Νοηματική και Ποιητική ανάγνωση της Εκκλησιαστικής Υμνογραφίας

Η ερμηνεία της εκκλησιαστικής Υμνογραφίας είναι δύσκολη. Πρέπει πρώτα να γίνει σωστή ανάγνωση. Υπάρχουν δύο αναγνώσεις:

Η Νοηματική που αποσκοπεί στην νοηματική κατανόηση της Υμνογραφίας και

Η Ποιητική, που εξετάζει την Υμνογραφία με ποιητικά κριτήρια

Α. Νοηματική  Ανάγνωση της Υμνογραφίας

1. Νοηματική  Ανάγνωση της φράσης

Η θέση των λέξεων  στα τροπάρια της εκκλησιαστικής Υμνογραφίας δεν είναι η κανονική ώστε εύκολα κανείς να αντιλαμβάνεται το νόημά τους. Χρειάζεται να εντάξουμε κάθε λέξη στο νοηματικό της σύνολο, να αποδώσουμε την κάθε λέξη στην λέξη που προσδιορίζει και να κάνουμε μια απλή σύνταξη στην φράση για να μην έχουμε παρανοήσεις. Για παράδειγμα:

ᾨδὴ α’ Ἦχος δ’ Ὁ Εἱρμὸς

«Πόντῳ ἐκάλυψε Φαραὼ σὺν ἅρμασιν,

ὁ συντρίβων πολέμους ἐν ὑψηλῷ βραχίονι,

Απλή σύνταξη

«Ο συντρίβων πολέμους ἐν ὑψηλῷ βραχίονι

ἐκάλυψε πόντῳ Φαραὼ σὺν ἅρμασιν,

Η λέξη Φαραώ   μετά το «εκάλυψε» μπαίνει ως αντικείμενο και όχι ως υποκείμενο  με τοπικό προσδιορισμό το «πόντῳ» και προσδιορισμό της συνοδείας το «σὺν ἅρμασιν. Αυτό αποτελεί ένα  νοηματικό σύνολο με πυρήνα ένα ρήμα, το «ἐκάλυψε». Το Υποκείμενο του ρήματος εκάλυψε  είναι «ο συντρίβων» με αντικείμενό το «πολέμους» και τροπικό προσδιορισμό το «ἐν ὑψηλῷ βραχίονι». Αυτό αποτελεί ένα άλλο νοηματικό σύνολο με πυρήνα ένα ρηματικό τύπο, μετοχή, «ο συντρίβων»

2. Νοηματική  Ανάγνωση του τροπαρίου

Το τροπάριο μπορεί να αποτελείται από διάφορες προτάσεις, νοηματικά σύνολα, που  εύκολα μπορεί κανείς να τα κατανοήσει. Όταν όμως αποτελείται από μία πρόταση συχνά είναι πιο δύσκολη η κατανόηση. Το ευχάριστο όμως είναι ότι υπάρχουν πολλές μετοχές και συνεπώς αποτελείται από πολλά υποσύνολα, πράγμα που το κάνει πιο εύκολο στην κατανόηση. Εννοείται ότι και εδώ θα ακολουθήσουμε την ίδια τακτική κατανόησης του κειμένου, δηλαδή με την απλή σύνταξη και την απόδοση κάθε λέξης στην λέξη που προσδιορίζει.   Ας πάρουμε ένα παράδειγμα:

«Ἔρρηξε γαστρὸς ἠτεκνωμένης πέδας,

Ὕβριν τε δυσκάθεκτον εὐτεκνουμένης,

Μόνη προσευχὴ τῆς Προφήτιδος πάλαι

Ἄννης, φερούσης πνεῦμα συντετριμμένον,

Πρὸς τὸν δυνάστην, καὶ Θεὸν τῶν γνώσεων».

(γ΄Ωδή Ιαμβ.Καταβ.Πεντηκοστής)

Απλή Σύνταξη  

Β΄Μέρος

Μόνη προσευχὴ τῆς Προφήτιδος πάλαι

Ἄννης, φερούσης πνεῦμα συντετριμμένον,

πρὸς τὸν δυνάστην, καὶ Θεὸν τῶν γνώσεων

Α΄Μέρος

έρρηξε πέδας γαστρὸς ἠτεκνωμένης,

δυσκάθεκτον τε ύβριν εὐτεκνουμένης.

Μετάφραση:

Η προσευχή και μόνο της πάλαι ποτέ προφήτισσας Άννας,

που διαπνέονταν  από  πνεύμα συντετριμμένο

προς τον Παντοδύναμο και Παντογνώστη Θεό

έσπασε  τα δεσμά της άτεκνης κοιλιάς της

καθώς και την ανυπόφορη υβριστική συμπεριφορά της πολύτεκνης

  Από άποψη ποιητικής τεχνικής βάζει πρώτα το δεύτερο τμήμα του τροπαρίου ως πρώτο, γιατί θέλει να τονίσει το γεγονός, και το πρώτο ως δεύτερο, γιατί είναι λιγότερο σημαντικό από το πρώτο. Υτά όμως θα τα θίξουμε αμέσως μετά.

Β. Ποιητική Ανάγνωση της Υμνογραφίας

Η Εκκλησιαστική Υμνογραφία έχει θρησκευτικό και λατρευτικό περιεχόμενο, δεν παύει όμως να είναι και ποιητικό με όλα τα παρεπόμενά της. Οι υμνογράφοι της εκκλησίας έχουν μελετήσει και την επική και την λυρική ποίηση των αρχαίων και όχι μόνο. Όπως είναι φυσικό επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από αυτούς κυρίως όμως μορφικά και γλωσσικά. Οι στόχοι όμως της Εκκλησιαστικής Υμνογραφίας δεν είναι μόνο αισθητικοί αλλά κυρίως λατρευτικοί. Η Υμνογραφία στα χέρια των υμνογράφων της εκκλησίας γίνεται μέσο λατρείας και προσέγγισης προς τον Θεό. Α ς δούμε τώρα τα καθαρά ποιητικά στοιχεία της Υμνογραφίας αλλά και τα λατρευτικά.

1. Η επιλογή της λέξης

Ο ποιητικός λόγος  είναι δημιουργία και μάλιστα καλλιτεχνική. Ο στόχος του δεν είναι η κατανόηση μόνο, όπως του πεζού λόγου, αλλά και η εντύπωση, το συναίσθημα. Επομένως η επιλογή της λέξης είναι αυταπόδεικτη. Ο ποιητής προτιμάει τις λέξεις που δεν χρησιμοποιούνται συχνά και επομένως είναι σχετικά άφθαρτες. Με αυτές δημιουργεί μια άλλη ατμόσφαιρα από αυτή της απλής κουβεντούλας και μας κάνει να την προσέξουμε. Ειδικά οι υμνογράφοι χρησιμοποιούν λέξεις παλιές, που τις συναντούμε μόνο σε αρχαία κείμενα. Μερικές φορές η γλωσσοπλαστική ικανότητα των υμνογράφων είναι καταπληκτική. Για παράδειγμα:

Φωτόμορφα τέκνα, γλωσσοπυρσόμορφος Χάρις, χρυσότευκτον άψυχον βρέτας, ο τρισσοφεγγής τύπος της Θεότητος.

2. Η επιλογή της φράσης

Την ίδια πρωτοτυπία συναντούμε και στη φράση. Τολμηρές εκφράσεις, βαθύτατες έννοιες με πολλά σχήματα Λόγου. Δεν πρόκειται για κυνήγι πρωτοτυπίας αλλά εσωτερική ανάγκη να εκφράσουν τα ανέκφραστα, να πουν τα άρρητα να υποδηλώσουν τα αδήλωτα.

Ἀπορεῖ πᾶσα γλῶσσα, εὐφημεῖν πρὸς ἀξίαν·

ἰλιγγιᾷ δὲ νοῦς καὶ ὑπερκόσμιος, ὑμνεῖν Σε Θεοτόκε·

Απλή σύνταξη

Απορεί πάσα γλώσσα ευφημείν προς αξίαν ˙

 ιλιγγιά δε νους και υπερκόσμιος υμνείν σε Θεοτόκε,

Μετάφραση

 Κάθε γλώσσα βρίσκεται σε δύσκολη θέση, για να σε δοξολογήσει,

 ιλιγγιά όμως όχι μόνο ο ανθρώπινος νους αλλά και ο υπερκόσμιος νους των αγγέλων, όταν πρόκειται να υμνολογήσει εσένα Θεοτόκε.

Στα τροπάρια οι λέξεις σπάνια ακολουθούν μια  κανονική σειρά. Συνήθως υπάρχει μια ακανόνιστη σειρά, η οποία υπαγορεύεται από την διάθεση του υμνογράφου να τονίσει κάποιες λέξεις βάζοντάς τις στις πιο εμφατικές θέσεις, όπως είναι η αρχή και το τέλος.  Ας δούμε ένα παράδειγμα:

ᾨδὴ α’  Ὁ Εἱρμὸς

Νεύσει σου πρὸς γεώδη, ἀντιτυπίαν μετήχθη,

ἡ πρὶν εὐδιάχυτος, ὑδάτων φύσις Κύριε· 

 Απλή σύνταξη

«Η πρὶν εὐδιάχυτος φύσις ὑδάτων Κύριε· 

νεύσει σου μετήχθη πρὸς γεώδη ἀντιτυπίαν

 Μετάφραση

Η προηγούμενη ρευστή φύση των υδάτων

με ένα σου νεύμα μεταμορφώθηκε σε μια γεώδη αντιστοιχία

  Στο άνοιγμα της Ερυθράς θάλασσας για να περάσει πεζός ο Ισραηλινός λαός τονίζεται ότι αυτό έγινε με ένα απλό νεύμα (νεύσει) του Θεού, γι’  αυτό και το τονίζει βάζοντάς στην αρχή ως πρώτη λέξη. Στη συνέχεια τονίζει το εκπληκτικό γεγονός να μεταβάλλεται στην αντίστοιχη στερεά κατάσταση η ρευστή φύση των υδάτων.

Αξιόλογη είναι επίσης η περιφραστική περιγραφή του ύδατος, «εὐδιάχυτος φύσις ὑδάτων», καθώς και η προφανής   αντίθεσή της  με την στερεά φύση της γης.                      

3. Η επιλογή των Σχημάτων του Λόγου

Στην Εκκλησιαστική Υμνογραφία απαντώνται όλα τα σχήματα Λόγου προκειμένου να μας κάνει πιο εναργές το περιεχόμενό της. Το πιο συχνό απ’ όλα είναι το σχήμα Υπερβατόν ή Αναστροφή. Υπερβατό έχουμε όταν μία ή περισσότερες λέξει μπαίνουν ενδιάμεσα σε δυο λέξεις στενά συνδεδεμένες.

Σχήμα υπερβατόν

 ἡ τῶν πνευματικῶν ἀγώνων ἀρχή, αντί ἡ ἀρχή τῶν πνευματικῶν ἀγώνων

ἡ κατὰ τῶν δαιμόνων νίκη, αντί  ἡ νίκη κατὰ τῶν δαιμόνων

ἡ τῶν Ἀγγέλων εὐπρέπεια, αντί  ἡ εὐπρέπεια τῶν Ἀγγέλων,

ἡ πρὸς Θεὸν παρρησία»· αντί ἡ παρρησία πρὸς Θεὸν»·

Ὁ μόνος εἰδὼς τῆς τῶν βροτῶν, οὐσίας τὴν ἀσθένειαν

αντί: Ὁ μόνος εἰδὼς τὴν ἀσθένειαν τῆς οὐσίας τῶν βροτῶν

Καταβασία  ᾨδὴ δ’.  Ἦχος α΄  Ὁ Εἱρμὸς

 Ὄρος σε τῇ χάριτι τῇ θείᾳ κατάσκιον προβλεπτικοῖς

 ὁ Ἀββακούμ κατανοήσας ὀφθαλμοῖς, ἐκ σοῦ ἐξελεύσεσθαι,
τοῦ Ἰσραὴλ προανεφώνει τὸν Ἅγιον,
εἰς σωτηρίαν ἡμῶν καὶ ἀνάπλασιν.

Απλή σύνταξη

 Ο  Ἀββακούμ  κατανοήσας προβλεπτικοῖς ὀφθαλμοῖς προανεφώνει σε

τὸν Ἅγιον τοῦ Ἰσραὴλ ἐκ σοῦ ἐξελεύσεσθαι τῇ τῇ θείᾳ χάριτι

Ὄρος κατάσκιον εἰς σωτηρίαν καὶ ἀνάπλασιν. ἡμῶν

Μετάφραση

Ο Αββακούμ όταν κατάλαβε με τα προορατικά  του μάτια

προσφωνούσε  Σένα τον Άγιον του Ισραήλ

ότι από Εσένα θα προέλθει με τη θεία χάρη το κατάσκιο Όρος

για την σωτηρία και την ανάπλασή μας.

Εδώ  ανάμεσα στο «προβλεπτικοῖς» και στο «ὀφθαλμοῖς» μπήκε το «Ο Ἀββακούμ  κατανοήσας», και ανάμεσα στο «Ὄρος» και στο «κατάσκιον» μπήκε το «τῇ  θείᾳ χάριτι». Οι αλλαγές αυτές έχουν να κάνουν με την ανάλογη έμφαση που επιδιώκει ο υμνογράφος.

Μεταφορά

Μεταφορά έχουμε, όταν μια λέξη την αποδίδουμε με μια άλλη λέξη που έχει τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα:

Ὡς στύλος ἀκλόνητος, της Ἐκκλησίας Χριστοὖ,

καὶ λύχνος ἀείφωτος της οἰκουμένης σοφέ, ἐδείχθης Χαράλαμπες,

ἔλαμψας ἐν τω κόσμω  διὰ του μαρτυρίου,

ἔλυσας των εἰδώλων τὴν σκοτόμαιναν μάκαρ·

 Ἀπολυτίκιο ἁγίου Φαραλάμπους,

Ιδιαίτερα για την Παναγία στα Θεοτοκία υπάρχουν άπειρες μεταφορές:

Χαῖρε ἅγιον ὄρος, καὶ θεοβάδιστον,

χαῖρε ἔμψυχε βάτε, καὶ ἀκατάφλεκτε,

χαῖρε ἡ μόνη πρὸς Θεὸν κόσμου γέφυρα,

ἡ μετάγουσα θνητούς, πρὸς τὴν αἰώνιον ζωήν.

Υπάρχουν κι’ άλλα σχήματα Λόγου, τα  οποία χρησιμοποιεί η Υμνογραφία κι έτσι γίνεται ευχάριστη και ωφέλιμη, όπως ο Πλεονασμός, το Ἀνακόλουθο, η Ἐπανάληψη, το Ὁμοιοτέλευτο, η Παρήχηση,  Ἀντίθεση καὶ παραλληλισμός, η Αντονομασία, το Οξύμωρο, η παρομοίωση  κλπ.

Γ΄  Νοηματική ή ποιητική μετάφραση;

Προφανώς η νοηματική μετάφραση είναι η πιο χρήσιμη, γιατί έτσι μπαίνουμε στο νόημα της φράσης ή του τροπαρίου, πράγμα που είναι και το ζητούμενο. Όμως με την νοηματική μετάφραση κερδίζουμε βέβαια σε νόημα χάνουμε όμως σε ποιητικό ύφος. Το προσωπικό ποιητικό ύφος είναι κάτι που χαρακτηρίζει την ποιητική υπόσταση του υμνογράφου. Αυτό εξαρτάται από τις ιδιαίτερες επιλογές των λέξεων και των φράσεων και γενικότερα του κλίματος που θέλει ο υμνογράφος να δημιουργήσει. Επομένως προηγείται η νοηματική μετάφραση και έπεται η ποιητική, γιατί εκείνο που θέλουμε κυρίως, όταν διαβάζουμε ένα τροπάριο είναι να καταλάβουμε το νόημά του. Αν τώρα θέλουμε να γνωρίσουμε και το ύφος του υμνογράφου, τότε μεταφράζουμε το τροπάριο κρατώντας τις λέξεις στις πρωταρχικές θέσεις και έτσι μπαίνουμε στο πνεύμα του υμνογράφου. Ας φέρουμε ένα παράδειγμα, για να γίνουμε πιο κατανοητοί:

Καταβασία  Ἦχος πλαγ. δ΄ ᾨδὴ α’.   Ὁ Εἱρμὸς
Ἁρματηλάτην Φαραὼ ἐβύθισε τερατουργοῦσα ποτέ,
Μωσαϊκὴ ῥάβδος σταυροτύπως πλήξασα,
καὶ διελοῦσα θάλασσαν Ἰσραὴλ δὲ φυγάδα,
πεζὸν ὁδίτην διέσωσεν  ἆσμα τῷ Θεῷ ἀναμέλποντα.

Απλή σύνταξη

Μωσαϊκὴ ῥάβδος τερατουργοῦσα ποτέ

σταυροτύπως πλήξασα καὶ διελοῦσα θάλασσαν

ἐβύθισε αρματηλάτην Φαραὼ, Ἰσραὴλ δὲ φυγάδα

πεζὸν ὁδίτην διέσωσεν  ἆσμα τῷ Θεῷ ἀναμέλποντα.

Νοηματική Μετάφραση

Η ράβδος του Μωυσή κάποτε με θαυματουργικό τρόπο

χτύπησε την θάλασσα κάνοντας τον τύπο του Σταυρού

και άνοιξε την θάλασσα κι έτσι βύθισε τον Φαραώ με τα άρματά του

ενώ τον Ισραήλ, που έφευγε από την Αίγυπτο,

καθώς βάδιζε πεζός τον έσωσε και γι’ αυτό και αυτός

έψελνε ένα τραγούδι στον Θεό.

Ποιητική Μετάφραση

Τον Φαραώ με τ’ άρματά του κάποτε με θαυματουργικό τρόπο

η ράβδος του Μωυσή με σχήμα σταυρού αφού χτύπησε

και άνοιξε  την θάλασσα για τους Ισραηλίτες φυγάδες

καθώς βάδιζε πεζός  τον διέσωσε

και  αυτός έψελνε έναν ύμνο στον Θεό.

Δ. Η αισθητική αποτίμηση της εκκλησιαστικής Υμνογραφίας

Η εκκλησιαστική Υμνογραφία δεν αποσκοπεί μόνο στο Ωραίο αλλά και στο πνευματικό. Οι υμνογράφοι έχουν πλήρη επίγνωση του λειτουργήματος που υπηρετούν και το υπηρετούν με κάθε φόβο Θεού θέλοντας να βοηθήσουν τους πιστούς στην καλύτερη επικοινωνία τους με τον Θεό. Όπως οι αγιογράφοι νηστεύουν και προσεύχονται, όταν αγιογραφούν, έτσι και οι υμνογράφοι δίνονται «ψυχή τε και σώματι» στο θείο λειτούργημα. Την διστακτικότητα αλλά και την αδυναμία εκφράζει ο υμνογράφος στην παρακάτω Ωδή του Ιαμβικού Κανόνα των Χριστουγέννων.

ΩΔΗ Θ΄

Στέργειν μὲν ἡμᾶς, ὡς ἀκίνδυνον φόβῳ

Ῥᾷον σιωπῇ· τῷ πόθῳ δὲ Παρθένε

Ὕμνους ὑφαίνειν, συντόνως τεθηγμένους

Ἐργῶδες ἐστίν· ἀλλὰ καὶ Μήτηρ σθένος

Ὅση πέφυκεν, ἡ προαίρεσις δίδου.

Απλή σύνταξη

Ρᾷον μὲν ἡμᾶς στέργειν σιωπῇ ὡς ἀκίνδυνον φόβῳ ·

Ἐργῶδες ἐστίν τῷ πόθῳ δὲ Παρθένε

ὑφαίνειν  ύμνους τεθηγμένους συντόνως

ἀλλὰ καὶ και (σύ)Μήτηρ δίδου σθένος

 όση πέφυκεν ἡ προαίρεσις.

Μετάφραση

«Ευκολότερο είναι εμείς να αγαπάμε την σιωπή, γιατί αυτό δεν παρέχει κανένα κίνδυνο, μήπως κάνουμε κάποιο λάθος. Το να πλέκουμε λοιπόν, Παρθένε, ύμνους πολύ καλά επεξεργασμένους,  είναι πολύ δύσκολο και κοπιαστικό  αλλά κινούμαστε από πόθο  για Σένα.  Αλλά και Συ Μητέρα, όση είναι εκ φύσεως η δική μου προαίρεση, άλλη τόση δίνε και  σε μένα τη δική Σου δύναμη».

Εκεί όμως που συναντάμε όλα τα σχήματα του Λόγου και όλες τις ψηλές έννοιες και νοήματα είναι ο Ακάθιστος Ύμνος. Ας δούμε κάποια παραδείγματα:

Χαίρε, δι’ ής η χαρά εκλάμψει,

χαίρε, δι’ ής η αρά εκλείψει.

Χαίρε, ύψος δυσανάβατον ανθρωπίνοις λογισμοίς,

χαίρε, βάθος δυσθεώρητον καί Αγγέλων οφθαλμοίς

Χαίρε, αστήρ εμφαίνων τόν Ήλιον,

χαίρε, γαστήρ ενθέου σαρκώσεως.

Χαίρε, δι’ ής νεουργείται η κτίσις,

χαίρε, δι’ ής βρεφουργείται ο Κτίστης.

Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε.

 Σχήματα Λόγου:

Συνήχηση: χαρά # αρά, γαστήρ # αστήρ, εκλάμψει#εκλείψει

Αντιθέση: Ύψος # βάθος,

Ομοιοτέλευτα: νεουργείται#βρεφουργείται

Ομοιοκάταρκτα: δυσ-ανάβατον # δυσ-θεώρητον

Επιλογικά

Κλείνοντας θέλουμε να τονίζουμε ότι είναι κοινή η πεποίθηση των μελετών   ότι: «Μέσα ἀπὸ τὴν ἐξύμνηση του θείου οἱ ὑμνογράφοι δίνουν ὄχι ἁπλὰ θεϊκὴ διάσταση στὰ γραφόμενά τους, ἀλλὰ μεταμορφώνουν ὅλη τὴν ἑλληνικὴ καλλιλογία καὶ τὰ σχήματα λόγου σὲ ἀναγωγικοὺς φορείς σωτηρίας καὶ θεϊκής ἐμπειρίας».