Ένα από τα σημαντικότερα βιβλία της τελευταίας πεντηκονταετίας, ένα αληθινός θησαυρός λειτουργιολογίας, ένα πραγματικό αριστούργημα θεολογίας της λατρείας είναι το άγνωστο δυστυχώς για πολλούς βιβλίο «Η Λειτουργία της Ευχαριστίας του Θεού», το οποίο συνέγραψε ο ιερομόναχος Γρηγόριος, τότε Σταυρονικητιανός, έκδοση της Ι.Μ. Χαλκίδος (1971), και με πρόλογο του ανακαινιστή της Μονής μακαριστού πατρός Βασιλείου Σταυρονικητιανού και μετέπειτα Ιβηρίτου.
Το βιβλίο του π. Γρηγορίου διαφοροποιείται σε πολλά από τα περισσότερα βιβλία ευχαριστιολογίας των τελευταίων δεκαετιών∙ τα περισσότερα από αυτά δεν δίνουν μεγάλη σημασία στην τυπολογία, στους «τύπους» δηλαδή της Παλαιάς Διαθήκης που μιλούσαν εν Πνεύματι Αγίω για όσα γεγονότα θα συνέβαιναν στην Καινή. Οι θεολόγοι που το κάνουν αυτό θεωρούν ότι οι «τύποι» αυτοί, μερικοί από τους οποίους αναλύονται ήδη από τον Απόστολο Παύλο, και επεκτείνονται πολύ περισσότερο από τους Πατέρες της Εκκλησίας, είναι εξεζητημένες προσπάθειες να βρεθούν ομοιότητες και αναλογίες ανάμεσα στις δύο Διαθήκες. Έχουμε αναλύσει σε άλλη εργασία μας το γιατί η τυπολογία που αναπτύσσεται στην Καινή Διαθήκη και στους Πατέρες είναι στην πραγματικότητα στέρεα εδραιωμένη.
Οι προτυπώσεις της Παλαιάς Διαθήκης εντάσσονται στην πρώτη ενότητα του βιβλίου του π. Γρηγορίου, «Η σύστασις του Μυστηρίου». Κατά κάποιον τρόπο θεωρείται από τον π. Γρηγόριο ότι οι προτυπώσεις αυτές περιλαμβάνονται στην σύσταση του Μυστηρίου της Ευχαριστίας από τον Κύριο Ιησού Χριστό, ωστόσο το τελευταίο κεφάλαιο αυτής της ενότητας ονομάζεται ακριβώς «Η σύστασις του Μυστηρίου». Εδώ μιλάμε για την κυρίως σύσταση. Με αυτό το ζήτημα τώρα θα προσπαθήσουμε να ασχοληθούμε.
************
Το κεφάλαιο αυτό, «Η σύστασις του Μυστηρίου» αναφέρεται ακριβώς στο πώς το Μυστήριο συστήνεται μέσα από την όλη ζωή και την επίγεια δράση του Κυρίου επακριβώς- και όχι προηγουμένως. Είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι δεν είναι απλά τα λόγια του Μυστικού Δείπνου που αποτελούν την σύσταση της Ευχαριστίας- αυτά είναι όντως το κορύφωμα-, αλλά σχεδόν η όλη δράση και τα λόγια του Σωτήρος Χριστού οδηγούν προς ακριβώς αυτό το έργο. Και αυτό γιατί, όπως διαφαίνεται στο κείμενο του π. Γρηγορίου, ο Χριστός πάνω από όλα ποθεί να ενωθεί με τους πιστούς πλήρως μαζί τους στην Ευχαριστία. Είναι ο Νυμφίος της Εκκλησίας, Αυτός που κάνει όχι τυχαία το θαύμα του σε έναν γάμο: στον γάμο της Κανά. Αυτό ακριβώς το θαύμα αναφέρει ο π. Γρηγόριος ως προτύπωση της Ευχαριστίας. Αξίζει να δούμε τι ακριβώς λέγει περί αυτού, πάντα παραπέμποντας στους Πατέρες, ο π. Γρηγόριος: Η Παναγία, αναφέρει, λέγει στον Χριστό ότι στον γάμο πια «οίνον ουκ έχουσιν», και ο Χριστός της απαντά «τι εμοί και συ, γύναι; Ούπω ήκει η ώρα μου». Στον Ευαγγελιστή Ιωάννη η «ώρα» του Χριστού, παρατηρεί ο πατήρ, είναι ο καιρός του θανάτου Του. Η ώρα της Σταυρικής Θυσίας δεν είχε έλθει ακόμη για τον Κύριο. Στην Κανά δίδει απλά το «σημείον» της ελεύσεως της ώρας αυτής.
Στο θαύμα αυτό, παρατηρεί ο θεολόγος, έχουμε μια μετατροπή. Το νερό γίνεται κρασί. Αυτά τα δύο στοιχεία θυμίζουν το ύδωρ και το αίμα που χύθηκε από την πλευρά του Χριστού∙ όπως όμως είπαμε, στο θαύμα της Κανά έχουμε να κάνουμε με μια μετατροπή. Με την βοήθεια αυτής αναγόμαστε από τον φυσικό κόσμο στον υπερφυσικό και ουράνιο: στην μεταβολή που συντελείται στην Ευχαριστία. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό, προσθέτει ο π. Γρηγόριος, ότι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης χρησιμοποιεί ορισμένες λέξεις με διπλή έννοια: η πρώτη αφορά τον υλικό κόσμο, η δεύτερη την ζώσα παρουσία του Θεού στον κόσμο. Ο οίνος λοιπόν τον οποίο προσφέρει ο Χριστός στους μετέχοντες στον γάμο είναι ο «τύπος» του καινού οίνου, τον οποίο γεύονται, όπως κάπου λέγει η Γραφή, «οι κεκλημένοι εις το δείπνον του αρνίου». Και ο οίνος είναι το τίμιο αίμα Του.
Βλέπουμε λοιπόν ότι, κατά τον π. Γρηγόριο, που συλλαμβάνει το βαθύτερο πνεύμα των Πατέρων, οι «τύποι», ας το πούμε έτσι, που συμβαίνουν στη διάρκεια της επίγειας ζωής του Ιησού πρέπει να διαχωριστούν από τους τύπους της Παλαιάς Διαθήκης. Ο ίδιος ο Χριστός, σύμφωνα με τον π. Γρηγόριο, γνωρίζει βέβαια ότι το Σώμα Του θα παραδοθεί για να σταυρωθεί και το Αίμα θα τρέξει άφθονο κατά την διάρκεια της τελικής Του θυσίας. Για αυτό λοιπόν και διαλέγει, τρόπον τινά, να παρουσιαστεί πρώτα πρώτα ως ο Νυμφίος της Εκκλησίας (θαυματουργώντας σε έναν γάμο), Αυτός ο Οποίος θα προσφέρει την ζωήν Του «λύτρον αντί πολλών». Ο Κύριος, επαναλαμβάνουμε, λαχταρά να ενωθεί με τους μαθητές Του.
Το δεύτερο θαύμα που προετοιμάζει τους μαθητές για να παρακαθίσουν στην «μυστική Τράπεζα» είναι αυτό του πολλαπλασιασμού των άρτων και των πέντε ιχθύων στους πεντακισχιλίους. Αυτό το θαύμα συνέβη ένα χρόνο πριν το Πάθος και την Ανάσταση του Κυρίου. Ο Σωτήρας γνωρίζει ότι λίγο πριν σταυρωθεί θα συστήσει το Μυστήριο της Ευχαριστίας, και οι πιστοί θα κοινωνούν το Σώμα του, το οποίο θα είναι «εσθιόμενον και μηδέποτε δαπανώμενον», όπως λέγει μια λειτουργική ευχή. Όχι μόνο οι μαθητές, αλλά και αναρίθμητοι άλλοι χριστιανοί θα κοινωνούν από το Ποτήριο της Ζωής, θα παίρνουν εντός τους τον όλο Θεό, γιατί η Θεότητα δεν μερίζεται, ωστόσο ο Καινός Άρτος και ο Καινός Οίνος δεν θα δαπανάται ποτέ. Έτσι λοιπόν καταλαβαίνουμε γιατί σε αυτό το δεύτερο μεγάλο θαύμα το κυρίαρχο στοιχείο είναι ο πολλαπλασιασμός. Οι πιστοί θα παίρνουν την αιώνια ζωή από αυτήν την Κοινωνία της Καινής Τροφής και θα αναφωνούν στο τέλος της Ευχαριστίας «Ενεπλήσθημεν της ατελευτήτου Σου ζωής, απηλαύσαμεν της ακενώτου Σου τρυφής».
Όπως είπαμε, ο Κύριος έχει σκοπό να «κατηχήσει», τρόπον τινά, τους μαθητές στα μεγάλα μυστήρια που πρόκειται σε ένα έτος να λάβουν χώρα. Και δεν τους κατηχεί αποκλειστικά με λόγια αλλά και με έργα. Το θαύμα που αναφέραμε αποτελεί μέρος αυτής της κατήχησης. Πρέπει ωστόσο να μιλήσουμε και για την σημασία των ιχθύων. Όπως γνωρίζουμε, μετά την Ανάσταση ο Κύριος θα παραθέσει γεύμα στους μαθητές με άρτους και ιχθύες, για να τους δείξει ότι είναι αληθινό αναστημένο Πρόσωπο. Ο ιχθύς θα παίξει ρόλο και στην πρωτοχριστιανική λατρεία, καθώς θα είναι ένα σύμβολο που θα ζωγραφίζεται στις κατακόμβες κ.λπ. (ΙΧΘΥΣ= Ιησούς Χριστός Θεού Υιός και Σωτήρ).
Πρέπει να προσθέσουμε ότι πριν τον πολλαπλασιασμό των άρτων, ο Κύριος απηύθυνε ευχαριστήριο προσευχή στον Πατέρα, πράγμα που δείχνει ότι το θαύμα αυτό έχει ευχαριστιακό προσανατολισμό, ή μάλλον είναι συνέπεια της Ευχαριστίας. Η σημασία της ευχαριστιακής διάθεσης , λέγει ο π. Γρηγόριος, είναι τεράστια. Ο άνθρωπος πλάσθηκε για να δεχθεί την κτίση, τον κόσμο, ως δώρο του Θεού και να στραφεί προς Αυτόν με ευχαριστιακή διάθεση. Αντιθέτως, ο Αδάμ στράφηκε και προσκολλήθηκε στον ίδιο τον κόσμο και δεν έδωσε καμία δοξολογία στον Θεό. Ο Νέος Αδάμ, ο Χριστός, διορθώνει την πτώση του Αδάμ και στρέφεται προς τον κόσμο ευχαριστιακά, ανα-φέροντάς τον στον Ουράνιο Πατέρα.
Έχοντας αυτά υπόψη, θα πρέπει να καταλάβουμε την ομιλία του Κυρίου που έγινε αμέσως μετά το θαύμα του πολλαπλασιασμού των άρτων, μια ομιλία που έκανε λόγο για τον «άρτο της Ζωής». Αυτόν υποσχέθηκε ο Χριστός ότι θα δώσει ως ουράνια τροφή στους ανθρώπους. Στην ομιλία αυτή ο Κύριος συγκρίνει τον Εαυτό Του με το μάννα το οποίο έφαγαν οι Ιουδαίοι στην έρημο. Το μάννα έπεφτε κάθε μέρα επί σαράντα έτη «θεοδωρήτως». Οι πέντε άρτοι και οι ιχθείς θαυμαστώς πολλαπλασιάστηκαν. Μοιάζουν έτσι, παρατηρεί ο π. Γρηγόριος ακολουθώντας τον Χρυσόστομο, και τα δύο θαύματα με τον ευχαριστιακό άρτο σε κάτι ακόμη: δόθηκαν στους ανθρώπους χωρίς ιδρώτα και πόνους, δωρεάν από τον Θεό. Παρομοίως, και ο Ευχαριστιακός άρτος προσφέρεται ως χάρις και δωρεά του Θεού προς τον πεινώντα και διψώντα την Ζωή άνθρωπο.
Ο Ευχαριστιακός άρτος προσφέρεται λοιπόν «δωρεάν». Δεν κάναμε πράγματι τίποτε το άξιο για να μας δοθεί αυτή η δωρεά, μεγαλύτερη από την οποία δεν μπορεί να υπάρξει. Ο Κύριος είπε «ακόμη και αν ποιήσετε όλα τα διατεταγμένα, να λέτε ότι είστε αχρείοι δούλοι». Και στην Λειτουργία αναφωνούμε, μετά την προτροπή του ιερέα «τα άγια τοις αγίοις», ότι κανείς δεν είναι πραγματικά Άγιος παρά μόνο ο Θεός. Έτσι λοιπόν ο Κύριος, χωρίς να το αξίζουμε, «δωρεάν», θυσιάστηκε για μας.
Συνεχίζουμε λέγοντας ότι στην ομιλία την οποία αναφέραμε, ο Κύριος πρώτη φορά λέγει ότι «ο άρτος που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου υπέρ της του κόσμου ζωής». Η φράση αυτή του Χριστού ήταν ακατανόητη για τους Ιουδαίους. Διαλογισμοί αμφιβολίας και απιστίας άρχισαν να αναδύονται στις καρδιές του. «Πώς δύναται ούτος ημίν δούναι την σάρκα φαγείν;», έλεγαν με απορία. Οι μαθητές προετοιμάζονται όμως έτσι για το φριχτό μυστήριο. Η «ώρα» του Κυρίου πλησιάζει. Ποια είναι η «ώρα» αυτή; Είπαμε ήδη ότι είναι το Καινό Πάσχα. Η διάβαση του ανθρώπου από τον θάνατο στην ζωή. Γι’ αυτό ακριβώς και ο Κύριος τελεί τον Μυστικό Δείπνο κατά την εορτή του Πάσχα των Ιουδαίων. «Γιατί», ρωτά ο Χρυσόστομος, «επιτέλεσε τον Μυστικό Δείπνο κατά την εορτή του ιουδαϊκού Πάσχα; Για να μάθεις», απαντά, «ότι ο Χριστός ήταν Κύριος και της Παλαιάς Διαθήκης και νομοθέτης αυτής. Και τα πράγματα της Παλαιάς Διαθήκης συνέβησαν για να σκιαγραφήσουν εκ των πρότερων τα όσα περιγράφει η Καινή».
Κι έτσι, ο Κύριος παραδίδει το Μυστήριο «ότε έδει παύσασθαι τα νομικά», όταν έπρεπε να υπερβαθεί ο νόμος. Ο Κύριος καταλύει τις παλαιές εορτές , παραθέτοντας την φρικωδεστάτη Τράπεζά Του. Το τέλος της παλαιάς εποχής παρήλθε.
*************
Δεν θα συνεχίσουμε την λαμπρή ανάλυση, που αφορά τον ίδιο τον Μυστικό Δείπνο και κατόπιν την Πεντηκοστή και τέλεση της πρώτης Λειτουργίας από τους Αποστόλους. Γνωρίζω ότι θα προσκρούσω στην μετριοφροσύνη του πατρός Γρηγορίου, αλλά, όντας κι εγώ ένας απλός πιστός της Μητρόπολης Χαλκίδος, που διάβασε σε μικρή ηλικία το βιβλίο και ποτέ δεν μπόρεσε να το ξεχάσει, θα ήθελα απλά να συστήσω στον αναγνώστη να διαβάσει και αυτό και τα άλλα βιβλία του πατρός. Πρόκειται για έναν μεγάλο λειτουργιολόγο. Καλά Χριστούγεννα σε όλους.
