Εισαγωγικά
Η εορτή των Θεοφανείων σίγουρα είναι πολύ μεγάλη γιορτή φυσικά έπειτα από την εορτή των Χριστουγέννων. Γεννάται όμως το ερώτημα αυτή η γιορτή γιατί δεν ονομάζεται «η Βάπτιση του Χριστού» και ονομάζεται «Θεοφάνεια»; Προφανώς η Βάπτιση του Χριστού είναι ένα μεγάλο γεγονός αλλά και τα Θεοφάνεια είναι ακόμη μεγαλύτερο, διότι εδώ έχουμε για πρώτη φορά την εμφάνιση της Αγίας Τριάδας, να τονίζει την Βάπτιση του Χριστού ως απαρχή της εκτέλεσης του κοσμοσωτήριου σχεδίου του Θεού.
Εδώ βρίσκονται οι απαντήσεις στους Μονοφυσίτες, οι οποίοι παραδέχονταν μόνο την μία φύση του Χριστού, διότι η ανθρώπινη παρουσία του σφραγίζεται με την θεϊκή παρουσία του, την οποία επιβεβαιώνουν τόσο ο Θεός Πατήρ με την αναγνώριση του Θεανθρώπου Χριστού ως Υιού αγαπητού, όσο και με την βεβαίωση που παρέχει το Άγιο Πνεύμα με το να επικαθίσει στην κεφαλή του Χριστού.
Αυτά τα δύο γεγονότα, η εμφάνιση της Αγίας Τριάδας αλλά και η Βάπτιση του Χριστού γίνονται αντικείμενα υμνολογίας και έκφρασης της πίστης του λαού του Θεού κατά την μεγάλη αυτήν εορτή.
Ας παρακολουθήσουμε λοιπόν αποσπάσματα από τους θεόπνευστους μελωδούς, για να συμμετάσχουμε κι εμείς πιο άμεσα στο θείο αυτό γεγονός. Πρώτα όμως ας πάρουμε ένα παράδειγμα:
Ἰορδάνη ποταμέ, τὶ ἐθαμβήθης θεωρῶν;
Τὸν ἀθεώρητον γυμνόν, εἶδον καὶ ἔφριξα φησί•
καὶ πῶς γὰρ τοῦτον οὐκ ἔμελλον φρῖξαι καὶ δῦναι;
οἱ Ἄγγελοι αὐτόν ὁρῶντες ἔφριξαν•
ἐξέστη οὐρανός, καὶ γῆ ἐτρόμαξε•
καὶ συνεστάλη θάλασσα καὶ πάντα, τὰ ὁρατὰ καὶ ἀόρατα.
Χριστὸς ἐφάνη ἐν Ἰορδάνῃ ἁγιάσαι τὰ ὕδατα.
Στο τροπάριο αυτό δεν έχουμε άγνωστες λέξεις ούτε δυσκολονόητα νοήματα. Λέξεις, όπως ἐθαμβήθης, θεωρῶν, τὸν ἀθεώρητον, ἔφριξα
ἐξέστη, συνεστάλη, εύκολα μας παραπέμπουν σε γνωστές νεοελληνικές λέξεις: θαμπώθηκα, θεώρημα, αθώρητος, φρίττω, έκσταση, συστολή. Συνεπώς η μετάφραση και η κατανόηση είναι πολύ εύκολη.
Μετάφραση
Ιορδάνη ποταμέ, γιατί έμεινες έκθαμπος βλέποντας
γυμνό τον αόρατο; Είδα και έφριξα, είπε.
Και πώς μπορούσα να μη φρίξω και να βυθιστώ;
Οι Άγγελοι, όταν τον είδαν, έφριξαν.
Ο ουρανός βρέθηκε σε έκσταση και η γη τρόμαξε
και συμμαζεύτηκε η θάλασσα και όλα τα ορατά
και αόρατα όντα. Ο Χριστός εμφανίστηκε στον Ιορδάνη,
για να αγιάσει τα ύδατα.
Ο Όρθρος των Θεοφανίων
Τὴν ὡραιότητα
1ο Ἐπιφανέντος σου ἐν Ἰορδάνῃ Σωτήρ,
καὶ βαπτισθέντος σου ὑπὸ Προδρόμου Χριστέ,
ἠγαπημένος Υἱὸς ἐμαρτυρήθης•
ὅθεν καὶ συνάναρχος, τῷ Πατρὶ πεφανέρωσαι.
Πνεῦμα δὲ τὸ Ἅγιον, ἐπὶ σὲ κατεγίνετο,
ἐν ᾧ καὶ φωτισθέντες βοῶμεν• Δόξα Θεῷ τῷ ἐν Τριάδι.
Μετάφραση
Όταν φανερώθηκες, Σωτήρα μας, στον Ιορδάνη ποταμό
Και βαπτίστηκες, Χριστέ μου, από τον άγιο Πρόδρομο
Δόθηκε η μαρτυρία ότι είσαι ο αγαπητός Υιός του Θεού,
Γι’ αυτό και εμφανίστηκες συνάρχοντας με τον Θεό Πατέρα
Και το Πνεύμα το Άγιο πάνω σε σένα κατέβηκε.
Με αυτό λοιπόν κι εμείς αφού φωτιστήκαμε
Φωνάζουμε δυνατά: Δόξα στον Τριαδικό Θεό.
2ο Ἦχος δ’ Ταχὺ προκατάλαβε
Τὰ ῥεῖθρα ἡγίασας τὰ Ἰορδάνια, τὸ κράτος συνέτριψας τῆς ἁμαρτίας, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν• ὑπέκλινας τῇ παλάμῃ, σεαυτὸν τοῦ Προδρόμου, καὶ ἔσωσας ἐκ πλάνης, τῶν ἀνθρώπων τὸ γένος.
διὸ σε ἱκετεύομεν• Σῶσον τὸν κόσμον σου.
Μετάφραση
Τις κοίτες του Ιορδάνη τις αγίασες, το κράτος της αμαρτίας διέλυσες,
Χριστέ και Θεέ μας. Έκλινες τον εαυτό σου στο χέρι του Προδρόμου,
και έσωσες από την πλάνη το ανθρώπινο γένος,
γι’ αυτό σε παρακαλούμε: Σώσε τον κόσμο σου.
3ο Στίχ. Ἐλέησον μὲ ὁ Θεός…Ἰδιόμελον Ἦχος πλ. β΄
Θεὸς Λόγος ἐπεφάνη ἐν σαρκί, τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων•
ἵστατο βαπτισθῆναι ἐν Ἰορδάνῃ, καὶ ἔλεγεν πρὸς αὐτὸν ὁ Πρόδρομος• Πῶς ἐκτείνω χεῖρα, καὶ ἅψωμαι κορυφῆς κρατούσης τὰ σύμπαντα;
Εἰ καὶ ἐκ Μαρίας ὑπάρχεις βρέφος, ἀλλ᾽ οἶδά σε Θεὸν προαιώνιον,
ἐπὶ γῆς βαδίζεις, ὁ ὑμνούμενος ὑπὸ τῶν Σεραφίμ, καὶ δοῦλος Δεσπότην, βαπτίζειν οὐ μεμάθηκα• Ἀκατάληπτε Κύριε, δόξα σοι.
Μετάφραση
Ο Θεός Λόγος εμφανίστηκε σωματικά στο ανθρώπινο γένος.
Στεκόταν να βαπτιστεί στον Ιορδάνη και έλεγε σε αυτόν ο Πρόδρομος:
Πώς να απλώσω το χέρι μου και να αγγίξω το κεφάλι κάποιου που κυβερνά τα σύμπαντα; Μπορεί να γεννήθηκες ως ένα βρέφος
από την Μαρία, εγώ όμως σε γνωρίζω ως προαιώνιο Θεό.
Βαδίζεις πάνω στη γη τη στιγμή που σε υμνούν τα Σεραφείμ,
εγώ όμως δεν γνωρίζω ένας δούλος να βαπτίζει τον Κύριό του.
Κύριε δεν μπορούμε να σε καταλάβουμε. Δόξα σε σένα.
Ἐξαποστειλάριον τῆς Ἐορτῆς Ἦχος γ’
Ἐπεσκέψατο ἡμᾶς
Ἐπεφάνη ὁ Σωτήρ, ἡ χάρις ἡ ἀλήθεια, ἐν ῥείθροις τοῦ Ἰορδάνου,
καὶ τοὺς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ, καθεύδοντας ἐφώτισε•
καὶ γὰρ ἦλθεν ἐφάνη, τὸ φῶς τὸ ἀπρόσιτον.
Μετάφραση
Εμφανίστηκε ο Σωτήρας μας, που είναι η θεία Χάρη και η Αλήθεια,
στις κοίτες του Ιορδάνη και αυτούς, που κοιμόντουσαν στην σκιά και στο σκοτάδι, τους φώτισε, γιατί ήρθε και εμφανίστηκε το απρόσιτο φως.
ΟΙ ΑΙΝΟΙ ΤΟΥ ΑΓΙΑΣΜΟΥ
Στιχηρὰ Ἰδιόμελα Ἦχος α’ Γερμανοῦ Πατριάρχου
1ο Φῶς ἐκ φωτός, ἔλαμψε τῷ κόσμῳ, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν,
ὁ ἐπιφανεὶς Θεός, τοῦτον λαοὶ προσκυνήσωμεν. (Δὶς)
Μετάφραση
Το Φως που πήγασε από Φως έλαμψε στον κόσμο και είναι
ο Χριστός ο Θεός μας, ο Θεός που εμφανίστηκε σ’ εμάς.
Αυτόν όλοι οι λαοί της γης ας τον προσκυνήσουμε.
2ο Πῶς σε Χριστέ, δοῦλοι τὸν Δεσπότην ἀξίως τιμήσωμεν;
ὅτι ἐν τοῖς ὕδασι, πάντας ἡμᾶς ἀνεκαίνισας.
Μετάφραση
Χριστέ μου, πώς εμείς οι δούλοι να σε τιμήσουμε όπως σου αξίζει,
διότι με την βάπτισή σου μέσα σε ύδατα όλους μας ανακαίνισες.
3ο Σὺ ἐν Ἰορδάνῃ βαπτισθεὶς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, τὰ ῥεῖθρα ἡγίασας,
τῇ παλάμῃ τοῦ δούλου χειροθετούμενος, καὶ τὰ πάθη τοῦ Κόσμου ἰώμενος. Μέγα τὸ μυστήριον τῆς οἰκονομίας σου! φιλάνθρωπε Κύριε, δόξα σοι.
Μετάφραση
Εσύ ο Σωτήρας μας, με το να βαπτιστείς στον Ιορδάνη,
αγίασες τις κοίτες (του Ιορδάνη) με την χειροθεσία του δούλου σου
και θεράπευσες τα πάθη του κόσμου. Μέγα το μυστήριο της θείας οικονομίας σου! Φιλάνθρωπε , Κύριε, δόξα σοι.
4ο Τὸ ἀληθινὸν φῶς ἐπεφάνη, καὶ πᾶσι τὸν φωτισμὸν δωρεῖται.
Βαπτίζεται Χριστὸς μεθ᾽ ἡμῶν, ὁ πάσης ἐπέκεινα καθαρότητος•
ἐνίησι τὸν ἁγιασμὸν τῷ ὕδατι, καὶ ψυχῶν τοῦτο καθάρσιον γίνεται• ἐπίγειον τὸ φαινόμενον καὶ ὑπὲρ τοὺς οὐρανοὺς τὸ νοούμενον•
διὰ λουτροῦ σωτηρία, δι᾽ ὕδατος τὸ Πνεῦμα•
διὰ καταδύσεως ἡ πρὸς Θεὸν ἡμῶν ἄνοδος γίνεται•
θαυμάσια τὰ ἔργα σου Κύριε! δόξα σοι.
Μετάφραση
Το Αληθινό Φως φάνηκε στον κόσμο και δωρίζει σε όλους τον φωτισμό.
Βαπτίζεται μαζί με εμάς ο Χριστός, αυτός που είναι πέρα από κάθε καθαριότητα. Εμποτίζει τα ύδατα με τον αγιασμό και αυτός γίνεται κάθαρση των ψυχών. Το φαινόμενο αυτό είναι επίγειο αλλά γίνεται αντιληπτό πέρα από τους ουρανούς. Με το λουτρό επιτυγχάνεται η σωτηρία, με το νερό το Άγιο Πνεύμα, με την κατάδυση η άνοδός μας προς τον Θεόν. Θαυμάσια είναι τα έργα σου, Κύριε, δόξα σε σένα.
5ο Ὁ περιβάλλων τὸν οὐρανὸν ἐν νεφέλαις,
ῥεῖθρα περιβάλλεται σήμερον τὰ Ἰορδάνια•
καὶ τὴν ἐμὴν καθαίρεται κάθαρσιν,
ὁ τοῦ κόσμου αἴρων τὴν ἁμαρτίαν•
καὶ ὑπὸ τοῦ συγγενοῦς ἄνωθεν μαρτυρεῖται Πνεύματος,
Υἱὸς μονογενὴς ὑπάρχων τοῦ ὑψίστου Πατρός, πρὸς ὃν βοήσωμεν•
Ὁ ἐπιφανεὶς καὶ σώσας ἡμᾶς, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, δόξα σοι.
Μετάφραση
Αυτός που περιβάλλει τον ουρανό με σύννεφα
περιβάλλεται σήμερα με τα ύδατα του Ιορδάνη
και χαρίζει και σε μένα την κάθαρση.
Αυτός είναι που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου
και του δίνει την μαρτυρία του από πάνω το ομοούσιο Πνεύμα.
Αυτός που είναι ο Μονογενής Υιός του Πατρός.
Προς Αυτόν ας φωνάξουμε δυνατά: Εσύ που εμφανίστηκες σ’ εμάς
και μας έσωσες, Χριστέ και Θεέ μου, ας είναι δοξασμένο το όνομά σου.
Δοξαστικὸν Ἦχος πλ. β’ Ἀνατολίου
Νάματα Ἰορδάνια περιεβάλου Σωτήρ,
ὁ ἀναβαλλόμενος φῶς ὡς ἱμάτιον•
καὶ ἔκλινας κορυφὴν τῷ Προδρόμῳ
ὁ τὸν οὐρανὸν μετρήσας σπιθαμῇ,
ἵνα ἐπιστρέψῃς κόσμον ἐκ πλάνης,
καὶ σώσῃς τάς ψυχὰς ἡμῶν.
Μετάφραση
Σκεπάστηκες με τα αγιασμένα νερά του Ιορδάνη, Σωτήρα μας,
Εσύ που ντύνεσαι το φως για ιμάτιο
και έκλινες το κεφάλι σου στον Πρόδρομο
Εσύ που με την πιθαμή σου μετράς τον ουρανό,
για κάνεις να επιστρέψει ο κόσμος από την πλάνη
και να σώσεις τις ψυχές μας.
Θεοτοκίον Ἦχος β’ Ἀνατολίου
Σήμερον ὁ Χριστός ἐν Ἰορδάνῃ ἦλθε βαπτισθῆναι.
Σήμερον Ἰωάννης ἅπτεται, κορυφῆς τοῦ Δεσπότου.
Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν ἐξέστησαν, τὸ παράδοξον ὁρῶσαι μυστήριον. Ἡ θάλασσα εἶδε καὶ ἔφυγεν, ὁ Ἰορδάνης ἰδὼν ἀνεστρέφετο.
Ἡμεῖς δὲ οἱ φωτισθέντες βοῶμεν· Δόξα τῷ φανέντι Θεῷ,
καὶ ἐπὶ γῆς ὀφθέντι, καὶ φωτίσαντι τὸν κόσμον.
Μετάφραση
Σήμερα στον Ιορδάνη ήρθε ο Χριστός να βαπτιστεί.
Σήμερα ο Ιωάννης αγγίζει την κεφαλή του Κυρίου του.
Οι Δυνάμεις των ουρανών εξεπλάγησαν βλέποντας το παράξενο αυτό μυστήριο. Η θάλασσα τον είδε και έφυγε από κοντά του,
ο Ιορδάνης, όταν τον είδε κι αυτός γύριζε πίσω.
Εμείς τώρα που φωτιστήκαμε, ας φωνάξουμε δυνατά: Δόξα στο Θεό, που εμφανίστηκε και παρουσιάστηκε στη γη και φώτισε τον κόσμο.
Τροπάρια του Μεγάλου Αγιασμού
Σωφρονίου Πατριάρχου Ἱεροσολύμων Ἦχος πλ. δ΄. Β
Σήμερον τῶν ὑδάτων, ἁγιάζεται ἡ φύσις,
καὶ ῥήγνυται ὁ Ἰορδάνης,
καὶ τῶν ἰδίων ναμάτων ἐπέχει τὸ ῥεῦμα,
Δεσπότην ὁρῶν ῥυπτόμενον.
Ὡς ἄνθρωπος ἐν ποταμῷ ἦλθες ,Χριστὲ Βασιλεῦ,
καὶ δουλικὸν Βάπτισμα λαβεῖν σπεύδεις, ἀγαθέ,
ὑπὸ τῶν τοῦ Προδρόμου χειρῶν,
διὰ τάς ἁμαρτίας ἡμῶν φιλάνθρωπε.
Μετάφραση
Σήμερα αγιάζεται η φύση όλων των υδάτων
και ο Ιορδάνης ραγίζει (χωρίζεται στα δύο),
και το ρεύμα του ποταμού συγκρατεί τα αγιασμένα νερά του,
βλέποντας τον Δεσπότη να μπαίνει στο νερό.
Ως άνθρωπος ήρθες, Χριστέ και Βασιλιά μου, στο ποτάμι
και βιάζεσαι, Πανάγαθε, να βαπτιστείς από έναν δούλο
με τα χέρια του Προδρόμου για τις αμαρτίες μας, Φιλάνθρωπε.
Δόξα… Καὶ νῦν… ὁ αὐτὸς
Πρὸς τὴν φωνὴν τοῦ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ·
Ἐτοιμάσατε τὴν ὁδὸν τοῦ Κυρίου,
ἦλθες Κύριε, μορφὴν δούλου λαβών,
Βάπτισμα αἰτῶν, ὁ μὴ γνοὺς ἁμαρτίαν.
Εἴδοσάν σε ὕδατα, καὶ ἐφοβήθησαν,
σύντρομος γέγονεν ὁ Πρόδρομος,
καὶ ἐβόησε λέγων· πῶς φωτίσει ὁ λύχνος τὸ Φῶς;
πῶς χειροθετήσει δοῦλος τὸν Δεσπότην;
ἁγίασον ἐμὲ καὶ τὰ ὕδατα Σωτήρ,
ὁ αἲρων τοῦ κόσμου τὴν ἁμαρτίαν.
Μετάφραση
Προς επιβεβαίωση της φωνής αυτού που στη έρημο φώναζε:
«Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου», ήλθες, Κύριε,
παίρνοντας την μορφή ενός δούλου, ζητώντας να βαπτιστείς
εσύ που δεν γνώρισες καμιά αμαρτία. Σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν, έντρομος έγινε ο Πρόδρομος και φώναξε δυνατά λέγοντας:
Πώς να φωτίσει ένα λυχναράκι το μέγα Φως;
Πως να βάλει το χέρι του ο δούλος πάνω στον Δεσπότη του;
Αγίασε κι εμένα και τα ύδατα, Σωτήρα μου,
εσύ που σήκωσες την αμαρτία που κόσμου.
Επιλογικά
Μας εντυπωσιάζει η βατότητα αυτών των λειτουργικών κειμένων, διότι οι υμνογράφοι χρησιμοποιούν την κοινή γλώσσα του λαού, η οποία κάνει τα τροπάρια εύληπτα και κατανοητά. Ας μην θεωρήσει όμως ότι αυτή η απλότητα και προσβασιμότητα λειτουργεί εις βάρος των θεολογικών νοημάτων. Το αντίθετο μάλιστα, διότι οι υμνογράφοι κατορθώνουν να περάσουν αυτά τα βαθιά θεολογικά μηνύματα ακόμη και τα δογματικά πιστεύω στον λαό έτσι ώστε αυτός να βιώνει μαζί με την ευφροσύνη της ψαλμωδίας και τα βαθιά θεολογικά μηνύματα της εορτής.
Τα κείμενα αυτά είναι απαύγασμα βιωματικής εμπειρίας του γεγονότος από τους υμνογράφους και καλούν κι εμάς να ζήσουμε παρόμοιες καταστάσεις.
Εκείνο που τονίζεται κατά κόρο στα λειτουργικά αυτά τροπάρια είναι η αναξιότητα του Ιωάννη Προδρόμου να βαπτίσει ένας δούλος αυτός τον Δεσπότη και Κύριό του. Κι όμως παροτρύνεται, γιατί έτσι πρέπει να γίνει σύμφωνα με τις επιταγές του Θεού Πατρός. Ο Χριστός κινούμενος από αγάπη δέχεται την απόφαση και των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας να έρθει στον κόσμο, να γίνει άνθρωπος, για να σώσει τον κόσμο. Αυτή είναι η πρώτη και βασική «κένωση» του Δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδας αλλά στην συνέχεια ακολούθησαν και πολλές άλλες πράξεις που δίδαξαν την αγάπη και την ταπείνωση. Μια από αυτές ήταν να βαπτιστεί από έναν άνθρωπο, τον Ιωάννη, όπως βαπτίζονταν όλοι οι μαθητές του.
Ο Χριστός δεν ήταν αμαρτωλός, ήταν αναμάρτητος και δεν χρειαζόταν να βαπτιστεί, όπως οι άλλοι άνθρωποι. Κι όμως δέχεται να μπει στον Ιορδάνη χωρίς να καθίσει πολύ στο νερό και βγήκε αμέσως έξω, διότι δεν είχε αμαρτίες για να συγχωρεθούν. Με αυτόν τον τρόπο εγκαινιάζει το μυστήριο του ιερού Βαπτίσματος, το οποίο παρέδωσε στην εκκλησία ως καθαρτήριο από την προπατορική αμαρτία και ως αρραβώνα της μέλλουσας ζωής καταγράφοντας τους βαπτιζόμενους στο βιβλίο της ζωής.
