Μιλώντας για την συνείδηση και τον χρόνο, ο ιδρυτής της Φαινομενολογίας, ο Χούσσερλ, κάπου γράφει ότι «κάθε ανακράτηση είναι ένα συνεχές. Ο τόνος εκκινεί και σταθερά ‘αυτός’ είναι που συνεχίζει να εξελίσσεται. Το τονικό τώρα [παρόν] μετατρέπεται σε τονικό παρελθόν, η εντυπωτική συνείδηση, καθώς προχωρά, μεταβαίνει συνεχώς σε μια πάντα νέα ανακρατητική συνείδηση. Πηγαίνοντας κατά μήκος της ροής ή μαζί της, έχουμε μια συνεχή σειρά ανακρατήσεων που ανήκουν στο σημείο εκκίνησης» (Edmund Husserl, Για τη Φαινομενολογία της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου, Π.Ε. Κρήτης, Ηράκλειο 2020, σ. 129).

Πιο απλά, η συνείδηση, ξεκινώντας από ένα «παρόν», προχωρά γρήγορα προς το επόμενο «νυν», συγκρατώντας, «ανακρατώντας» στην φαινομενολογική ορολογία, το αμέσως προηγούμενο «νυν», και κατόπιν προχωρά και στο επόμενο «νυν», σπρώχνοντας ακόμη πιο πίσω το αρχικό σημείο της εκκίνησης κ.λπ. Θα θέλαμε εδώ να μιλήσουμε για το φαινόμενο του «πάθους», που το συναντάμε ως όρο στην πατερική νηπτική διδασκαλία και σχετίζεται με το φαινόμενο του χρόνου. Όσο περισσότερο «χρονίζει» ένα πάθος, τόσο και πιο δύσκολο είναι να εξαλειφθεί. Θα ξεκινήσουμε το «πάθος» του αλκοολισμού: κάποιος συνηθισμένος άνθρωπος, πίνει ένα ποτήρι αλκοολούχου ποτού, ας πούμε λίγο κρασί. Η χουσερλιανή «συνείδηση», πιο απλά ο άνθρωπος, το γνωρίζει. Η μνήμη της πόσης είναι ακόμη πρόσφατη. Τι συμβαίνει όμως όταν η συνείδηση «αποβλέπει», σκέφτεται δηλαδή, αυτή την πράξη, αυτή την στιγμή, την στιγμή της πόσης; Μπορεί και να το «ξεχάσει» κανείς, να το λησμονήσει, να μην δώσει σημασία, να μην επαναλάβει ποτέ την πράξη. Μπορεί όμως και να εξελιχτούν αλλιώτικα τα πράγματα. Μπορεί κάποιος να έχει διάφορα προβλήματα στη ζωή του, να έχει καταντήσει μόνος, να αισθάνεται έντονα μοναξιά. Τότε η «αποβλεπτική», όπως την λέγει ο Χούσσερλ, συνείδηση θα λειτουργήσει αλλιώς. Θα θυμηθεί αυτή την πράξη, αλλά κάπως παράξενα. Χωρίς να το θέλει, μέσα στην ενθύμησή της αυτή, θα εμφιλοχωρήσει μια περίεργη ικανοποίηση, ή τέλος πάντων ένα περίεργο αίσθημα. Θα νιώσει ίσως ο άνθρωπος ότι εκδικήθηκε τη μοναξιά του, καταφεύγοντας στο αλκοόλ, που οι πολλοί θεωρούμε «απευκταίο», ή θα αισθανθεί μια ιδιότυπη ευχαρίστηση από τη γεύση και γενικά την όλη εμπειρία της πόσης του ποτού. Ο Χούσσερλ δεν το λέγει ρητά, αλλά «η αποβλεπτική ανάμνηση» -ας μας συγχωρήσει ο αναγνώστης λίγη χουσσερλιανή ορολογία- μιας παρελθοντικής στιγμής μπορεί να χρωματίζεται ασυνείδητα και από πολλά άλλα πράγματα, αισθήματα, συναισθήματα, άλλες μνήμες κ.ο.κ. Ακόμη φυσικά δεν μπορούμε να μιλάμε για «πάθος». Μπορούν τα πράγματα να σταματήσουν εδώ. Μπορούν όμως να λάβουν και άλλη τροπή. Μπορεί σχετικά γρήγορα ο ήρωάς μας να πιει και ένα δεύτερο ποτήρι αλκοόλ. Αυτή τη φορά η «ανακρατητική» (=αυτή που συγκρατεί τον περασμνένο χρόνο) συνείδηση για την οποία μιλά ο Χούσσερλ μπορεί να σπρωχθεί εντελώς στο ασυνείδητο. Δεν θέλει κανείς να θυμάται ότι ήπιε χθες, προχθές, ένα πρώτο ποτήρι αλκοόλ, θέλει να πιστεύει ότι τώρα κάνει την αρχή. Πίνοντας το ποτό, ίσως χαίρεται ξανά που εκδικείται τη μοναξιά του -η λεγόμενη «αυτοκαταστροφική» τάση-, ίσως η συνείδηση παραμένει στην ηδύτητα του ποτού, στην στιγμή της ευφορίας. Και σιγά σιγά, όσο περισσότερο πίνει, τόσο και αρχίζει, όπως λέμε, να «εξαρτάται» από το αλκοόλ. Δημιουργείται μέσα στον άνθρωπο ένα πάθος.
Δεν αποκλείεται αυτός που εξαρτάται από το αλκοόλ να μην έχει κανένα σοβαρό πρόβλημα στη ζωή του. Ας θυμηθούμε τον περίφημο Μαρμελάντωφ του μυθιστορήματος «Έγκλημα και Τιμωρία» του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος είχε μια καλή δημοσιοϋπαλληλική θέση και μια ωραία οικογένεια. Και όμως στράφηκε προς το ποτό. Αυτό το παράλογο θα εξέπληττε τους ψυχολόγους, με όλη την «επιστημοσύνη» τους. Στρέφεται κανείς προς το «πάθος» όταν έχει διάφορα προβλήματα, λένε, και δεν μπορεί αλλιώς να τα αντιμετωπίσει. Αλλά ξεχνούν την ελευθερία της συνείδησης, την οποία καταδεικνύει με αριστουργηματικό τρόπο το μυθιστόρημα. Ο Μαρμελάντωφ πίνει απλά γιατί «θέλει»- δεν έχει κανένα πρόβλημα. Και όμως, όσο και αν φαίνεται παράξενο, το γεγονός αυτό, έτσι πως είναι χτισμενο το μυθιστόρημα, δεν μας τον κάνει να τον αποστρεφόμαστε, εξακολουθεί ο ήρωας μέσα στην «αθλιότητα» του «πάθους» του να είναι συμπαθής. Μένει περίεργα συμπαθής ακόμη και όταν κλέβει τα λεφτά της κόρης του, της Σόνιας, που βγήκε στην πορνεία για να ζήσει την οικογένεια.
Τι είναι αυτό που μας κάνει, αλήθεια, να συμπαθούμε τον Μαρμελάντωφ; Ο ίδιος σιχαίνεται εντελώς τον εαυτό του. Η «αποβλεπτική» (=αυτή που εξετάζει τα ίδια τα βιώματά της) συνείδηση του Χούσσερλ, όταν στρέφεται προς τον ίδιο τον εαυτό- αν έχει νόημα μια τέτοια αποβλεψη, και νομίζουμε πως έχει- νιώθει αηδία. Ο Μαρμελάντωφ είναι βαθιά αηδιασμένος από τον εαυτό του. Και δεν κάνει καμιά προσπάθεια, από αυτές που αραδιάζουν ψυχαναλυτές και ψυχολόγοι, για να δικαιώσει τον εαυτό του, να τον δικαιολογήσει, να «καλύψει» κάπως την ενοχή του και να τέλος πάντων να πάρει μια «άμυνα» ενώπιον αυτού του άγριου σκυλέματος που κάνει στον εαυτό του. Φυσικά δεν τα έχουμε ούτε με τους ψυχαναλυτές ούτε με τους ψυχολόγους. Απλά, στην περίπτωση αυτή έχουμε έναν ήρωα που αηδιάζει τον εαυτό του και αυτό, παραδόξως, δεν του γεννά κανένα «κόμπλεξ». Παραμένει τελείως ελεύθερος από τέτοια πράγματα. Το «κατηγορώ» που εξαπολύει στον εαυτό του είναι σφοδρό. Σπάνια εξαπέλυσε κανείς τέτοια επίθεση στον εαυτό του. Δεν του χαρίζεται καθόλου. Έχει βάλει τον εαυτό του κάτω και τον πατά. Και πάλι, δεν νιώθει κάποια ψυχοπαθολική ικανοποίηση από αυτό το ποδοπάτημα. Παραμένει απολύτως ψυχικά υγιής- εκτός από το «πάθος» του, αλλά μόνο αυτό. Υπάρχουν άνθρωποι που αντλούν ικανοποίηση από το να κατηγορούν, να επιτίθενται στον εαυτό τους. Αλλά ο Μαρμελάντωφ δεν έχει τίποτε από αυτή, όπως είπαμε, την ψυχοπαθολογία. Δεν αντλεί καμιά ικανοποίηση από το δριμύ «αυτο-κατηγορώ» του. Το περίεργο είναι ότι αντέχει όλο αυτόν τον αυτοέλεγχο και γίνεται μάλιστα και ο «παλιάτσος» του μαγαζιού. Διακηρύσσει προς όλες τις κατευθύνσεις, με όποιον συμπότη βρεθεί, πόσο τιποτένιος είναι, πόσο αχρείος, πόσο μηδαμινός – αλλά δεν δίνει κάποια αυτο-εξιλεωτική «παράσταση». Όπως ένας ερωτευμένος θέλει να διαλαλεί παντού τον έρωτά του και γράφει παντού, σε ταμπέλες και πινακίδες, για αυτό που νιώθει, έτσι και αυτός. Δίχως- επαναλαμβάνουμε- ίχνος ψυχοπαθολογίας, διαλαλεί παντού την αχρειότητά του. Αλλά και πάλι, δεν το κάνει για να κερδίσει εξιλασμό από αυτόν τον θεατρισμό του εαυτού του. Το διαλαλεί – και δεν θέλει ούτε σκοπεύει να κερδίσει τίποτα από τον αυτο-εξευτελισμό του.
Στην περίπτωση του Μαρμελάντωφ έχουμε την έννοια του «πάθους» σε όλη της τη σημασία. Ο ήρωας είναι εξαρτημένος απόλυτα από το ποτό. «Εξαρτημένος», ενώ δεν θα ’πρεπε, σύμφωνα με όλους τους νόμους της ψυχολογίας. Έχουμε την καθαρή εξάρτηση, το «πάθος». Αν προσέξουμε καλύτερα, θα δούμε ότι πίσω από αυτή την έλλειψη ψυχοπαθολογίας του Μαρμελάντωφ βρίσκεται μια βαθιά απελπισία- θα λέγαμε όχι ψυχολογική. Ο Χάιντεγκερ μίλησε για τις «στάσεις», κάτι σαν τα συναισθήματα, μέσα στα οποία ζει το Ενθάδε-είναι. Δεν αναφέρει πουθενά την απελπισία- τού φαίνεται σαν καθαρό συναίσθημα. Και όμως εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μια «ψυχολογική» απελπισία. Ο Μαρμελάντωφ ζει, νομίζουμε, ο ίδιος προσωπικά το δράμα της απελπισίας του ρωσικού λαού εκείνη την εποχή. Ο αλκοολισμός ήταν ένα από τα μεγάλα προβλήματα της προεπαναστατικής Ρωσσίας- και οι αλκοολικοί είχαν ο καθένας και την ψυχοπαθολογία του. Δεν σημαίνει, όπως είπαμε, ότι όλοι οι αλκοολικοί είχαν οικονομικά ή ανάλογα προβλήματα και κατέφευγαν στο αλκοόλ. Αναφέρεται στον βίο του αγίου Ιωάννου της Κρονστάνδης, ο οποίος θεράπευσε αναρίθμητους αλκοολικούς, ότι μια μέρα βρέθηκε στο σπίτι ενός νέου αλκοολικού, που ήταν παντρεμένος και είχε παιδιά. Όταν μπήκε μέσα στο σπίτι ο άγιος Ιωάννης, πήρε ένα από τα μικρά παιδιά στην αγκαλιά του, και είπε: όπου υπάρχουν παιδιά, υπάρχει και χαρά. Και ξαφνικά, ο αλκοολικός γέμισε από τη χαρά της πατρότητας. Το πάθος ήταν πια παρελθόν, γιατί ξανάρθε η χαρά. Στον ρωσικό λαό εκείνη την εποχή έλειπε η χαρά- και ο Μαρμελάντωφ είναι η ενσάρκωση αυτής της πραγματικότητας. Η απελπισία είναι ένα πολύ λεπτό πάθος- την συνδέουμε συνήθως με ιατρικές κλινικές και κατάθλιψη, με φάρμακα κ.λπ. Και όμως, αυτή μπορεί να είναι τόσο, όπως είπαμε, λεπτή, τόσο απόκρυφη, τόσο δυσδιάκριτη, που δεν μπορεί κανείς ειδικός να την καταλάβει- και πάντως κανένας ψυχολόγος, αν λάβουμε στα σοβαρά τα όσα έγραψαν π.χ. πάνω σ’ αυτό το θέμα οι Κίρκεγκωρ και Ντοστογιέφσκι. Δεν θα επιμείνουμε περισσότερο σ’ αυτό, πάνω εδώ η φιλοσοφία και η λογοτεχνία έχουν προοδεύσει περισσότερο απ’ όσο η επιστήμη. Ήταν ένας «μάρτυρας» ο Μαρμελάντωφ του λαού του, ζούσε στα εσώψυχά του το βάσανο του λαού; Σημασία έχει πώς πεθαίνει: δεν μπορείς να ζήσεις αληθινά χριστιανικά, έλεγε ο άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ, χριστιανικά μόνο να πεθάνει μπορεί κανείς. Και ο Μαρμελάντωφ πεθαίνει χριστιανικά. Πεθαίνει λοιπόν, αφού τραυματίζεται θανάσιμα όταν τον πατάει μια άμαξα που σέρνεται από άλογα. Προηγουμένως είχε γνωριστεί σε μια ταβέρνα με τον βασικό ήρωα του μυθιστορήματος, τον Ρασκόλνικωφ, τον δολοφόνο της γριάς, στον οποίο διηγείται ολόκληρη την ιστορία της ζωής του, συμπεριλαμβανομένου και του γεγονότος ότι η κόρη του Σόνια αναγκάστηκε να βγει στην πορνεία, για να συντηρήσει την οικογένεια. Ο Ρασκόλνικωφ λοιπόν συμβαίνει τυχαία να βρίσκει τραυματισμένο τον Μαρμελάντωφ και τον μεταφέρει στο σπίτι του, όπου η σύζυγός του Κατερίνα Ιβάνοβνα προσπαθεί να τον φροντίσει. Ο Μαρμελάντωφ, καθώς πεθαίνει, ζητά να φέρουν έναν ιερέα για να κοινωνήσει των αχράντων Μυστηρίων, και ζητά συγγνώμη από την κόρη του Σόνια. Πεθαίνει κατά την πατερική ορολογία «οσιακά». Το πάθος τον είχε αφήσει παντελώς αλώβητο ηθικά και οντολογικά. Αυτή είναι η λογική του μυθιστορήματος.
****************
Εκ των υστέρων στην περίπτωση του Μαρμελάντωφ μπορούμε να πούμε πολλά. Πάντως δεν ισχύουν όσον αφορά αυτό καθαυτό το μυθιστόρημα. Ξαναπάμε πάλι στον Χάιντεγκερ και στο θέμα της «αυθεντικότητας». Μπορεί ένας αλκοολικός να έχει μια «αυθεντική» ζωή; Ένας από τους αγίους των ημερών μας, ο άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, έλεγε: «Μην πολεμάτε τα πάθη. Ούτε να προσεύχεσθε στον Θεό να σας τα πάρει. Κάτι γίνεται και τα πάθη δεν φεύγουν. Εσείς θα κοιτάτε να αγαπάτε τον Χριστό όσο περισσότερο μπορείτε, και Αυτός, όταν θελήσει, θα σας πάρει τα πάθη». Βρισκόμαστε σε μια κοινωνία που έχει στήσει μεγάλους οργανισμούς για να καταπολεμήσει τα πάθη- εξάρτηση από αλκοόλ π.χ. και ναρκωτικά. Υπάρχουν και αξιόλογες προσπάθειες. Γενικά, πάντως, οι επιστήμονες αυτοί που συστήσουν στον ασθενή «όρμα εναντίον του πάθους σου και πολέμα το όσο μπορείς περισσότερο», στην πραγματικότητα συντελούν στο να παραμένουν όλο και περισσότερο εξαρτημένοι οι πάσχοντες. Γι’ αυτό άλλωστε διάφοροι άλλοι κλάδοι της ψυχολογίας, όπως π.χ. η γνωστική συμπεριφοριστική θεραπεία, κατηγορούν την ψυχανάλυση: ότι κάνοντας το άτομο να περιστρέφεται διαρκώς γύρω από το εγώ και το πρόβλημά του το ενισχύουν περισσότερο. Τι θα σήμαινε από φαινομενολογική άποψη η ρήση του αγίου Πορφυρίου «μην πολεμάς τα πάθη, αγάπα τον Χριστό και Αυτός όταν θέλει θα στα εξαλείψει;».
Κάθε πάθος και κάθε αμαρτία κατά του αδελφού δεν είναι πρώτιστα δικό μας. Ο Κρέοντας, όταν αρνείται να θάψει τον Ετεοκλή, δεν προσβάλλει τόσο την μνήμη του θανόντος, όσο την αδερφή του, την Αντιγόνη, η οποία ξέρει ότι η ταφή είναι ιερό πράγμα και δικαίωμα κάθε ανθρώπου. Η ταφή, στην πραγματική γλώσσα του Σοφοκλή, είναι ιερή. Το ξεκαθαρίζει και η Αντιγόνη: «δεν με διέταξαν, λέγει, ούτε ο Δίας, ούτε η σύνοικος των κάτω θεών Δίκη να κάνω αυτό», να αφήσει δηλαδή άταφο τον αδελφό της, αλλά η κρατική εξουσία- και αυτή δεν έχει την εξουσία που έχουν τα ιερά σεβάσματα. Το «πάθος» είναι στην πραγματικότητα προσβολή εναντίου του αδελφού- και ο αδελφός είναι κάτι το «ιερό». Αυτό είναι το μάθημα που μας μαθαίνει η «Αντιγόνη». Είναι προσβολή εναντίον του Απείρου- στην Παλαιά Διαθήκη κάθε αμαρτία ήταν προσβολή εναντίον του Θεού. Στην Καινή Διαθήκη, Αυτός ο Θεός είναι που σαρκώνεται, και μας κάνει έτσι το δώρο να τον βλέπουμε αληθινά ως «αδελφό». Δεν μας ζητά ούτε να πολεμήσουμε τα πάθη μας, ούτε να κάνουμε κάποιον αγώνα – ζητά μόνο να Τον αγαπήσουμε «έως τέλους». Όλα τα άλλα τα αναλαμβάνει Αυτός. Να σηκώσει την αμαρτία μας, να σηκώσει την ενοχή μας.
Ο Χάιντεγκερ μιλούσε για «αυθεντικότητα». Ωστόσο, για να συμπληρώσουμε την θεωρία του, πρέπει να πάψουμε να βλέπουμε το «Ενθάδε-είναι» (πιο απλά τον άνθρωπο) ως ένα ξεμοναχιασμένο ον, που στην ουσία, κάθε κοινωνία του με το άλλο πρόσωπο, είναι «συμφυρμός με τους ‘πολλούς’», εκπεσμός. Ο Χάιντεγκερ δεν αντιμετώπισε το ζήτημα της «αμαρτίας», του «ηθικού σφάλματος», κατά την σύγχρονη ηθική φιλοσοφία. Το «Ενθάδε-είναι» του δεν «αμαρτάνει» γιατί στην ουσία είναι διαρκώς μόνο του. Η αμαρτία υπάγεται στην κατηγορία της «αυθεντικότητας»- νιώθω «ενοχή» απλώς γιατί ζω μέσα στον κόσμο, και όχι γιατί έβλαψα τον αδελφό μου. Έτσι έλεγε. Είναι όμως ένα μεγάλο δώρο του Θεού το ότι ενσαρκώθηκε και έγινε ώριμος ανήρ αφού πρώτα πέρασε όλα τα στάδια του ανθρώπινου βίου –π.χ. νηπιότητα-, γιατί είναι πολύ πιο εύκολο ενώπιον ενός παιδιού να παραδεχθούμε ότι το βλάψαμε. Στην παραβολή της Κρίσης ο Χριστός λέγει ότι θα πει στους ανελεήμονες πως δεν θα τους κάνει δεκτούς στην Βασιλεία των Ουρανών, «γιατί με είδατε πεινασμένο και δεν με ταΐσατε, γιατί με είδατε διψασμένο και δεν με ποτίσατε, γιατί ήμουν μέσα στην φυλακή και δεν ήρθατε να με δείτε». Και αυτοί θα του πουν: «πότε, Κύριε, σε είδαμε πεινασμένο και δεν σε ταΐσαμε;» κλπ. Και Αυτός θα απαντήσει: «Εφόσον δεν τα κάνατε αυτά στους αδελφούς μου τους ελαχίστους, ούτε σ’ εμένα τα κάνατε».
Ο Χριστός είναι ο «ελάχιστος αδελφός» που μας παίρνει τα πάθη. Κάθε αμαρτία μας είναι αμαρτία εναντίον του. Είχε δίκιο ο φιλόσοφος Λεβινάς που έλεγε ότι ο Άλλος, εμφανιζόμενος στον οντολογικό ορίζοντα της ύπαρξης, κραυγάζοντας «μην με σκοτώσεις», μας καθιστά υπευθύνους έναντι αυτού- η ευθύνη μας είναι καθολική έναντι όλων. Ωστόσο είναι λάθος να πιστεύουμε ότι μπορούμε να σηκώσουμε τέτοια ευθύνη. Στην Παλαιά Διαθήκη υπήρχαν αμαρτίες για τις οποίες η προβλεπόμενη ποινή ήταν ο θάνατος- δεν χωρούσε καμιά συγχώρηση. Αυτό που συνέβη με τον Δαβίδ, το ότι δηλαδή έπραξε στην ουσία ασυγχώρητη αμαρτία, δηλαδή φόνο, και όμως ο Θεός δέχθηκε την μετάνοιά του, είχε μεσσιανική προδήλωση. Προενεργούσε το μυστήριο του Σταυρού του Χριστού. Στην εποχή της Καινής Διαθήκης δεν υπάρχει αμάρτημα που να μην το σβήνει το Αίμα του Χριστού. Όσο αποκρουστικό και αν είναι αυτό. Μια σταγόνα του χυμένου Αίματος του Σωτήρα αρκεί για να σώσει όλη την ανθρωπότητα.
**************
Ξεκινήσαμε με Χούσσερλ και μιλώντας περί χρόνου. Είδαμε ότι όσο περισσότερο «χρονίζει» ένα πάθος, τόσο και αυτό είναι δυσκολότερο να φύγει. Ένας διάσημος πνευματικός των ημερών μας, ο π. Συμεών Κραγιόπουλος, μιλά ακριβώς για αυτό το θέμα, το ότι πολλές φορές όσο και αν πολεμά κανείς ένα πάθος του, αυτό δεν γίνεται να νικηθεί με τίποτα. Μπορεί να βάζει κανείς όλες του τις δυνάμεις, όλη του την θέληση, και όμως επί δεκαετίες να μην γίνεται τίποτε. Ο πνευματικός αυτός γράφει ότι στην πνευματική ζωή θα παιδευόμαστε για πολύ καιρό χωρίς να γίνεται τίποτε. Εισέρχεται κανείς στον πνευματικό αγώνα και περιμένει να νικήσει τα πάθη του. Περνά ωστόσο καιρός, πολύς καιρός, και αυτά παραμένουν. Δεν γίνεται , καμιά φορά, μετά από υπεράνθρωπο πολυετή αγώνα τίποτε.
Μιλήσαμε στην αρχή για τον Χούσσερλ ο οποίος μιλά για ένα συνειδησιακό «παρόν», ένα «νυν», που στιγμιαία αντικαθίσταται από ένα άλλο «νυν», και σπρώχνει το προηγούμενο στην ανακρατητική συνείδηση, μετά για ένα ακόμα «νυν», που σπρώχνει το αρχικό ακόμα πιο πίσω, ενώ ταυτόχρονα υπάρχει και η «παρακράτηση», η αναμονή δηλαδή ενός μελλοντικού «νυν», που στιγμιαία έρχεται και αυτή κ.λπ. Η πάλη –γενικά στην ανθρώπινη ζωή- θα μπορούσε υπό αυτή την οπτική να περιγραφεί με έναν αγώνα, με μια άθληση, όπου ξεκινά κανείς από το μηδέν, κατόπιν, με την προπόνηση αρχίζει να προοδεύει και νικά τις διάφορες αδυναμίες του, και πάλι προσπαθεί περισσότερο. Όσο περισσότερο προσπαθεί οι προηγούμενες στιγμές της άθλησής του και της προπόνησής του «ανακρατούνται», σπρώχνονται δηλαδή από την συνείδηση προς τα πίσω –κάτι που θα το ονομάζαμε «μνήμη», αν δεν εμπεριείχε το στοιχείου του «ταυτού» μεταξύ ανακράτησης και προγενεστέρου «νυν»- και στοιβάζονται η μία πάνω στην άλλη, για να φθάσουμε στο τωρινό «νυν», όπου η συνείδηση, αποβλέποντας στον ίδιο τον εαυτό της, καταλαβαίνει ότι έχει προϊδεάσει σε αυτό και αυτό το στοιχείο και περιμένει «προκρατητικά» την περαιτέρω βελτίωση. Αγώνας γεμάτος στασιμότητα, μηδενική πρόοδο και πλήρη αποτυχία δεν λογίζεται «αγώνας». Θα έλεγε κανείς «ο αθλούμενος τα παράτησε»!
Αντιθέτως, στην πνευματική ζωή τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Συνήθως, λέγει ο π. Συμεών, έχουμε υπόψη μας μια κλίμακα πνευματικής ανόδου, μία βαθμιαία άνοδο προς τον Ουρανό, και προσκολλόμαστε εκεί, στις βαθμίδες της πνευματικής ζωής. Ωστόσο, προσθέτει, ότι η σειρά στα πνευματικά σταδία από τα οποία περνά ο άνθρωπος, δεν γίνεται πάντοτε σύμφωνα με τον κανόνα που έχουμε εμείς υπόψη μας∙ υπάρχουν και εξαιρέσεις, και ίσως οι εξαιρέσεις να είναι πάρα πολλές. Δεν ξέρουμε πώς ενεργεί ο Θεός. Ο μεγάλος θεολόγος δίνει στο σημείο αυτό το παράδειγμα ενός μικρού παιδιού, το οποίο προσπαθεί να ανέβει μια σκάλα, αλλά δεν τα καταφέρνει. Παρά τις απανωτές προσπάθειες, μένει πάντα στο πρώτο σκαλοπάτι. Και τότε έρχεται η μητέρα, παίρνει το παιδί και το ανεβάζει κατευθείαν στην κορυφή της σκάλας, χωρίς να περάσει από τα ενδιάμεσα σταδία. Παρομοίως, και ο Θεός θέλει να βλέπει τον άνθρωπο να αγωνίζεται και να προχωρεί και κατά τα φαινόμενα να μην γίνεται τίποτα. Στην ουσία όμως ο άνθρωπος αυτός είναι μέσα στη χάρη, αλλά δεν το ξέρει. Ο Θεός θέλει να δει αυτή την προσπάθεια και μετά έχει την δύναμη να ανεβάσει τον αγωνιστή στα πιο υψηλό σκαλοπάτια μονομιάς. Αλλά, όπως λέγει ο πατήρ, είναι ενδεχόμενο ο Θεός να αφήσει τον αγωνιστή αρκετές φορές να πέσει , να ξαναπέσει, έως ότου «να δείξει ο άνθρωπος επάνω στα πράγματα» ότι θέλει να ανέβει. Ας απέτυχε, θέλει όμως όντως να ανέβει.
Ένας άνθρωπος μέσα στα πάθη και όμως λουσμένος στη χάρη του Θεού; Ναι, είναι δυνατόν. Και ο άνθρωπος μπορεί να χάσει όλη του την αξιοπρέπεια, να φθάσει στο «επαίσχυντο» εκείνο σημείο όπου έφτασε ο Μαρμελάντωφ του Ντοστογιέφσκι, να κλέψει τα λεφτά της πόρνης κόρης του για να πάει να πιει. Παρόλα αυτά ο ήρωας αυτός δεν είχε καμιά απολύτως «αξιοπρέπεια», δεν τον ενδιέφερε τι θα πουν οι άλλοι για αυτόν ούτε ποια είναι η γνώμη του ίδιου για τον εαυτό του. Και αυτό όχι από κόμπλεξ- είχε φτάσει σ’ αυτό το πνευματικά πολύ υψηλό στοιχείο, να μην έχει «αξιοπρέπεια». Ο Θεός δεν του έπαιρνε τα πάθη, παρόλο που έκανε προσπάθειες να κόψει το ποτό- όπως περιγραφεί το μυθιστόρημα. Τον άφησε μέσα στα πάθη μέχρι τον θάνατό του. Τον χτυπά θανατηφόρα μια άμαξα και ο δολοφόνος Ρασκόλνικωφ τον βρίσκει και τον πηγαίνει σπίτι του. Και εκεί ζητά έναν ιερέα. Γιατί ζητά έναν παπά; Δεν τον τρομάζει καμιά κόλαση, δεν σκοπεύει να πάει στον Παράδεισο- και όμως ζητά έναν ιερέα. Η χάρη που ήταν καλά κρυμμένη μέσα του, η χάρη που αναγνώριζε τον Ένα Κύριο Ιησού Χριστό και Αυτόν Εσταυρωμένο τώρα ξεχύνεται απλόχερα. Και ζητά συγγνώμη, μια απίστευτα αληθινή συγγνώμη, δίχως σκοπιμότητες, έστω και πνευματικές, δίχως δευτέρες σκέψεις, δίχως ίχνος υστεροβουλίας από την κόρη του. Κι εκείνη φυσικά το καταλαβαίνει και το δέχεται. Η χάρη φανερώθηκε ξαφνικά, όταν ο Μαρμελάντωφ παλεύει με τον θάνατο. Και είναι άλλη μια φορά ο Χριστός που μέσα από την μετάνοια του ήρωα νικά το κακό.
**********************
Η φαινομενολογία είναι η μοναδική σχολή Φιλοσοφίας που καταλαβαίνει και αφήνει αρκετό χώρο για αυτά τα πράγματα. Μπορεί να μας βοηθήσει να προχωρήσουμε σε νέες αναγνώσεις κειμένων, απροσδόκητες- να φτάσουμε σε μια επαναξιολόγηση ανθρώπων και καταστάσεων. Κι έχει να ωφεληθεί πολλά από την θεολογία.