Ο νεοαναγνωρισμένος Άγιος π. Δημήτριος Στανιλοάε, κορυφαίος ακαδημαϊκός θεολόγος του 20ου αιώνα, προσπάθησε να συνδιαλεχθεί με τον Προτεσταντισμό (αλλά και τον Ρωμαιοκαθολικισμό), αναδεικνύοντας την ιδιαιτερότητα της Ορθοδοξίας. Εδώ θα ασχοληθούμε με την απάντηση που δίνει στην βασική θέση του Προτεσταντισμού, ότι η σχέση μας με τον Χριστό είναι ψυχολογικής κατά βάσιν τάξεως, καθώς, έχοντας ιδιοποιηθεί διά της «πίστεως» το αποτέλεσμα της σταυρικής Του θυσίας (άφεση αμαρτιών μέσω της ικανοποίησης της θείας δικαιοσύνης), τώρα πια αρκούμαστε απλώς στο να θυμόμαστε το έργο Του και να Τον ευγνωμονούμε για αυτό.
Το πνεύμα της Ορθοδοξίας λοιπόν είναι τελείως διαφορετικό: η σχέση μας με τον Χριστό δεν είναι απλά ψυχολογική, αλλά αντιθέτως άκρως ρεαλιστική. Ο Χριστός κατά την Ανατολική Εκκλησία μάς σώζει γιατί ενώνεται μαζί μας στη διάρκεια όλων των καιρών, κοινωνώντας διά του Αγίου Πνεύματος με την ανθρώπινη φύση μας – είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι υπάρχει πραγματικά ανθρώπινη «φύση». Εδώ υπεισέρχεται ένα φιλοσοφικό ερώτημα: υπάρχει πραγματικά ανθρώπινη «φύση»; Μήπως αυτό είναι ένα μύθευμα; Η σύγχρονη Φιλοσοφία, αναλυτική και ηπειρωτική, τείνει να αρνείται αυτή την ιδέα, αλλά οι Πατέρες της Εκκλησίας διατράνωσαν αυτή την αλήθεια, ότι υφίσταται πραγματικά η ανθρώπινη «φύση». Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος τόπος για να υπερασπισθούμε την θέση αυτή της Εκκλησίας- θα πούμε παρακάτω λίγα λόγια για αυτό-, πάντως υπάρχει αυτό που είναι κοινό σε όλους τους ανθρώπους (το ότι π.χ. έχουμε όλοι σώμα), η «φύση», και αυτό που είναι «ατομικό», ξεχωριστό στον καθένα (κάθε άνθρωπος έχει μια ιδιαιτερότητα και κάτι το ανεπανάληπτο, που δεν μπορείς να το συναντήσεις σε κανέναν άλλο). Πρέπει να καταλάβουμε ακόμη καλύτερα την έννοια της ανθρώπινης «φύσης»: είπαμε ότι στην ανθρώπινη φύση ανήκει το γεγονός ότι έχουμε σώμα, και επιπλέον ισχύει ότι αυτό το σώμα έχει ύψος, βάρος, όγκο, μορφή κ.λπ. Δεν έχουν όλοι το ίδιο ύψος, αυτό ωστόσο δεν καταργεί το γεγονός ότι υπάρχει πραγματικά ανθρώπινη «φύση». Είναι στοιχείο φυσικό του σώματος, όπως είπαμε το ύψος, το γεγονός όμως ότι ο Πέτρος και ο Γιάννης διαφέρουν ως προς το ύψος τους, συνιστά την ατομική διαφορά. Συμβαίνει επίσης ο άνθρωπος να έχει δύο πόδια, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιου ανθρώπου του λείπει το ένα πόδι δεν είναι άνθρωπος. Αυτό συνιστά απλώς μια «ασθένεια»- για αυτό και η ιατρική π.χ. αγωνίζεται να θεραπεύει τις κάθε λογής αναπηρίες, δυσμορφίες κ.λπ. Ποιος είναι ο «πρότυπος» άνθρωπος; Στις μέρες μας μερικές «αναπηρίες» εκλαμβάνονται ως φυσιολογικές, ενώ γίνεται και προσπάθεια να «μετεξελιχθεί» το ανθρώπινο ον με την βοήθεια της τεχνολογίας.
Λοιπόν, υπάρχει μια απάντηση στο αν υπάρχει το πρότυπο του ανθρώπου. Ο Άγιος Δημήτριος δεν ασχολείται ρητά με αυτό το θέμα, θέση του όμως, όπως και όλης της Ορθόδοξης θεολογίας, είναι ότι αυτός ο πρότυπος άνθρωπος στην πραγματικότητα είναι ο «άνθρωπος Χριστός». Υπάρχουν σωματικά γνωρίσματα του ανθρώπου, καθώς και ψυχικά, πνευματικά: έχουμε νου, σκέψη, κρίση, μνήμη, φαντασία κ.λπ. Ο «μετάνθρωπος» με την τεχνολογία της γενετικής μηχανικής, αν απομακρυνθεί από το πρότυπο του «ανθρώπου Χριστού», απλά δεν θα είναι άνθρωπος- χρειάζεται μεγάλη προσοχή σε αυτό το θέμα. Την θέση αυτή έχει αποδεχθεί και διακηρύξει και ο εκλιπών μεγάλος ορθόδοξος βιοηθικολόγος T. Engelhardt, και δεν χρειάζεται να την αναλύσουμε εδώ. Οι Πατέρες λένε ότι οι άνθρωποι είμαστε εικόνες του «ανθρώπου Χριστού»: για αυτό και η ανθρώπινη φύση του Χριστού μπορεί να ενεργήσει εντός μας. Για αυτό ο Άγιος Δημήτριος μπορεί και γράφει ότι ο Χριστός μπορεί να «ενώνεται» μαζί μας, διά του Αγίου Πνεύματος βεβαίως, και να «εντυπώνει» την κατάσταση της γεννημένης χωρίς αμαρτία, θυσιασμένης, αναστημένης κι αναληφθείσης ανθρώπινης φύσεώς του στη δική μας ύπαρξη (σ. 14).
Όπως είπαμε, αυτό γίνεται διά του Αγίου Πνεύματος. Διά του Αγίου Πνεύματος λοιπόν εντυπώνεται στην ανθρώπινη φύση μας η κατάσταση της αγιότητας και αυτή η δύναμη για αγιασμό χαράζεται όλο και πιο βαθιά μέσα μας. Πώς γίνεται αυτό; Γίνεται μέσω της Ευχαριστίας, όπου κοινωνούμε το σώμα του Χριστού (σ. 14). Πώς γίνεται αυτή η κοινωνία να είναι δυνατή; Είναι δυνατή γιατί όπως είπαμε μία είναι η ανθρώπινη φύση- αυτή του Χριστού και των λοιπών ανθρώπων ως «εικόνων» αυτής. Φαινομενολογικά, από την άποψη δηλαδή της Φαινομενολογίας, μπορούμε να καταλάβουμε τι σημαίνει «σωματική επαφή» και «άγγιγμα του άλλου». Ο φαινομενολόγος φιλόσοφος και θεολόγος Jean-Luc Marion έχει γράψει για αυτό το θέμα ίσως το καλύτερο βιβλίο, «Το ερωτικό φαινόμενο», που κυκλοφορεί και στα ελληνικά. Και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει ότι «αν ένα σώμα που αγγίζει άλλο σώμα ‘αλλοιούται τη ενεργεία’, τότε πόσο πράγματι μας αλλοιώνει η κ()οινωνία του σώματος του Χριστού εντός μας)
(Συνεχίζεται)
