τελειότητας. Αλλά και αν ακόμα δεν κατορθώσει κανείς να γίνει τέλειος σχετικά, πάντως μένει το κέρδος της ήττας που συνεπάγεται την αυτοταπείνωση. Και αυτό είναι ένα κέρδος θετικό.
Δειγματολογικές αναφορές στα κεφάλαια
Κεφάλ. 2. Κατά φύσιν αγαθός είναι μόνο ο Θεός. Ο άνθρωπος γίνεται αγαθός με την επιμέλεια της διαγωγής μέσω του όντως Αγαθού, του Θεού.
Κεφάλ. 3. Το κακό ούτε φυσική ύπαρξη έχει ούτε και κανένας είναι εκ φύσεως κακός.
Κεφάλ. 12. Εκείνος που αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του δεν μπορεί να αγαπά τον Θεό. Εκείνος που δεν αγαπά τον εαυτό του από υπερβολική αγάπη για τον Θεό, αυτός αγαπά τον Θεό.
Κεφάλ. 16. Κανένας δεν μπορεί να αγαπήσει τον Θεό με αίσθηση καρδιάς, αν προηγουμένως δεν τον φοβηθεί με όλη του την καρδιά.
Κεφάλ. 19. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της καθαρής καρδιάς είναι όταν ο λόγος του δεν γίνεται από φθόνο, όταν έχει ζήλο χωρίς κακία και ακατάπαυστο έρωτα για την δόξα του Θεού
Κεφάλ. 41. Η υπακοή έχει αναγνωριστεί ότι είναι η πρώτη ανάμεσα στις προκαταρτικές αρετές.
Κεφάλ. 45. Όταν το σώμα είναι βαρύ από φαγητά, κάνει το νου δειλό και δυσκίνητο.
Κεφάλ. 55. Όλες οι αισθήσεις του σώματος είναι αντίθετες με την πίστη, επειδή αναφέρονται στα παρόντα πράγματα, ενώ η πίστη υπόσχεται την μεγαλοπρέπεια των μελλόντων αγαθών.
Κεφαλ. 79. Ο σατανάς με το Άγιο Βάπτισμα εκδιώκεται από την ψυχή. Του επιτρέπεται όμως να πειράζει την ψυχή μέσω του σώματος.
Κεφάλ. 89. Το Βάπτισμα πρώτα επαναφέρει τον άνθρωπο στο «κατ’ εικόνα» και ύστερα, όταν ο Χριστός δει την επιθυμία μας για «καθ’ ομοίωσιν», τότε έρχονται σιγά σιγά όλες οι αρετές και έτσι φτάνουμε στην «θέωση».
Κεφάλ. 93. Ο δρόμος της αρετής σε εκείνους που αρχίζουν να έχουν έρωτα για την ευσέβεια φαίνεται σκληρός και πολύ δύσκολος όχι γιατί είναι πράγματι έτσι αλλά γιατί η ανθρώπινη φύση ευθύς μετά την γέννηση ζει και συναναστρέφεται μέσα στον κόσμο των ηδονών.
