Η εγκράτεια μοιάζει με την βασίλισσα των μελισσών, από την οποία γεννιούνται όλες οι εργατικές και σοφές μέλισσες. Είναι η βάση των αρετών, διότι σε αυτήν στηρίζεται κάθε αρετή. Η εγκράτεια είναι εκείνη η κατάσταση, η οποία ευνοεί την ανάπτυξη πολλών αρετών. Χωρίς αυτή δεν υπάρχουν αρετές, κι αν υπάρχουν θα είναι ψεύτικες και παροδικές. Η εγκράτεια καλύπτει όλες τις σωματικές και τις πνευματικές διεργασίες του ανθρώπου. Την συναντούμε σε κάθε μας βήμα και αν δεν την προσέχουμε θα υποφέρουμε. Καιρός λοιπόν να την δούμε από πιο κοντά, για να υπάρξει και κάποια ωφέλεια στην ζωή μας. Θα καταφύγουμε σε γνωμικά και αποφθέγματα, για να δούμε τί γνώμη είχαν για την εγκράτεια οι σοφοί άνθρωποι.
Η εγκράτεια είναι γενικό όνομα όλων των αρετών. Πρέπει εκείνος που εγκρατεύεται, (δηλ. καλλιεργεί τις αρετές), να εγκρατεύεται σε όλα. Γιατί όπως ακριβώς, όταν αφαιρεθεί από τον άνθρωπο οποιοδήποτε μέλος του, έστω και το ελάχιστο, τότε παραμορφώνεται ολόκληρο το σώμα του, έτσι και μία μόνο αρετή αν παραμελήσει κανείς, καταστρέφει χωρίς ίσως να το υποπτεύεται, όλη την εγκράτειά του (Άγιος Διάδοχος Φωτικής).
Τα είδη της εγκράτειας
Α. Εγκράτεια στην τροφή
Η πρώτη παρακοή του ανθρώπου είχε ως αφορμή την ακράτεια. Αντίθετα, όλοι οι Άγιοι διακρίθηκαν για την εγκράτειά τους. (Μέγας Βασίλειος)
Εγκράτεια στις τροφές σημαίνει το να συγκρατεί κανείς τον εαυτόν του και να μη επιζητεί τροφές υπερβολικές ή φαγητά πανάκριβα, το να μη τρώει κανείς πριν από τον κατάλληλο καιρό ή πριν από την ώρα, το να μην κυριεύεται από το πνεύμα της γαστριμαργίας, το να μην είναι αχόρταγος στα ωραία φαγητά, το να μην απολαμβάνει το ένα φαγητό ύστερα από το άλλο.
Εγκράτεια δεν λέμε την ολοκληρωτική αποχή από τα φαγητά, διότι αυτό είναι βίαιη διάλυση της ζωής. Λέμε αυτή που αποβλέπει στην αποφυγή της υποταγής στο φρόνημα της σάρκας και κατευθύνεται προς το σκοπό της ευσέβειας, μέσω της προσεκτικής αποχής από τις ηδονές. (Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος)
Εγκράτεια είναι στο ποτό, το να συγκρατείται και να μη κάθεται μαζί με άλλους σε οινοποσίες, ή σε απολαύσεις οίνων, το να μη πίνει οίνο άφοβα, το να μη επιδιώκει ποικιλίες των ποτών, το να μην πίνει χωρίς μέτρο όχι μόνο το κρασί αλλά αν είναι δυνατόν και το νερό.
Η μετρημένη διατροφή
Η με τρη μέ νη και μέσα σε λο γι κά όρια τρο φή, βο η θά στην υγεία του σώ μα τος και δεν αφαι ρεί την αγιό τη τα. Ακρι βής κα νό νας εγ κρά τειας, όπως πα ρέ δω σαν οι Πα τέ ρες εί ναι να στα μα τού με να τρώ με, πριν χορ τά σου με. Να τρώ με τόσο όσα χρειά ζε ται, για να συν τη ρη θού με, πριν να αι σθαν θού με κο ρε σμό. Και ο Από στο λος που είπε: «Μη φρον τί ζε τε για τη σάρ κα, πως να ικα νο ποι ή σε τε τις επι θυ μί ες της», δεν εμ πό δι σε την αναγ καία κυ βέρ νη ση της ζωής, αλλά απα γό ρευ σε την φι λή δο νη φρον τί δα. (Κλήμης ο Αλεξανδρεύς).
Η έλ λει ψη τρο φών οδη γεί τον άν θρω πο στην εγ κρά τεια και η αφθο νία στην ακρά τεια. Όποιος νικά στον πό λε μο των αι σθή σε ων, μοιά ζει μ’ εκεί νον που κλεί νει τις πύ λες της πό λε ως και πο λε μά ει μό νον τους εσω τε ρι κούς εχθρούς (Άγιος Ισαάκ ο Σύρος).
Με γε μά το στο μά χι, δεν εί ναι δυ να τό να γνω ρί σεις τα μυ στή ρια του Θεού. Όπως ακρι βώς το σύν νε φο κρύ βει το φως του ήλιου και της σε λή νης, έτσι και οι «ατμοί» της κοι λιάς κρύ βουν τη σο φία του Θεού από την ψυχή (Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος).
Η ευ χα ρί στη ση από το λιτό φα γη τό εί ναι με γα λύ τε ρη από την ευ χα ρί στη ση που δί νουν τα κα λύ τε ρα φα γη τά. Πολ λοί άν θρω ποι όμως δεν έχουν αι σθαν θεί την ευ χα ρί στη ση του ελα φρού στο μα χιού. (άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης).
Στο πολυχορτασμένο σώμα δεν κατοικεί το Πνεύμα το Άγιο, έστω και αν είναι κανείς ενάρετος. Για να γίνεις ναός του Θεού, πρέπει και η ψυχή σου και το σώμα σου να είναι καθαρά. (Στάρετς Παρθένιος)
Να τρώ με κάθε μέρα, αλλά μειω μέ νη με ρί δα, ώστε να μην φτά νου με σε χορ τα σμό. Αυτή η βα σι λι κή οδός που μας πα ρέ δω σαν οι Πα τέ ρες, εί ναι ευ κο λο διά βα τη (άγιος Άνθιμος Χίου).
Η νηστεία
Η νηστεία μας εξομοιώνει με τους αγγέλους, μας κάνει συγκάτοικους με τους αγίους, φρονηματίζει τη ζωή μας (Μέγας Βασίλειος) .
Μόλις δει ο εχθρός διάβολος το όπλο της νηστείας σε κάποιον άνθρωπο, αμέσως φοβάται, καθώς θυμάται την ήττα του από τον Σωτήρα στην έρημο (άγιος Ισαάκ ο Σύρος).
Συγ κρά τη σε το στο μά χι σου και θα μπεις στον πα ρά δει σο. Για τί η εγ κρά τεια εί ναι ο θά να τος της αμαρ τί ας, ο διώ κτης των πα θών, η αρχή της πνευ μα τι κής ζωής και το μέσο για την από κτη ση των αιω νί ων αγα θών. Αν τί θε τα η πο λυ φα γία στε ρεί τον άν θρω πο από τις πνευ μα τι κές δω ρε ές, για τί η γε μά τη κοι λιά, φέρ νει υπνη λία και γεν νά ει αι σχρούς λο γι σμούς. Έτσι ο χορ τά τος άν θρω πος, δεν μπο ρεί να αγρυ πνή σει, ούτε να με λε τή σει, ούτε άλλο καλό να κά νει (όσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκυ).
Β. Εγκράτεια (φυλακή) των αισθήσεων
Αλη θι νή εγ κρά τεια δεν εί ναι μόνο η απο χή βρω μά των, αλλά εγ κρά τεια γλώσ σας, θυ μού, επι θυ μιών, κα τα λα λιάς. Αυ τήν την εγ κρά τεια να απο κτή σου με, που φέρ νει στην καρ διά του αν θρώ που τον Θεό. Η αυστηρή εγκράτεια απαιτεί μέτρο στη γλώσσα, περιορισμούς στους οφθαλμούς και έλλειψη περιεργείας στα αυτιά. (ΜέγαςΒασίλειος)
Εγκράτεια στην γλώσσα σημαίνει το να μην λέει κάνεις πολλά και ανώφελα, το να συγκρατεί κάνεις την γλώσσα του και να μην κακολογεί, το να μην βρίζει, το να μην καταριέται, το να μην λέει αυτά που δεν πρέπει, το να συγκρατεί την γλώσσα του και να μην συκοφαντεί τον έναν στον άλλον, να μην κατηγορεί τον αδελφό, να μην μαρτυρά τα μυστικά των άλλων, το να μην ασχολείται με ξένες υποθέσεις.
Εγκράτεια υπάρχει και στην ακοή, το να συγκρατείται κανείς και να μη ακούει μάταια πράγματα.
Εγκράτεια υπάρχει και στους οφθαλμούς, το να συγκρατεί κανείς τα μάτια του (όρασή του) και να μην κοιτάζει ή περιεργάζεται όλα τα ευχάριστα και όσα δεν πρέπει.
«Θού Κύριε φυλακήν τω στόματί μου και θύραν περιοχής περί τα χείλη μου…» (ψαλμός). Κάνε, Κύριε, να περιορίζω το στόμα μου, και να βάζω φραγμούς στα χείλη μου.
«Η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει…)
Γ. Εγκράτεια στην ηδονή
Εγκράτεια είναι στην πονηρά επιθυμία και ηδονή, το να συγκρατεί κανείς τις αισθήσεις του και να μη συμπαρασύρεται από τις επιθυμίες που παρουσιάζονται, το να μην συγκατατίθεται στους λογισμούς της φιληδονίας, το να μην ευχαριστείται κανείς με κάθε είδους κάνει βδελυγμία, το να μην κάνει το θέλημα της σαρκός, αλλά να χαλιναγωγεί τα πάθη με φόβο Θεού.
Ηδονήν φεύγε, ήτις λύπην τίκτει: απόφευγε την απόλαυση που φέρνει λύπη.
Όσο δεν υπάρχει εγκράτεια, επικρατεί ακολασία. Εγκράτεια θα πει, το να εξουσιάζεις τις ηδονές και τις επιθυμίες σου. (Πλάτωνας)
Τα νε α νι κά σώ μα τα, που πα χαί νουν με διά φο ρα φα γη τά και με οι νο πο σί ες, εί ναι όμοια με γου ρου νό που λα, που τα ετοι μά ζουν για σφά ξι μο. Έτσι, με την πύ ρω ση των σαρ κι κών ηδο νών (που προ κα λεί η πο λυ φα γία και η οι νο πο σία), σφα γιά ζε ται η ψυχή και με τη φλό γα της κα κής επι θυ μί ας, αιχ μα λω τί ζε ται ο νους, για να μην μπο ρεί να αν τι στέ κε ται στις ηδο νές της σάρ κας (άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας).
«Αν θέλεις να σωθείς, απαρνήσου την ηδονή και ανάλαβε εγκράτεια και αγάπη, μαζί με αδιάλειπτη προσευχή» ( Όσιος Θαλάσσιος ο Λίβυος).
«Την ηδονή εκτοπίζουν η κακοπάθεια και η λύπη, είτε θεληματική, είτε προερχόμενη από τη θεία πρόνοια» Ο αληθινά ανδρείος και εγκρατής είναι εκείνος, ο οποίος σε κάθε λογισμό εγκρατεύεται, σε κάθε επιθυμία ορίζει τον εαυτό του και κάνει αυτό από επιθυμία για τα πνευματικά και από φόβο για τη μέλλουσα ζωή. (Άγιος Εφραίμ ο Σύρος).
Η εγκράτεια παρέχει αξιομνημόνευτες ηδονές. (Σωκράτης).
Ουδείς ελεύθερος εαυτού μη κρατών»
Κανένας δεν μπορεί να είναι ελεύθερος αν δεν συγκρατεί τον εαυτό του
(Χίλων ο Λακεδαιμόνιος).
Ελεύθερον αδύνατον είναι τον πάθεσιν δουλεύοντα και υπό παθών κρατούμενον: Είναι αδύνατο να είναι ελεύθερος αυτός που είναι υπόδουλος στα πάθη και εξουσιάζεται από αυτά.
Δ. Εγκράτεια στα πάθη
Εγ κρά τεια εί ναι το να μην πα ρα σύ ρε σαι από τα πάθη. Μπο ρού με να πού με εγ κρα τή και καρ τε ρι κό, αυ τόν που ενο χλεί ται από επι θυ μί ες, αλλά τις συγ κρα τεί (άγιος Παΐσιος ο Αγιορειτης).
Εγκράτεια είναι η αναίρεση της αμαρτίας, η αποξένωση από τα πάθη, η νέκρωση του σώματος μέχρι και αυτών των φυσικών επιθυμιών και λειτουργιών, είναι η αρχή της πνευματικής ζωής, αυτή που γίνεται πρόξενος των αιωνίων αγαθών, αφανίζοντας με τη δύναμή της το κεντρί της φιληδονίας (Μέγας Βασίλειος).
Η εγ κρά τεια εί ναι μια αρε τή, που στο χεύ ει στην κα θυ πό τα ξη της σάρ κας από το πνεύ μα, προ κει μέ νου να κα τα νι κη θούν τα σω μα τι κά πάθη (Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης).
Υπάρχει εγκράτεια στους λογισμούς. Χρειάζεται και αυτούς να τους κατακρίνει κανείς με φόβο Θεού και να μη συγκατατίθεται ή να ευχαριστιέται από λογισμό που θέλγει ή ερεθίζει τον άνθρωπο.
«Συγκέντρωσε το νου σου και πρόσεχε τους λογισμούς σου· όσους βρεις εμπαθείς, πολέμησέ τους». (Όσιος Θαλάσσιος ο Λίβυος).
«Αν θέλεις να ελευθερωθείς απ’ όλα τα πάθη οπλίσου με εγκράτεια, αγάπη και προσευχή» (Όσιος Θαλάσσιος ο Λίβυος).
Υπάρχει εγκράτεια στην φιλοδοξία το να συγκρατεί κανείς τον νου του και να μη θέλει να δοξάζεται, να μην υψώνει τον εαυτόν του, να μην επιδιώκει την τιμή ώστε να φουσκώνει από υπερηφάνεια, να μην υπερηφανεύεται από επαίνους.
Εγκράτεια και στον θυμό, το να συγκρατεί κανείς τον θυμό του και να μην εξάπτεται.
Ανδρειότερος είναι μοι δοκεί ο των επιθυμιών ή των πολεμίων κρατών, και γαρ χαλεπώτερον εστί το εαυτόν νικάν: νομίζω ότι πιο ανδρείος είναι αυτός που νικά τις επιθυμίες του από εκείνον που νικά τους εχθρούς, διότι είναι δυσκολότερο το να νικάς τον εαυτό σου. (Αριστοτέλης)
Το νικάν εαυτόν πασών νικών αρίστη: το να νικάς τον εαυτό σου είναι η πιο άριστη μάχη (Πλάτων).
Γενικώς για την εγκράτεια
Μέτρον άριστον (Κλεόβουλος ο Ρόδιος).
Πράξης, δ’ αισχρόν ποτέ μήτε μετ’ άλλου μήτ’ ιδίη. Πάντων δε μάλιστ’ αισχύνεο σαυτόν: ποτέ να μην κάνεις τίποτα αισχρό, ούτε μαζί με άλλον ούτε μόνος σου. Περισσότερο απ’ όλους να ντρέπεσαι τον εαυτό σου (Πυθαγόρας)
Ρώμην μεγίστην και πλούτον, την εγκράτειαν κτήσαι: Απόκτησε την πιο μεγάλη δύναμη και πλούτο, δηλαδή απόκτησε την εγκράτεια.
Κρείσσον τας επιθυµίας κολάζειν ή διά τας επιθυµίας κολάζεσθαι: καλύτερα να τιμωρείς τις επιθυμίες παρά να τιμωρείσαι από αυτές. (Αριστοτέλης)
Σωκράτης ερωτηθείς πώς αν γένοιτο τις αν πλούσιος, ει τω επιθυμιών, έφη, είη πένης: Ο Σωκράτης, όταν ρωτήθηκε πώς μπορεί κάποιος να γίνει πλούσιος, είπε, αν θα ήταν φτωχός στις επιθυμίες.
Η μεγαλύτερη δύναμη και ο πιο μεγάλος πλούτος είναι, το να αποκτήσει κανείς την εγκράτεια. (Πυθαγόρας).
Ο εγ κρα τής πε τά ει σας αε τός λες και δεν έχει σάρ κα (όσιος Παΐσιος
Βελιτσκόφσκυ).
«Άρχοντας είναι εκείνος που κυριάρχησε στον εαυτό του και υπέταξε στο λογικό την ψυχή και το σώμα του»
«Η αγάπη και η εγκράτεια καθαρίζουν την ψυχή, ενώ η καθαρή προσευχή λαμπρύνει το νου».
Εγκρατής είναι αυτός που ζει μέσα στους πειρασμούς και τις παγίδες και τους θορύβους του κόσμου και αγωνίζεται με όλη του τη δύναμη να μιμηθεί τη ζωή εκείνων, που είναι απαλλαγμένοι από τους θορύβους του κόσμου. (Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος)
Ο Μέγας Αλέξανδρος έδειξε εγκράτεια σε δύο περιπτώσεις:
Α) Όταν υπήρχε έλλειψη νερού κατά την διάβαση της Γεδρωσίας, κάποιος στρατιώτης βρήκε λίγο νερό και το έδωσε στον Μ. Αλέξανδρο. Αυτός όμως το πέταξε λέγοντας: ”δεν ανέχομαι να πιώ εγώ, ενώ οι στρατιώτες μου διψούν”. Οι στρατιώτες τότε κατάλαβαν ότι είχαν έναν μεγάλο αρχηγό και γι’ αυτό ήταν πολύ αφοσιωμένοι σ’ αυτόν.
Β) Όταν νίκησε τον Δαρείο και έπιασε αιχμάλωτη την οικογένειά του, την φέρθηκε με πολύ σεβασμό και δεν θέλησε να πειράξει την κόρη τους, την Ρωξάνη, αντίθετα την παντρεύτηκε.
