ΩΡΑ ΕΝΑΤΗ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ
Ψαλμός (113ος)
Εισαγωγικά
Ο ψαλμός αυτός είναι ευχαριστήριος. Εκφράζονται ευχαριστίες για τις μέχρι τώρα ευεργεσίες του Θεού προς τον λαό του Ισραήλ, ανυμνεί την δύναμη του Θεού και κατηγορεί την ασθένεια των ειδώλων, που πιστεύουν οι άλλοι λαοί. Είναι από τους ωραιότερους ψαλμούς και διακρίνεται για την συντομία, την δύναμη, τον λυρισμό, το δραματικό στοιχείο και τις τολμηρές μεταφορές.
Ερμηνεία ψαλμού
Ἐν ἐξόδῳ Ἰσραὴλ ἐξ Αἰγύπτου, οἴκου Ἰακὼβ ἐκ λαοῦ βαρβάρου,
ἐγενήθη Ἰουδαία ἁγίασμα αὐτοῦ.
Απλή σύνταξη
Ἐν ἐξόδῳ Ἰσραὴλ (και) οἴκου Ἰακὼβ ἐξ Αἰγύπτου (και) ἐκ λαοῦ βαρβάρου, ἐγενήθη Ἰουδαία ἁγίασμα αὐτοῦ.
Μετάφραση
Με την έξοδο του Ισραήλ και του οίκου του Ιακώβ γεννήθηκε από την Αίγυπτο και από έναν βάρβαρο λαό η αγιασμένη Ιουδαία
Ερμηνεία
Η γένεση του λαού του Ισραήλ αρχίζει από την έξοδο που έκανε από την Αίγυπτο, την οποία κατοικούσε ένας βάρβαρος λαός. Και ήταν βάρβαρος ο λαός της Αιγύπτου, διότι φέρονταν βαρβαρικά στον λαό του Ισραήλ, ο οποίος κάτω από αυτήν την καταπίεση και την αφάνεια ήταν σαν να μην υπήρχε. Όταν ο Θεός αποφάσισε να βγάλει στην επιφάνεια αυτόν τον λαό, να τον ελευθερώσει και τον κάνει περιούσιο, διάλεξε τον Μωυσή να επιτελέσει το μεγάλο αυτό έργο. Και πράγματι ο Μωυσής έβγαλε εις πέρας το έργο αυτό και οδήγησε τον λαό του Ισραήλ στην γη της Επαγγελίας. Και ακόμη στην πορεία του έθνους αυτού στη γη της Επαγγελίας είδαν πολλά θαύματα να γίνονται σε αυτούς από τους ικανούς και θεοσεβούμενους ηγέτες, όπως το μάνα, την σκιερή νεφέλη, την εκπήγαση νερού από την πέτρα και πολλά άλλα. Έτσι καθιερώθηκε ως περιούσιος λαός έχοντας δυο ονόματα, Ιουδαία που σημαίνει εξομολόγηση, και Ισραήλ που σημαίνει νους που βλέπει τον Θεό. Οι Ιουδαίοι ομολόγησαν τον Θεό ως δικό τους Θεό και κανέναν άλλο κι έτσι δέχτηκαν την φώτιση του νου να βλέπουν τον Θεό, όχι μόνο οι προφήτες τους αλλά και όλος ο λαός. Η καθιέρωσή τους ως περιούσιος λαός έγινε με μια βασική προϋπόθεση, να σέβονται, να αγαπούν και να λατρεύουν τον Θεό. Όμως η πίστη τους είχε πολλά σκαμπανεβάσματα και τελικά τον αρνήθηκαν και ο Θεός τους εγκατέλειψε και έγινε άλλος λαός περιούσιος.
Ἡ θάλασσα εἶδε, καὶ ἔφυγεν, ὁ Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω.
Τὰ ὄρη ἐσκίρτησαν ὡσεὶ κριοί, καὶ οἱ βουνοὶ ὡς ἀρνία προβάτων.
Τὶ σοι ἐστι θάλασσα, ὅτι ἔφυγες;
καὶ σὺ Ἰορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω;
Τὰ ὄρη, ὅτι ἐσκιρτήσατε ὡσεὶ κριοί,
καὶ οἱ βουνοὶ ὡς ἀρνία προβάτων;
Ερμηνεία
Δύο ήταν τα μεγάλα και θαυμαστά γεγονότα στην πορεία της ζωής του Ισραήλ: η διάβαση της Ερυθράς θάλασσας από τον Μωυσή και η διάβαση του Ιορδάνη από τον Ιησού του Ναυή. Προσωποποιώντας ο ψαλμωδός τα άψυχα πράγματα παρουσιάζει την Ερυθρά θάλασσα να φοβάται το σχήμα του Σταυρού που έκανε ο Μωυσής και τον Ιορδάνη ποταμό που «εστράφη εις τα οπίσω» για να περάσουν οι Ισραηλίτες με την Κιβωτό της Διαθήκης. Παρομοιάζει ακόμη τα όρη με κριάρια και τα βουνά με αρνιά που χοροπηδούν από την χαρά τους. Ο Ιορδάνης «εστράφη εις τα οπίσω» και δεύτερη φορά, όταν βαπτιζόταν ο Κύριος. Είναι πολύ εντυπωσιακές οι ευχές των ιερέων κατά τον Μεγάλο αγιασμό, όπου περιγράφεται όλη η φύση να συμμετέχει στο μεγάλο αυτό γεγονός. Κι αν με την διάβαση της Ερυθράς θάλασσας και του Ιορδάνη ποταμού γεννήθηκε ο λαός του Ισραήλ, με την Βάπτιση του Χριστού γεννήθηκε ο λαούς του Θεού και έτσι εγκαινιάστηκε η μετάνοια και η εξομολόγηση, που πρώτος ο Ιωάννης ο Βαπτιστής τόνιζε, αλλά και η άφεση των αμαρτιών και η φώτιση των ανθρώπων δια του βαπτίσματος. Δεν είναι λοιπόν καθόλου περίεργο ότι ολόκληρη η φύση συμμετέχει σε κάθε επιφάνεια του Θεού, πράγμα που το είδαμε με τον σεισμό που έγινε κατά την Σταύρωση του Χριστού. Ο Δαυίδ το είχε προ πολλού αναγγείλει, όταν έλεγε: «ο απτόμενος των ορέων και καπνίζονται».
Ἀπὸ προσώπου Κυρίου ἐσαλεύθη ἡ γῆ,
ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ.
Τοῦ στρέψαντος τὴν πέτραν εἰς λίμνας ὑδάτων,
καὶ τὴν ἀκρότομον εἰς πηγὰς ὑδάτων.
Ερμηνεία
Στην ερώτηση που υποβάλλει ο ψαλμωδός στα άψυχα όρη και βουνά, απαντάει ο ίδιος χωρίς να περιμένει να απαντήσουν αυτά. Λέει λοιπόν είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ, ο οποίος έστρεφε την φύση της πέτρας σε λίμνες υδάτων, το σκληρό και απελέκητο βράχο σε πηγές υδάτων. Αυτό έγινε για να ξεδιψάσει τον λαό του ο Μωυσής, εκεί που οι Εβραίοι είχαν έρθει σε απόγνωση λόγω έλλειψης νερού. Δεν είναι αδύνατο σε Αυτόν που εξουσιάζει τα σύννεφα και τις πηγές των υδάτων να μην κάνει αισθητή την παρουσία του όταν αυτός κρίνει σκόπιμο: «ὁ ἐπιβλέπων ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ποιῶν αὐτὴν τρέμειν, ὁ ἁπτόμενος τῶν ὀρέων καὶ καπνίζονται, ὁ στεγάζων ἐν ὕδασι τὰ ὑπερῷα αὐτοῦ, ὁ τιθεὶς νέφη τὴν ἐπίβασιν αὐτοῦ, ὁ ἐξαποστέλλων πηγὰς ἐν φάραγξιν, ἀνὰ μέσον τῶν ὀρέων διελεύσονται ὕδατα» όπως μας περιγράφει ο Δαυίδ στον Προοιμιακό ψαλμό 103ο.
Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν, ἀλλ᾽ ἢ τῷ ὀνόματί σου δὸς δόξαν,
ἐπὶ τῷ ἐλέει σου καὶ τῇ ἀληθείᾳ σου.
Μήποτε εἴπωσι τὰ Ἔθνη, Ποῦ ἐστιν ὁ Θεὸς αὐτῶν;
Ὁ δὲ Θεὸς ἡμῶν ἐν τῷ οὐρανῷ,
καὶ ἐν τῇ γῇ, πάντα ὅσα ἠθέλησεν ἐποίησε.
Ερμηνεία
Ο ψαλμωδός από αίσθηση της μέχρι τώρα αναξιότητάς των Εβραίων λέει ότι εμείς δεν αξίζουμε τέτοιων μεγάλων δωρεών, αν όμως μας τις στερήσεις θα δώσεις την αφορμή στους εχθρούς μας (ειδωλολάτρες) να πουν ότι ο Θεός των Εβραίων είναι ψεύτικος, είναι αδύνατος και δεν μπορεί να τους βοηθήσει, να τους λυτρώσει από τις συμφορές, που υποφέρουν. Επομένως όποια βοήθεια δώσει σε αυτούς θα είναι «εις δόξαν του ονόματός Του». Δεν είναι τυχαίο ότι στην μεταχριστιανική εποχή όλα γίνονται «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Πού όμως και πώς θα εκδηλωθεί η αγάπη του Θεού στους Εβραίους; Με το να δείξει ο Θεός έλεος και αλήθεια, δηλαδή αληθινό έλεος σε αυτούς, που είναι ο περιούσιος λαός του, ο αφοσιωμένος σε αυτόν, αυτός που λατρεύει μόνον Αυτόν.
Ο ψαλμωδός δεν έχει καμία αμφιβολία ότι, αν θέλει ο Θεός, μπορεί να τους βοηθήσει, διότι είναι Παντοδύναμος με το δημιουργήσει και στον ουρανό και στη γη όσα θέλησε. Κι όταν λέει για αυτά που έκανε στον ουρανό εννοεί τις πνευματικές Δυνάμεις, του Αγγέλους, που έργο τους είναι να υμνολογούν τον Θεό. Στη γη πάλι έκανε όλα αυτά τα θαυμάσια δημιουργήματα, που μόνο τα θαυμάζει κανείς και να τα ερευνά, για να ανακαλύπτει την σοφία που κρύβεται πίσω από αυτά. Κι όλα αυτά από την ανιδιοτελή αγάπη του Θεού προς την φύση, την οποία έκανε να χαίρεται και αυτή μαζί του και να απολαμβάνει το καλό.
Τὰ εἴδωλα τῶν Ἐθνῶν, ἀργύριον καὶ χρυσίον,
ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων.
Στόμα ἔχουσι καὶ οὐ λαλήσουσιν,
ὀφθαλμοὺς ἔχουσι, καὶ οὐκ ὄψονται,
ὦτα ἔχουσι, καὶ οὐκ ἀκούσονται,
ῥῖνας ἔχουσι, καὶ οὐκ ὀσφρανθήσονται,
χεῖρας ἔχουσι, καὶ οὐ ψηλαφήσουσι,
πόδας ἔχουσι, καὶ οὐ περιπατήσουσιν·
οὐ φωνήσουσιν ἐν τῷ λάρυγγι αὐτῶν.
Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτά,
καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτοῖς.
Ερμηνεία
Αφού μίλησε ο ψαλμωδός για τον αληθινό Θεό και την μεγάλη του δύναμη τον αντιπαραθέτει με τους ψεύτικους θεούς, που τους δημιούργησαν οι άνθρωποι, όμοιους με τον εαυτό τους. Οι ειδωλολάτρες χρησιμοποιούσαν και πολύτιμους λίθους, ασήμι και χρυσάφι, για να εντυπωσιάζουν τους ανθρώπους και να τους προσκυνούν. Ασήμι και χρυσάφι και πολύτιμες λίθους χρησιμοποιούν και οι χριστιανοί στους ναούς τους, στα άμφια των ιερέων και στις διάφορες τελετές, αυτά όμως είναι ελάχιστη ανταπόδοση των ανθρώπων μπροστά στις άπειρες δωρεές του Θεού. Εξάλλου τίποτα δεν είναι δικό μας, όλα είναι «τα σα εκ των σων» και εμείς κάνουμε κάποιες προσφορές για ένδειξη ευγνωμοσύνης.
Τα είδωλα ως ομοιώματα ανθρώπων έχουν κατασκευαστεί με όλα τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου, αλλά , όπως είναι προφανές, δεν λειτουργούν. Έχουν στόμα αλλά δεν μιλούν, έχουν μάτια αλλά δεν βλέπουν, έχουν αυτιά αλλά δεν ακούνε, έχουν μύτη αλλά δεν μπορούν να μυρίσουν, έχουν χέρια αλλά είναι ακίνητα, έχουν πόδια αλλά δεν μπορούν να κάνουν ούτε ένα βήμα και φυσικά δεν μπορούν να αρθρώσουν ούτε μια λέξη. ‘Όταν οι μάρτυρες οδηγούνταν από τους διώκτες τους να προσκυνήσουν αυτούς τους ειδωλολατρικούς θεούς, αυτοί με την δύναμη του Θεού τους γκρέμιζαν και αποδείκνυαν ποιος θεός έχει δύναμη.
Δυστυχώς αυτό συμβαίνει και στους σύγχρονους ανθρώπους ακόμη και στους χριστιανούς, διότι αισθήσεις έχει και η ψυχή και όχι μόνο το σώμα. Με την ψυχή και με τον νου αντιλαμβανόμαστε μια άλλη πραγματικότητα, η οποία δεν είναι αντιληπτή με τις αισθήσεις τους σώματος. Οι αρχαίοι λέγανε «νους ορά και νους ακούει» και ο Χριστός έλεγε «ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω» δηλαδή αυτό που έχει αυτά για να ακούει τον λόγο του Θεού και να τον καταλαβαίνει, ας προσέχει καλά, για να ακούει και να ωφελείται.
Οι ειδωλολατρικοί θεοί έγιναν «καθ’ ομοίωσιν» των ανθρώπων με όλα τα προτερήματά τους σε μεγάλο βαθμό αλλά και με όλα τα πάθη και τις κακίες τους. Ο Χριστιανικός Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο «καθ’ ομοίωσιν» δικιά του και επειδή ο Θεός των χριστιανών είναι τέλειος, δημιούργησε και τον άνθρωπο να τείνει προς την τελειότητα, αφού ξεριζώσει τα πάθη του. Υπάρχει επομένως τεράστια διαφορά ανάμεσα στους ανθρπόμορφους θεούς των ειδωλολατρών και στον Παντοδύναμο Θεό των Χριστιανών, ο οποίος είναι «πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, ο θησαυρός των αγαθός και ζωής χορηγός…»
Οἶκος Ἰσραὴλ ἤλπισεν ἐπὶ Κύριον,
βοηθὸς καὶ ὑπερασπιστὴς αὐτῶν ἐστιν.
Οἶκος Ἀαρὼν ἤλπισεν ἐπὶ Κύριον,
βοηθὸς καὶ ὑπερασπιστὴς αὐτῶν ἐστιν.
Οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, ἤλπισαν ἐπὶ Κύριον,
βοηθὸς καὶ ὑπερασπιστὴς αὐτῶν ἐστι,
Ερμηνεία
Ο ψαλμωδός κάνει λόγο για τρεις κατηγορίες ανθρώπων, που στήριξαν τις ελπίδες τους στον Κύριο και δεν διαψεύστηκαν, αλλά αντίθετα ο Θεός τους συμπαραστάθηκε και έγινε υπερασπιστής τους. Η μία κατηγορία είναι όλος ο λαός του Ισραήλ, η άλλη κατηγορία είναι οι ιερείς με πρώτον τον Ααρών, από τον οποίο άρχισε να καθιερώνεται το ιερατικό αξίωμα. Η τρίτη κατηγορία είναι οι προσήλυτοι Εβραίοι αλλά εμείς μπορούμε να υποθέσουμε ότι αναφέρεται και στους εθνικούς ειδωλολάτρες, οι οποίοι δέχτηκαν το μήνυμα του Χριστού και έγιναν χριστιανοί. Έτσι δεν χρειάζεται να είναι κανείς Εβραίος ή ιερέας του αλλά ο κάθε άνθρωπος που έχει φόβο Θεού μέσα του απολαμβάνει την προστασία και την βοήθεια του Θεού.
Κύριος μνησθεὶς ἡμῶν εὐλόγησεν ἡμᾶς.
Εὐλόγησε, τὸν οἶκον Ἰσραήλ,
εὐλόγησε τὸν οἶκον Ἀαρών.
Εὐλόγησε τοὺς φοβουμένους τὸν Κύριον,
τοὺς μικροὺς μετὰ τῶν μεγάλων.
Προσθείη Κύριος ἐφ᾽ ἡμᾶς, καὶ ἐπὶ τοὺς υἱοὺς ὑμῶν.
Ερμηνεία
Το «εὐλόγησε» μας παραπέμπει στην ευλογία του Θεού, η οποία είναι αποτέλεσμα της ελπίδας που έχουν οι τρεις παραπάνω κατηγορίες των ανθρώπων, τις οποίες επαναλαμβάνει και εδώ. Τί λοιπόν είναι η ευλογία του Θεού. Ο ιερές κατά την απόλυση της Θ.Λειτουργίας απευθύνεται στον Θεό και λέγει: «ο ευλογών τους ευλογούντας Σε, Κύριε» , που σημαίνει ότι ευλογεί ο Θεός τους πιστούς αλλά κοι πιστοί ευλογούν τον Θεό. Φαίνεται το ίδιο αλλά δεν είναι. Ευλογώ σημαίνει λέω καλά λόγια, επομένως όταν ευλογούμε τον Θεό λέμε γι’ αυτόν καλά λόγια, απευθύνουμε ύμνους σε Αυτόν, τον δοξολογούμε. Και βέβαια η καλύτερη «ευλογία» δεν είναι μόνο τα καλά λόγια αλλά και τα καλά έργα. Η ευλογία του Θεού πάλι είναι η αναγνώριση των καλών ανθρώπων, των πιστών δούλων του Θεού, για τους οποίους επιφυλάσσει μεγάλα και πλούσια δώρα. Και βέβαια τα δώρα του Θεού είναι αντάξια της Παντοδυναμίας του και της Παναγαθότητάς του. Πόσο κερδισμένοι βγαίνουμε μείς με το να ευλογούμε τον Θεό με λόγια και έργα, διότι κερδίζουμε άλλα δώρα, ουράνια, ανεκτίμητης αξίας. Δεν έχουμε λοιπόν άλλη επιλογή παρά να παρακαλούμε τον Θεό να προσθέτει από τα ουράνια αγαθά όχι μόνο τις ευεργεσίες που έκανε ο Θεούς στους Εβραίους αλλά και όλους εμάς, τους απογόνους του Θεού των Εβραίων.
Εὐλογημένοι ὑμεῖς τῷ Κυρίῳ,
τῷ ποιήσαντι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν,
ὁ οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ,
τὴν δέ γῆν ἔδωκε τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων,
Ερμηνεία
Ο ψαλμωδός ύστερα από όλα αυτά εύχεται να είναι ευλογημένοι όλοι οι άνθρωποι του Θεού, ενός Θεού που μπορεί να δημιούργησε και τον ουρανό και την γη αλλά ο μεν ίδιος κατοικεί στον Ουρανό, είναι ο Κύριος του ουρανού, ενώ στον άνθρωπο έδωσε την γη. Αυτά λέγονται σχηματικά, για να δείξει την παραχώρηση της γης στους ανθρώπους, που έκανε ο Θεός στους ανθρώπους από αγάπη. Ο Παντοδύναμος όμως Θεούς βρίσκεται παντού και στον ουρανό και στη γη «του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής» όπως ο ουρανός δίνεται και στους ανθρώπους, γιατί έχουν την δυνατότητα να βρίσκονται κοντά στον Θεό.
οὐχ οἱ νεκροὶ αἰνέσουσί σε, Κύριε,
οὐδὲ πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς ᾅδου,
ἀλλ᾽ ἡμεῖς οἱ ζῶντες εὐλογήσομεν τὸν Κύριον,
ἀπὸ τοῦ νῦν, καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος.
Ερμηνεία
Οι νεκροί δεν μπορούν να υμνούν τον Θεό, γιατί σε αυτούς δόθηκε η ευκαιρία όσο ήταν ζωντανοί, και άλλος το έκανε άλλος όχι. Όμως οι άνθρωποι όσο είναι ζωντανοί έχουν μάτια, αυτιά και στόμα και μπορούν να υμνούν τα μεγαλεία του Θεού, φτάνει να τα βλέπουν. Και αλλού ο Δαυίδ τονίζει το πόσο μπορούν να δοξολογούν και να τιμούν τον Κύριο οι ζωντανοί και όχι οι νεκροί «11 μὴ τοῖς νεκροῖς ποιήσεις θαυμάσια; ἢ ἰατροὶ ἀναστήσουσι, καὶ ἐξομολογήσονταί σοι; 12 μὴ διηγήσεταί τις ἐν τῷ τάφῳ τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου ἐν τῇ ἀπωλείᾳ; 13 μὴ γνωσθήσεται ἐν τῷ σκότει τὰ θαυμάσιά σου καὶ ἡ δικαιοσύνη σου ἐν γῇ ἐπιλελησμένῃ (Ψαλμ. 87, 11-13). Κύριέ μας, κράτα μας ζωντανούς και φώτισέ μας, για να μπορούμε και μείς να δοξάζουμε το πανάγιο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, Αμήν.
