Εισαγωγικά
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού μας υπενθυμίζει την ύψωση του Σταυρού του Εσταυρωμένου Χριστού και όπως και εκείνη έτσι και αυτή είναι φυσικά μέρα πένθους αλλά και ελπίδας. Την Ύψωση του Χριστού στον Σταυρό θα ακολουθήσει η ανύψωση στους ουρανούς με την Ανάστασή του. Οι πιστοί καλούνται να ζήσουν την πνευματική χαρμολύπη, την γλυκιά εκείνη πίκρα μετά την οποία ακολουθεί η ευφρόσυνη ημέρα της Ανάστασης. Η εκκλησιαστική Υμνογραφία είναι πάντοτε στις επάλξεις για να τονίσει το κοσμοϊστορικό γεγονός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, που αποτέλεσε την απαρχή της σωτηρίας του ανθρώπου. Ας δούμε λοιπόν πώς τονίζουν την ημέρα αυτοί οι εμπνευσμένοι μας υμνογράφοι.
1ον Ἐξαποστειλάριο Ἦχος β’ Τῶν μαθητῶν ὁρώντων σε
Σταυρός, ὁ φύλαξ πάσης τῆς οἰκουμένης·
Σταυρός, ἡ ὡραιότης τῆς Ἐκκλησίας,
Σταυρός, Βασιλέων τὸ κραταίωμα·
Σταυρός, Πιστῶν τὸ στήριγμα·
Σταυρός, Ἀγγέλων ἡ δόξα καὶ τῶν δαιμόνων τὸ τραῦμα.
Σχολιασμός
Η οικουμένη που είναι δημιούργημα του Τριαδικού Θεού δεν δημιουργήθηκε και στην συνέχεια αφέθηκε στην τύχη του αλλά είναι το αντικείμενο της προνοίας του. Τα πάντα γίνονται και συντηρούνται με την απεριόριστη αγάπη του Θεού και τίποτα δεν γίνεται εν αγνοία του.
Ο Σταυρός είναι όχι το επαίσχυντο ξύλο ενός κατάδικου αλλά η ωραιότητα της εκκλησίας με την έννοια ότι πάνω σε αυτό σταυρώθηκε «ο ωραίος κάλλει παρά πάντας ανθρώπους», είναι η απόδειξη του θείου κάλλους, το οποίο χάρισε στους πιστούς και στην εκκλησία. Δεν πρόκειται για εξωτερική ομορφιά αλλά ψυχικό κάλλος, το οποίο αποπνέουν οι άγιοι με την αγία τους ζωή.
Οι βυζαντινοί βασιλείς αρχής γενομένης από τον Μ. Κωνσταντίνο με το «εν τούτω νίκα» είχαν απροσμάχητο όπλο τον Σταυρό, όχι για αιματοχυσίες, όπως των Σταυροφόρων, αλλά υπεράσπιση των όσιων και ιερών και των συνόρων της πατρίδας μας.
Οι πιστοί έχουν για στήριγμα στην ζωή τους, όσο μαρτυρική και να είναι, το Σταυρό του Κυρίου, από τον οποίο αντλούν κουράγιο και δύναμη, διότι προσβλέπουν στην νικητή του σταυρού και του θανάτου.
Οι άγγελοι αναγνωρίζουν ότι ο νικητής του θανάτου είναι το καύχημά τους και η επιβεβαίωσή τους για το άγιο έργο που επιτελούν με το να υμνούν τον Τριαδικό Θεό, πράγμα που αποτελεί τραύμα και πληγή για τους δαίμονες, οι οποίοι βλέπουν ντροπιασμένοι τον θρίαμβο του νικητή του θανάτου, τον Ιησού Χριστό.
2ον Εξαποστειλάριον Γυναῖκες ἀκουτίσθητε
Σταυρὸς ὑψοῦται σήμερον καὶ κόσμος ἁγιάζεται·
ὁ γὰρ Πατρὶ συνεδρεύων καὶ Πνεύματι τῷ Ἁγίῳ,
ἐν τούτῳ χεῖρας ἁπλώσας τὸν κόσμον ὅλον εἵλκυσας,
πρὸς σήν Χριστὲ ἐπίγνωσιν.
Τοὺς οὖν εἰς σὲ πεποιθότας θείας ἀξίωσον δόξης.
Σχολιασμός
Ο αγιασμός που φέρνει ο Σταυρός του Κυρίου δεν είναι ένα ετήσιο γεγονός αλλά ένα διαχρονικό, διότι δεν έπαψε ποτέ ούτε στιγμή να αγιάζει τους πιστούς. Κι αυτό γιατί ένας Θεός που συνεδριάζει ταυτόχρονα με τον Θεό Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα άπλωσε την αγκαλιά του πάνω στον Σταυρό και αγκάλιασε όλο τον κόσμο. Με αυτήν την θερμή αγκαλιά προσέλκυσε τις ψυχές όλων των ανθρώπων με την προτροπή του: «δεύτε πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι καγώ αναπαύσω υμάς». Το θερμό αυτό αγκάλιασμα του Χριστού δίνει την δυνατότητα να γνωρίσουμε την άπειρη αγάπη του και το ανεξάντλητο έλεός του για τους ανθρώπους. Αυτό όμως είναι θέμα πίστης και εμπιστοσύνης στον Χριστό και βαθιάς πεποίθησης για την αγαθότητα του Χριστού. Με αυτήν την εμπιστοσύνη μας στον Χριστό παίρνουμε κι εμείς λίγη από την θεία του δόξα, την οποία παρακαλούμε να μας την χαρίσει γενναιόδωρα. Η δόξα του Σταυρού, δηλαδή η νίκη του Χριστού στον θάνατο, αποτελεί την δόξα της εκκλησίας, διότι αυτή ενέπνευσε χιλιάδες αγίους που στεφανώθηκαν με την θεία δόξα.
Αίνοι Υψώσεως Τιμίου Σταυρού
Ἦχος πλ. δ’
Α΄ Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! τὸ ζωηφόρον φυτόν,
ὁ Σταυρὸς ὁ πανάγιος, εἰς ὕψος αἰρόμενος,
ἐμφανίζεται σήμερον· δοξολογοῦσι πάντα τὰ πέρατα·
ἐκδειματοῦνται δαίμονες ἅπαντες,
ὢ οἷον δώρημα, τοῖς βροτοῖς κεχάρισται!
δι᾿ οὗ Χριστέ, σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν,
ὡς μόνος εὔσπλαγχνος.
Σχολιασμός
Το παράδοξο θαύμα έγκειται στο ότι το νεκρό και επικατάρατο ξύλο του Σταυρού έγινε με την Σταύρωση του Χριστού το ζωηφόρο φυτό, που δίνει ζωή στους πιστούς. Είναι το ξύλο της ζωής που δεν αξιώθηκαν να το απολαύσουν μέσα στον Παράδεισο οι Πρωτόπλαστοι και προτίμησαν το ξύλο του θανάτου ύστερα από την πλάνη του Διαβόλου, ο οποίος αντικατέστησε το ξύλο της ζωής με το ξύλο της αμαρτίας, της ανυπακοής προς τον Θεό Πατέρα, πράγμα που είχε σαν συνέπεια την θνητότητα. Αυτό το ξύλο που φέρνει την ζωή σε όλους τους ανθρώπους προβάλλει η εκκλησία σήμερα, για να τονίσει αυτό το παράξενο θαύμα.
Αν για τους πιστούς γίνεται αφορμή δοξολογίας προς τον Χριστό, στους δαίμονες γίνεται αιτία φόβου, διότι ο Σταυρός με τον θάνατο του Χριστού πάνω σε αυτόν τον αποδυνάμωσε, του άρπαξε από την θανατερή του αγκαλιά τους ανθρώπους και τον εκμηδένισε. Πράγματι δεν υπάρχει τίποτε πιο φοβερό και πιο τρομερό για τους δαίμονες από τον Σταυρό του Χριστού. Οι πιστοί με τον σταυρό που φοράνε πάνω τους και με το σχήμα του σταυρού που κάνουν διώχνουν μακριά από τον άνθρωπο τα δαιμόνια και τα τελώνια.
Δεν υπάρχει μεγαλύτερη δωρεά από την δωρεά του Τιμίου Σταυρού για την εκκλησία και για κάθε πιστό. Αυτός θα μας σώσει, αν πιστεύουμε σε αυτόν και αν σηκώνουμε κι εμείς με την σειρά μας τον δικό μας σταυρό. Γι’ αυτό όμως στηρίζουμε όλες τις ελπίδες μας και τον παρακαλούμε να μας σώσει, διότι ο Τριαδικός Θεός είναι ο μόνος εύσπλαχνος.
Β΄ Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὡς βότρυν πλήρη ζωῆς,
ὁ βαστάσας τὸν ὕψιστον, ἀπὸ γῆς ὑψούμενος,
Σταυρὸς ὁρᾶται σήμερον· δι᾿ οὗ πρὸς Θεὸν πάντες εἱλκύσθημεν,
καὶ κατεπόθη εἰς τέλος ο θάνατος, Ὦ ξύλον ἄχραντον!
ὑφ᾿ οὗ ἀπολαύομεν τῆς ἐν Ἐδέμ ἀθανάτου βρώσεως,
Χριστὸν δοξάζοντες.
Σχολιασμός
Στο πρόσωπο του Εσταυρωμένου Χριστού δεν εξαντλούνται τα παράξενα θαύματα. Ο υμνογράφος εκλαμβάνει τον Σταυρό του Χριστού σαν αμπέλι και δεν είναι αυτό παράξενο, διότι ο ίδιος ο Χριστός είπε κατηγορηματικά: «εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Μας θυμίζει ακόμη και τα λόγια του, που έλεγε ότι εσείς είστε τα κλήματα και πρέπει να είστε ενωμένοι μαζί μου αλλιώς ξεραίνεστε και σας πετάνε στην φωτιά. Αυτό μας προσελκύει προς τον Χριστό, για να είμαστε πάντοτε ενωμένοι με αυτόν και να γλυτώνουμε τον θάνατο.
Τελικά ο Σταυρός γίνεται το ξύλο της ζωής που υπήρχε μέσα στην Εδέμ, τον Παράδεισο, και το οποίο το στερηθήκαμε εδώ και πολλούς αιώνες αλλά ήρθε η ώρα να το δοκιμάσουμε επιτέλους, να αποφύγουμε τον θάνατο και να κερδίσουμε την ζωή και μάλιστα την αιώνια ζωή. Το ατιμασμένο ξύλο του Σταυρό έγινε άχραντο, αμόλυντο και άγιο, που αγιάζει τους πιστούς.
Γ΄ Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! εὖρος καὶ μῆκος Σταυροῦ,
οὐρανοῦ ἰσοστάσιον, ὅτι θείᾳ χάριτι ἁγιάζει τὰ σύμπαντα,
ἐν τούτῳ ἔθνη βάρβαρα ἥττηνται· ἐν τούτῳ σκῆπτρα ἀνάκτων ἥδρασται. Ὢ θείας κλίμακος! δι᾿ ἧς ἀνατρέχομεν εἰς οὐρανούς, ὑψοῦντες ἐν ᾄσμασι, Χριστὸν τὸν Κύριον.
Σχολιασμός
Το σχήμα του Σταυρού καταλαμβάνει όλες τις διαστάσεις, μήκος και εύρος, ύψος και πλάτος, διότι το κάθετο ξύλο συμβολίζει την Θεία συγκατάβαση του Χριστού στον κόσμο, το οριζόντιο συμβολίζει την πανταχού παρουσία του Θεού και γι’ αυτό ο Σταυρός του Κυρίου συμβολίζει την παρουσία του Χριστού στον κόσμο. Την είδαμε με τον Μωυσή στην Ερυθρά θάλασσα να την σταυρώνει και να την χωρίζει στα δύο, για να περάσουν οι Ισραηλίτες και να σωθούν από την Αιγυπτιακή αιχμαλωσία. Την είδαμε στην στρατιά του Μ. Κωνσταντίνου να ενθαρρύνει τους χριστιανούς και να κατατροπώνει τον εχθρό. Τα βάρβαρα έθνη μπροστά στον Σταυρό του Κυρίου τρέπονται σε φυγή, οι άρχοντες που σηκώνουν τον Σταυρό και τον σέβονται, εδραιώνουν την θέση τους και κυβερνούν πεφωτισμένοι.
Ο Σταυρός του Κυρίου είναι η ουράνιος κλίμαξ, την οποία ανεβαίνοντας φτάνουμε στον ουρανό, στους κόλπους του Θεού. Κλίμαξ ουράνιος βέβαια είναι και η Παναγία ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο, γιατί έφερε στον κόσμο αυτόν που θα μας οδηγήσει στον ουρανό. Η δοξολογία στον Κύριο για όλες αυτές τις δωρεές είναι επιβεβλημένη και γι’ αυτό με την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στις εκκλησιές μας αναπέμπουμε και τους κατάλληλους ύμνους, όπως τροπάρια, κανόνες, καταβασίες κλπ.
Δοξαστικόν
Δόξα…Καὶ νῦν… Ἦχος πλ. β’
Σήμερον προέρχεται ὁ Σταυρὸς τοῦ Κυρίου,
καὶ πιστοὶ εἰσδέχονται αὐτὸν ἐκ πόθου,
καὶ λαμβάνουσιν ἰάματα ψυχῆς τε καὶ σώματος,
καὶ πάσης μαλακίας. Αὐτὸν ἀσπασώμεθα τῇ χαρᾷ καὶ τῷ φόβῳ·
φόβῳ διὰ τὴν ἁμαρτίαν ὡς ἀνάξιοι ὄντες·
χαρᾷ δὲ διὰ τὴν σωτηρίαν, ἣν παρέχει τῷ κόσμῳ,
ὁ ἐν αὐτῷ προσπαγεὶς Χριστὸς ὁ Κύριος, ὁ ἔχων τὸ μέγα ἔλεος.
Σχολιασμός
Το δοξαστικό αυτό συνοψίζει όλο το νόημα της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Η εκκλησία τον προβάλλει πανηγυρικά και οι πιστοί τον δέχονται ευλαβικά. Ο Σταυρός του Κυρίου αποτελεί ένα καθολικό στήριγμα όλων των χριστιανών, οι οποίοι τον δέχτηκαν στο σπίτι τους, στο αυτοκίνητό τους, στην εργασία του και κυρίως στην καρδιά τους. Η εκκλησία πανηγυρίζει αυτό το γεγονός και όλοι με νηστεία και με ευλάβεια προσερχόμαστε για να τον προσκυνήσουμε ψάλλοντας: «Τον Σταυρό Σου προσκυνούμεν Δέσποτα και την Αγίαν Σου ανάστασιν υμνούμεν και δοξάζομεν». Όλοι οι πιστοί ξέρουν την δύναμη που έχει το Τίμιο ξύλο και το βάζουν πάνω τους για φυλακτό, για αποτροπή κάθε κακού και κάθε αρρώστιας, σωματικής και ψυχικής.
Αυτός ο ασπασμός του Τιμίου Σταυρού μας προκαλεί δυο αντίθετα συναισθήματα, και φόβο και χαρά. Φόβο, γιατί είμαστε αμαρτωλοί και επομένως είμαστε ανάξιοι όχι να ασπαστούμε αλλά και να πλησιάσουμε απλώς τον Τίμιο Σταυρό. Χαρά, διότι αυτός ο Τίμιος Σταυρός έγινε η αιτία της εξαγοράς μας από τα χέρια του Διαβόλου. «Εξηγόρασας ημάς τω τιμίω σου αίματι» ψάλλουμε στην εκκλησία την Μ. Πέμπτη. Αναλογιζόμαστε την ανεξάντλητη αγάπη του Χριστού, που τον οδήγησε ακόμη και σε σταυρικό θάνατο αλλά παρηγοριόμαστε, γιατί αυτό έγινε η αιτία να μας χαρίσει το μέγα έλεος, που δεν είναι άλλο από την σωτηρία μας.
