(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)
Μνήμη των τελειωθέντων Ελλήνων εν τω Ιερώ Ναώ του Αγίου Γεωργίου Βώνης από της 14ης Αυγούστου και εφεξής, ως και των δολοφονηθέντων εις τους πέριξ ελαιώνας της Κοινότητος
Μνήμην ποιούμεθα των αθώων εκείνων νεομαρτύρων, των τελειωθέντων μαρτυρικώς εις τον ιερόν ναόν του Αγίου Γεωργίου Βώνης Κυθρέας, τόπον μαρτυρίου και θανάτου από της 14ης Αυγούστου και εφεξής.
Ούτοι οι μάρτυρες ενεκλείσθησαν υπό των Τούρκων την 14ην Αυγούστου, ότε προήλασαν τα τουρκικά στρατεύματα και η γραμμή αμύνης των Ελλήνων κατέρρευσε, αλλά και τας επακολουθησάσας ημέρας, εις τον ναόν του Αγίου, ένθα οι Τούρκοι επετέλεσαν βαρβαρότητας πολλάς, ασελγήσαντες εν τω ναώ και εις αυτήν ταύτην την Αγίαν Τράπεζαν.
Ούτοι εκάστην νύκτα απήγαγον εκ του ναού ομάδας αρρένων αθώων κρατουμένων, τους οποίους εν συνεχεία εξετέλουν παρά τον ναόν, εν μέσω φωνών και μουσικών και οργάνων, διασκεδάζοντες και πανηγυρίζοντες και εορτάζοντες, ως έλεγον, την νίκην των επί των Ελλήνων, μετά ριπών αυτομάτων όπλων και πυροβολισμών.
Επί πλέον βιασμοί γυναικών και άλλαι ασελγείς πράξεις εγένοντο υπ’ αυτών εις τον ναόν, πριν τελικώς αι γυναίκες μετακινηθούν από τον χώρον του ναού εις το παρακείμενον σχολείον.
Ως αναφέρεται, παρά τον ναόν και τους πέριξ ευρισκομένους ελαιώνας έκειντο επί ημέρας πολλάς άταφα τα πτώματα των φονευθέντων Ελλήνων. Αργότερον ετάφησαν εκεί ένθα ευρίσκοντο ή μετεκινήθησαν και ετάφησαν εις ομαδικούς τάφους.
Εν τω ναώ εμαρτύρησεν ξυλοκοπηθείς αγρίως ο Πάλιν Παυλάττος εκ Κυθρέας, πράος ανήρ πεντηκοντούτης, έως κα πολλοί άλλοι εν οις και ο παιδομάρτυς Παναγιώτης Μιχαήλ Αγλαντζιώτης, ωσαύτως εκ Κυθρέας. Μετά τούτων αναφερονται ως εκτελεσθέντες τας ημέρας εκείνας πολλοί ενήλικες και γέροντες εκ Βώνης και άλλων χωρίων της περιοχής Κυθρέας, ως και νέοι, εν οις και ο παιδομάρτυς Κωστάκης Γιάγκου Σταυράκης, ετών 14.
Εις τον ναόν του Αγίου παρέμεινον κρατούμενοι και υφιστάμενοι μύρια όσα δεινά οι αιχμάλωτοι Ελληνες άμαχοι άνδρες εκ Κυθρέας και περιχώρων, τριακόσιοι τόσοι τον αριθμόν, μέχρι του τέλους του μηνός Νοεμβρίου, ότε απηλευθερώθησαν. Αναφέρεται ότι κατά την διάρκειαν εκείνων των ημερών, περί το τέλος Αυγούστου, οι Τούρκοι επεχείρησαν να ανυψώσουν την τουρκικήν σημαίαν εις το κωδωνοστάσιον και αργότερον εις τον περίβολον της εκκλησίας, όμως απέτυχον, καθώς ο Άγιος δεν το επέτρεψεν, ως πιστεύουν οι τότε έγκλειστοι εις αυτόν.
Πλήθος άλλο γυναικών και παίδων ενεκλείσθη εις το Δημοτικόν σχολείον, υφιστάμεναι διαρκή εξευτελισμόν και ταπεινώσεις υπό των Τούρκων, φέρουσαι τα στίγματα και τας πληγάς εξ αιτίας όσων είδον και έζησαν.
Μαρτυρίαι αναφέρουν περί πλήθους γερόντων και άλλων αθώων πολιτών δολοφονηθέντων υπό των Τούρκων και κειμένων νεκρών εις τους ελαιώνας του χωρίου, τους οποίους έθαψαν δύο γέροντες, αναλαβόντες έργον νεκροθάπτου, άνευ τινός νεκρωσίμου τελετής. Ούτω μνημονεύομεν τους κατωτέρω Έλληνας εκ Βώνης, οίτινες, κατά την μαρτυρίαν του ενός εξ αυτών Παύλου Χατζηνικόλα, ετελειώθησαν μαρτυρικώς και ετάφησαν εις τον τόπον του μαρτυρίου των.
Ούτοι είναι οι:
Χριστόδουλος Βλάμης του Θεμιστοκλή, ετών 58, Παύλος Κωστή Αρτάκας, 47 ετών, εις περιοχήν «Καμάραν», Χριστόδουλος Παπανικολάου, ετών 74, Χριστόδουλος Πίτσιλλος του Νικολάου, 73 ετών, τυφλός, εις τοποθεσίαν «Γραμμήν», Κυριακή Σάββα, ετών 70, δολοφονηθείσα εις την οικίαν της, Δέσποινα Χριστοδούλου, 75 ετών και ο υιός αυτής Γεώργιος Χριστοδούλου, 30 ετών, τυφλός.
Εις τους ελαιώνας επίσης ο Θεοχάρης Σάββα Ζαμπακίδης, 76 ετών, η Μηλιά Τσιαούση, 80 ετών, εντός του χωρίου, ως και η Μαρίτσα Χατζηκωνσταντή, 85 ετών.
Ωσαύτως εδολοφονήθη και ο Μιχάλης Σάββα Τσιαούσης 87 ετών.
Εις Βώνην ετάφη ωσαύτως και ο Γεώργιος Νικόλα Λιχνιώτης, 80 ετών.
Εις την εκκλησίαν της Βώνης απεβίωσεν εκ των κακουχιών ο Σάββας Σάββα, 80 ετών.
Η θυγάτηρ του Γιάγκου Σταυράκη, Γεωργία, 22 ετών, επλήγη υπό βλήματος αεροπλάνου και εφονεύθη.
Πέραν τούτων άλλα πτώματα αγνώστων νέων στρατιωτών έθαψεν ο ως άνω Έλλην γέρων, πέντε τον αριθμόν.
Ούτος είναι ο μακρύς κατάλογος των εκ Βώνης τελειωθέντων, ο οποίος δίδεται εδώ ενδεικτικώς, καθώς πέραν τούτων είναι και άλλοι πολλοί οι μαρτυρήσαντες εις Βώνην ή καταγόμενοι εκ του ως άνω μαρτυρικού χωρίου της Κυθρέας.
Από το βιβλίο του Νίκου Ορφανίδη, «Νέον εν τη νήσω Κύπρω Μαρτυρολόγιον», των εκδόσεων Δόμος.
