Ο λόγος έχει μια διφυή ιδιοσυστασία ή πιο απλά έχει διπλή σημασία. Με τον όρο Λόγο εννοούμε δυο πράγματα την λογική και την γλώσσα, την σκέψη και την λέξη. Το θέμα είναι αν αυτά τα δύο είναι όμοια και ταυτίζονται ή διαφορετικά και ακόμα ποιο από τα δύο προηγείται στην πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου και αν μπορεί να υπάρχει το καθένα μόνο του ή με το ένα εννοείται και το άλλο, τέλος αν το ένα επηρεάζει το άλλο ή αναπτύσσονται αυτόνομα. Τα ερωτήματα αυτά αφορούν και την γνωσιοθεωρία και την γλωσσολογία και την παιδαγωγική. Ας προσπαθήσουμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά αξιοποιώντας τις γνώσεις των σχετικών επιστημών.
Ορισμός του ενδιάθετου και του έναρθρου λόγου
Ο ενδιάθετος λόγος διαφέρει από τον έναρθρο λόγο κυρίως στο ότι ο πρώτος είναι η εσωτερική, πνευματική σκέψη που διαμορφώνεται μέσα στην ψυχή και το νου, δηλαδή η λογική και στοχαστική διαδικασία που δεν εκφράζεται φωνητικά. Αντιθέτως, ο έναρθρος λόγος είναι η εξωτερική, φανερή έκφραση της σκέψης μέσω της ομιλίας, δηλαδή η αρθρωμένη γλώσσα με ήχους και λέξεις που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να επικοινωνήσει.
Ποια προηγείται η σκέψη ή η γλώσσα
Ας δούμε τις γνώμες των ειδικών για να βγάλουμε κάποιο συμπέρασμα.
Οι φιλόσοφοι που υποστήριξαν ότι η σκέψη προηγείται της γλώσσας είναι:
- Πλάτων: Είχε την άποψη ότι η γλώσσα ταυτίζεται με τη σκέψη. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, η σκέψη είναι εσωτερικευμένη γλώσσα, ενώ η γλώσσα είναι εξωτερικευμένη σκέψη.
- Αριστοτέλης: Θεώρησε ότι υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και στη σκέψη, με τη γλώσσα να εκφράζει τη σκέψη. Η ρήση του «γλώσσα νόησις νοήσεως» δείχνει ότι η σκέψη προηγείται και η γλώσσα λειτουργεί ως μέσο έκφρασής της.
- Jean Piaget: Ο ψυχολόγος αυτός υποστήριξε ότι η γλώσσα εξαρτάται από το επίπεδο γνωστικής ανάπτυξης και ότι η σκέψη προηγείται της γλώσσας.
- Lev Vygotsky: Υποστήριξε ότι η σκέψη καιη γλώσσα ξεκινούν χωριστά, με τη σκέψη να προηγείται χρονικά, αλλά στη συνέχεια συγχωνεύονται και αναπτύσσονται μαζί.
Ειδικότερα
Η άποψη του Πλάτωνα
Στον Σοφιστή του Πλάτωνα, προσδιορίζεται η σχέση αλληλεξάρτησης του “εσωτερικού λόγου” ως διάνοιας και του “εξωτερικού λόγου” ως ομιλίας. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι η σκέψη είναι ο εσωτερικός διάλογος που διεξάγει η ψυχή με τον εαυτό της, ενώ ο λόγος, η ομιλία, είναι η σκέψη που “διαρρέει” από την ψυχή προς το εξωτερικό με τη μορφή του φωνητικού ρεύματος
Η άποψη του Αριστοτέλη
Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι η γλώσσα καθορίζεται από τον τρόπο σκέψης. Η νοητική αναπαράσταση του πράγματος είναι της ίδιας τάξης με την εικόνα της. Η σκέψη αναπαριστά τον κόσμο και η γλώσσα αποδίδει σημασίες στα αναπαριστώμενα από τη σκέψη, οπότε η σκέψη προηγείται της γλώσσας.
Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι και τα ζώα διαθέτουν ένα είδος σκέψης, λογικής αλλά αυτή η λογική εξυπηρετεί το ένστικτο αυτοσυντήρησης και μόνο, ενώ του ανθρώπου είναι πολύ ευρύτερη και περιλαμβάνει δυνατότητα έρευνας και σύλληψης όλου σχεδόν του κόσμου.
Η διαφορετική άποψη του Watson,
Ο Watson υποστηρίζει ότι η σκέψη είναι υποφωνηματικός λόγος. Όταν σκεπτόμαστε, σκεπτόμαστε με λέξεις άρα η σκέψη υπάγεται στη γλώσσα ως μία από τις ποικίλες εκφράσεις της. Στα πειράματα όμως σε άτομα με μυϊκή παράλυση αποδείχθηκε ότι οι μνημονικές αναπαραστάσεις που αποθηκεύονται στη μνήμη δεν είναι οι λέξεις καθ’ εαυτές, αλλά αναπαράσταση του σημασιολογικού περιεχομένου των γλωσσικών πληροφοριών.
Η άποψη του Vygotsky
Η γλώσσα και η σκέψη αναπτύσσονται αρχικά ως ανεξάρτητα συστήματα, αλλά στη συνέχεια συγχωνεύονται και η γλώσσα γίνεται μέσο σκέψης. Τα παιδιά περνάνε από δύο στάδια της προ-γλωσσικής σκέψη κατά το οποίο το παιδί μπορεί να επιλύει διάφορα νοητικά προβλήματα, χωρίς όμως να είναι σε θέση να μεταφράζει σε γλώσσα τις σκέψεις του και της προ-νοητικής γλώσσας κατά την οποία το παιδί χρησιμοποιεί ποικίλα φωνολογικά σύνολα για να εκφράσει τις ζωτικές του ανάγκες, δίχως όμως αυτή η γλωσσική μορφή που χρησιμοποιεί να βοηθά το παιδί να τακτοποιήσει τις σκέψεις του.
Η άποψη Sapir-Whorf
Η θεωρία Sapir-Whorf υπογραμμίζει τη στενή σχέση γλώσσας και σκέψης, με έμφαση ότι η γλώσσα δεν είναι απλή αντανάκλαση της σκέψης αλλά είναι θεμελιώδης παράγοντας που διαμορφώνει τη σκέψη και την πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε.
Η άποψη του Chomsky
Κατά τον Chomsky υπάρχει γλωσσική καθολικότητα, δηλαδή η βασική δομή είναι ίδια σε όλες τις γλώσσες και οι διαφορές των γλωσσών εντοπίζονται σε φωνολογικό επίπεδο (επιφανειακή δομή) και όχι σε σημασιολογικό (βαθιά δομή).
Η άποψη του Piaget
Ο Piaget υποστήριξε ότι η γλώσσα αντανακλά το επίπεδο γνωστικής ανάπτυξης και δεν είναι ταυτόσημη με τη σκέψη, αλλά εξαρτημένη από αυτήν. Η σκέψη μπορεί να λειτουργεί και ανεξάρτητα από την γλώσσα, όπως στην επίλυση προβλημάτων και στην νοητική αναπαράσταση (π.χ. εικόνες, έννοιες) που δεν απαιτούν πάντα λέξεις.
Οι παραπάνω απόψεις θεωρούν ότι η γλώσσα είναι εργαλείο έκφρασης και επικοινωνίας της σκέψης αλλά δεν ταυτίζονται, και η σκέψη είναι ευρύτερη και πρωταρχική λειτουργία που μπορεί να υφίσταται χωρίς γλωσσική μορφή. Η γλώσσα και η σκέψη είναι στενά συνδεδεμένες αλλά διακριτές γνωστικές ικανότητες, με τη σκέψη να προηγείται και να διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό τη γλώσσα, ενώ η γλώσσα εμπλουτίζει και οργανώνει τη σκέψη μέσω της έκφρασης και της επικοινωνίας.
Επιλογικά
Ο Λόγος είναι το χαρισματικό δώρο του Θεού στον άνθρωπο. Ο ενδιάθετος λόγος, η λογική, ο νους, είναι μια έμφυτη ικανότητα του ανθρώπου, όμως αναπτύσσεται και εξελίσσεται από την στιγμή που ο άνθρωπος αρχίζει και χρησιμοποιεί τον έναρθρο λόγο. Η άρθρωση του λόγου είναι και αυτό φυσικό χάρισμα του ανθρώπου σε αντίθετη με τις άναρθρες κραυγές των ζώων. Οι κραυγές αυτές δεν έχουν το ευρύ νόημα της έναρθρης εκφοράς του λόγου αλλά εκφράζουν συναισθήματα ευχαρίστησης ή δυσαρέσκειας που σχετίζονται με το ένστικτο της αυτοσυντήρησή τους. Με την γλωσσική ικανότητα και την μιμητική προσπάθεια το βρέφος οικειοποιείνται λέξεις και εκφράσεις πλήρεις νοήματος. Έτσι σιγά σιγά διαμορφώνεται ο γλωσσικός κώδικας, ο οποίος στα πρώτα χρόνια του ανθρώπου είναι περιορισμένος αλλά με την επίδραση της οικογένειας, του σχολείου και της προσωπικής προσπάθειας διευρύνεται ο κώδικας αυτός ανάλογα με τις μορφωτικές ευκαιρίες που έχει ο νέος άνθρωπος.
Οι λέξεις είναι πλήρεις νοήματος και αξιοποιούνται σε ευρύτερο γλωσσικό περιβάλλον με προτάσεις κρίσης, συναισθήματος ή τελεστικές κι έτσι ο άνθρωπος είναι σε θέση να έλθει σε επαφή και επικοινωνία με τους άλλους ανθρώπους, από τους οποίους μπορεί μάθει πολλά. Ιδιαίτερα οι λέξεις της ελληνικής γλώσσας δημιουργούν στο νοητικό και συναισθηματικό πεδίο πρωτοφανείς συνθήκες, κατάλληλες για την πνευματική ανέλιξη του ανθρώπου.
Ας αναφερθούμε τώρα σε μερικά από τα πολλά πλεονεκτήματα της ελληνικής γλώσσας σε σύγκριση με τις άλλες γλώσσες. Ενδιαφέρουσες αλλά προσωπικές απόψεις για το θέμα αυτό ακούσαμε στην εκπομπή «Η Ελληνική γλώσσα πυρηνικός αλγόριθμος» του Μελέτη Η. Μελετόπουλου:
Κάθε ελληνική λέξη είναι ένας μικρός κόσμος που ενώνει γλώσσα, ήχο, αριθμό και ιδέα. Είναι ένας πυρήνας πληροφορίας, που, αν αποκωδικοποιηθεί σωστά, αποκαλύπτει τον μαθηματικό λόγο της σύνθεσης των γραμμάτων της λέξης και της αντιστοιχίας με τα πράγματα.
Η σωστή εκφορά της λέξης δημιουργεί δόνηση και η δόνηση αυτή μπορεί να επηρεάσει την ψυχική δομή του ανθρώπου. Όταν ο Πλάτων μιλούσε για τα ονόματα κατά φύσιν εννοούσε ότι οι λέξεις έχουν φυσική δύναμη, μια εσωτερική αντιστοιχία με τα πράγματα που ονομάζουν.
Με τον όρο «πυρηνική γλώσσα» δεν εννοείται η πυκνότητα κάποιας ύλης αλλά η εσωτερική πυκνότητα του νοήματος της λέξης. Όπως ο πυρήνας του ατόμου περιέχει την δύναμη του κάθε στοιχείου έτσι και οι ελληνικές λέξεις περιέχουν συμπυκνωμένες αλήθειες.
Η λέξη Λόγος που σημαίνει ομιλία, λογική, αναλογία, νόμος, αιτία, θεϊκή αρχή, στον Πλάτωνα γίνεται ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο νοητό και στον αισθητό και στον Ιωάννη γίνεται το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας: «Εν αρχή ήν ο Λόγος …». Η Ελληνική γλώσσα με την ετυμολογική της διαφάνεια επιτρέπει στον νου να συλλαμβάνει τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών.
Οι ρίζες των λέξεων είναι νοηματικοί πυρήνες, που αναπτύσσονται οργανικά όπως το DNA εξελίσσεται σε σώμα. Αποτελούν το πυρήνα πολλών λέξεων, διότι με την δυναμική τους δημιουργούν άλλες λέξεις, δηλαδή έννοιες, και έτσι έχουμε μια παραγωγική διαδικασία.
Η λέξη «άνθρωπος» = άνω θρώσκων, υποδεικνύει όχι απλώς ένα λογικό ον αλλά ένα ον που ανεβαίνει, που αναζητά το θείον. Η λέξη «ψυχή» = από το ψύχω, φυσώ, συνδέει την ζωή με την πνοή του πνεύματος.
Οι Έλληνες δεν έπλαθαν λέξεις, για να εξυπηρετήσουν ανάγκες αλλά για να αποδώσουν αρμονία, να κάνουν τον κόσμο «κόσμο» δηλαδή στολισμένο και τακτοποιημένο κατά το ρητό του Αναξαγόρα «νους εστί πάντων αίτιος και διακοσμών»
Ο Ελληνικός λόγος αποτελεί αλγόριθμο, δηλαδή είναι γενετικός κώδικας Λόγου. Η ελληνική γλώσσα ως κώδικας του σύμπαντος, γίνεται αποδικωποιητικό σύστημα, το οποίο αποδικωποιεί τις σχέσεις των όντων του σύμπαντος.
Οι φθόγγοι και οι συλλαβές παράγουν δονήσεις που διεγείρουν το κεντρικό νευρικό σύστημα, για να ανταποκριθεί επιτυχώς στην εμφάνιση προβλημάτων και κρίσεων. Γι’ αυτό και ο Πυθαγόρας δίδασκε ότι η μουσική και η γλώσσα έχουν κοινή αριθμητική ρίζα. Ο ήχος είναι λόγος κυματικός, η Ελληνική γλώσσα επομένως λειτουργεί ως κλειδί ενεργοποίησης συνείδησης.
Η Ελληνική γλώσσα δεν είναι ένα απλό εργαλείο σκέψης αλλά είναι ένα εργαλείο αποκάλυψης. Είναι ένα πυρηνικό εργοστάσιο σκέψης, που θα μπορούσε να δημιουργήσει νέες μορφές γνωστικής τεχνολογίας όχι βασισμένες στην μηχανή αλλά στο πνεύμα.
Η Ελληνική γλώσσα είναι πράγματι ένας πυρηνικός αλγόριθμος όχι γιατί παράγει ενέργεια αλλά γιατί ελευθερώνει νόημα. Κάθε λέξη είναι ένας πυρήνας φωτός, που, όταν ενεργοποιηθεί από την συνείδηση, απελευθερώνει ποικίλα επίπεδα κατανόησης.
