Εισαγωγικά
Τους Έλληνες πάντα τους συνέδεε το υγρό στοιχείο, η θάλασσα. Η Ελλάδα είναι ένας χώρος περικυκλωμένος από την θάλασσα. Ελλάδα και θάλασσα είναι ένα και το αυτό. Αυτή τρέφει αλλά και εμπνέει τους Έλληνες. Είναι άπειροι οι ύμνοι των Ελλήνων για την θάλασσα. Όμως ο μεγαλύτερος και ωραιότερος ύμνος των Ελλήνων για την θάλασσα είναι ο πιο αντιπροσωπευτικός Έλληνας ποιητής ο Όμηρος. Ο Οδυσσέας είναι ένας Τρωϊκός ήρωας αλλά την μεγαλύτερη μάχη την έδωσε όχι στα πεδία των μαχών αλλά στα πεδία της θάλασσας με τα κύματα και τις τρικυμίες της θάλασσας.
Αυτόν μιμήθηκε και ο Λατίνος συγγραφέας Βιργίλιος και θέλησε να γράψει την δικιά του Οδύσσεια, εξυμνώντας τον Γενάρχη των Ρωμαίων, τον Αινεία, ο οποίος μετά από πολλές μάχες εγκαταστάθηκε στην Ιταλική χερσόνησο.
Όμως και ο Καζαντζάκης έγραψε την δική του Οδύσσεια. Ο Καζαντζάκης με τον Κακριδή μετάφρασαν την Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου και επομένως γνωρίζει από πρώτο χέρι τον Οδυσσέα, τον οποίο πρέπει να τον θαύμαζε πολύ και γι’ αυτό έψαξε και βρήκε και αυτός τον δικό του Οδυσσέα, του οποίου τα κατορθώματα τα εξύμνησε σε διπλάσια έκταση από ότι ο Όμηρος στην Οδύσσεια.
Ύστερα από όλα αυτά μπορεί κανείς να διατυπώσει την απορία τί σχέση έχουν οι Έλληνες ναυτικοί με την θάλασσα και τα καράβια.
Αυτά λοιπόν θα προσπαθήσουμε να τα συνθέσουμε και να καταδείξουμε πόσο μεγάλο ρόλο έπαιξε η θάλασσα για τους Έλληνες.
Α. Η Οδύσσεια του Ομήρου
Εισαγωγικά
Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι ένα ηρωικό έπος που αφηγείται τις περιπέτειες του βασιλιά Οδυσσέα μετά το τέλος του Τρωϊκού Πολέμου, καθώς επιχειρεί να επιστρέψει στην Ιθάκη, αλλά τον καθυστερούν θεοί, και διάφορες περιπέτειες. Σε αντίθεση με την Ιλιάδα, που είναι ένα έπος που απηχεί την επέκταση του Ελληνισμού σε νευραλγικές θέσεις, όπως τα στενά των Δαρδανελίων, η Οδύσσεια είναι η πάλη των Ελλήνων ναυτικών με την θάλασσα και οι εμπειρίες που αποκτούσαν ταξιδεύοντας μέσα στην τότε γνωστή θάλασσα της Μεσογείου. Πρόκειται για επικούς κύκλους γύρω από τα Τρωϊκά και γύρω από τους Νόστους των Ελλήνων, τα ταξίδια της επιστροφής δηλαδή των Ελλήνων στις πατρίδες τους.
Η Οδύσσεια ξεκινά με την επίκληση στη Μούσα και την παρουσίαση του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψούς, από όπου επιθυμεί να επιστρέψει στην Ιθάκη. Αποτελείται από 24 ραψωδίες, όσα και τα γράμματα της αλφαβήτου. Κάθε ραψωδία της Οδύσσειας περιέχει θέματα που αντανακλούν την ανθρώπινη πείρα, την αγάπη, την πίστη, την περιπέτεια και την αναζήτηση της ταυτότητας.
Τίτλοι ραψωδιών Οδύσσειας
- α: Θεῶν ἀγορὰ. Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον (Συνέλευση των θεών. Παρότρυνση της Αθηνάς προς τον Τηλέμαχο)
- β: Τηλεμάχου ἀγορὰ (Συνέλευση των Ιθακησίων από τον Τηλέμαχο)
- γ: Εἰς Πύλον (Ο Τηλέμαχος στην Πύλο)
- δ: Εἰς Λακεδαίμονα (Ο Τηλέμαχος στη Λακεδαίμονα/Σπάρτη)
- ε: Ἀποπλους Ὀδυσσέως ἐκ Καλυψοῦς (Η αναχώρηση του Οδυσσέα από την Καλυψώ)
- ζ: Ὀδυσσέως πρὸς Ναυσικάαν (Ο Οδυσσέας και η Ναυσικά)
- η: Ὀδυσσεὺς πρὸς Ἀλκίνοον (Ο Οδυσσέας στον Αλκίνοο)
- θ: Φαιάκων συμπόσιον. Ἄεθλοι Φαιάκων (Το συμπόσιο των Φαιάκων. Αγώνες των Φαιάκων)
- ι: Διήγησις Ὀδυσσέως τὰ περὶ Κύκλωπα (Η διήγηση του Οδυσσέα για τον Κύκλωπα)
- κ: Τὰ περὶ Κίρκην (Τα σχετικά με την Κίρκη)
- λ: Νέκυια (Η κάθοδος στον Άδη)
- μ: Σειρῆνες, Σκύλλα, Χάρυβδις, Βοῦς Ἡλίου (Σειρήνες, Σκύλλα, Χάρυβδη, τα βόδια του Ήλιου)
- ν: Ἀποπλους Ὀδυσσέως ἐκ Φαιάκων. Ἄφιξις εἰς Ἰθάκην (Η αναχώρηση του Οδυσσέα από τους Φαίακες. Άφιξη στην Ιθάκη)
- ξ: Ὀδυσσέως πρὸς Εὔμαιον (Ο Οδυσσέας με τον Εύμαιο)
- ο: Τηλεμάχου εἰς Ἰθάκην ἐπάνοδος (Η επιστροφή του Τηλέμαχου στην Ιθάκη)
- π: Ἀναγνωρισμὸς Ὀδυσσέως ὑπὸ Τηλεμάχου (Η αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο)
- ρ: Ὀδυσσεὺς ἐν ἄστει (Ο Οδυσσέας στην πόλη)
- σ: Μνηστήρων καὶ Ἴρου μονομαχία (Η μονομαχία των μνηστήρων και του Ίρου)
- τ: Πηνελόπης καὶ Ὀδυσσέως ὁμιλία. Λουτρὰ ὑπὸ Εὐρυκλείας (Η συνομιλία Πηνελόπης και Οδυσσέα. Το πλύσιμο των ποδιών από την Ευρύκλεια)
- υ: Ἑωθινὸν συμπόσιον (Πρωινό συμπόσιο)
- φ: Τόξου θέσις (Ο αγώνας με το τόξο)
- χ: Μνηστήρων φόνος (Ο φόνος των μνηστήρων)
- ψ: Ἀναγνωρισμὸς Ὀδυσσέως ὑπὸ Πηνελόπης (Η αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη)
- ω: Νέκυια μνηστήρων. Σπονδαὶ (Η κάθοδος των ψυχών των μνηστήρων στον Άδη. Οι σπονδές/συμφιλίωση)
Σχόλιο
Η Οδύσσεια του Ομήρου περιγράφει τις δυσκολίες του Οδυσσέα, για να φτάσει στην νοσταλγική του πατρίδα, την Ιθάκη. Όμως στην επιστροφή του αυτή συνάντησε πολλές περιπέτειες και εμπόδια. Περιπέτειες επικίνδυνες, όπως το να ξεφύγει από το στόμα της Σκύλας, της Χάρυβδης και του Κύκλωπα Πολύφημου, τις σαγηνευτικές υποσχέσεις των Σειρήνων, τις δελεαστικές προτάσεις ωραίων γυναικών, όπως της Καλυψώς και της Κίρκης, και επιπλέον τις περιπέτειες με την θάλασσα. Πάλεψε με τα κύματα αλλά έχασε τους συντρόφους του, οι οποίοι τιμωρήθηκαν για τον απαγορευμένο καρπό που έφαγαν, αλλά και ο ίδιος για την ασέβειά του προς τον Ποσειδώνα κινδύνεψε να πνιγεί και θα πνιγόταν, αν δεν τον έσωζε η θεά Λευκοθέα και η θεά η Αφροδίτη. Ένα μικρό δείγμα αυτής της αγωνιστικότητας του Οδυσσέα παρατίθεται παρακάτω.
Η πάλη του Οδυσσέα με τα κύματα της θάλασσας
και την μανία του Ποσειδώνα
(ε΄ραψωδία της Οδύσσειας σε μετάφραση Δ. Μαρωνίτη)
Κι ενώ μ᾽ αυτή τη σκέψη πάλευαν νους και ψυχή του,
ο κοσμοσείστης Ποσειδών σηκώνοντας κύμα μεγάλο, άγριο,
Φοβερό και κατακόρυφο, το ᾽ριξε καταπάνω του.
Πώς άνεμος σφοδρός σκορπίζει αλλού κι αλλού
370
ξερά τα άχυρα της θημωνιάς, έτσι σκορπίστηκαν και τα μακριά μαδέρια.
Κι όμως ο Οδυσσέας κρατήθηκε σ᾽ έναν κορμό,
τον καβαλίκεψε, λες κι ήταν άλογο της κούρσας,
πέταξε από πάνω του τα ρούχα, εκείνα που του φόρεσε
η θεία Καλυψώ, αμέσως το μαγνάδι
ζώστηκε στο στέρνο, με το κεφάλι βούτηξε στη θάλασσα,
τα χέρια του άπλωσε, κι έβαλε δύναμη να κολυμπήσει.
Τον είδε όμως ο παντοδύναμος θεός που σείει τη γη,
την κεφαλή του κούνησε και μόνος του μιλούσε:
«Τώρα λοιπόν, με μύρια πάθη περιπλανήσου στα πελάγη,
μήπως και σμίξεις κάποτε μ᾽ ανθρώπους διογέννητους.
Όμως και τούτο αν γίνει, δεν θα μπορείς να πεις
πως ήταν λίγη η συμφορά σου.»
404
Το μέγα κύμα, σπάζοντας φοβερό πάνω στις ξέρες,
βόγγαε και ξερνούσε, σκεπάζοντας τα πάντα μ᾽ αλισάχνη.
Λιμάνια ανύπαρκτα, των καραβιών οι κόλποι ανύπαρκτοι·
υπήρχαν μόνο κάβοι απόκρημνοι, γκρεμοί και βράχοι.
Τότε του λύθηκαν τα γόνατα, λύγισε κι η καρδιά του,
βαρυγκομώντας ο Οδυσσέας μόνος του μιλούσε
λέγοντας στην περήφανη ψυχή του:
«Τώρα τι γίνεται. Αφού ο Δίας ανέλπιστα μου δίνει
να δω στεριά, και μπόρεσα να φτάσω εδώ, μέσα από τόσα κύματα:»
425
Κι όπως ακόμη μες στα φρένα και τον νου του ανακινούσε τέτοιες σκέψεις,
μεγάλο κύμα τον παρέσυρε, τον έριξε στα βράχια της ακτής.
Τότε τις σάρκες του θα ξέσχιζε, τα κόκαλά του θα συντρίβονταν,
αν η θεά Αθηνά, τα μάτια λάμποντας, δεν έδινε τη φώτισή της·
μαζεύοντας τη δύναμή του, και με τα δυο του χέρια
πιάστηκε απ᾽ τον βράχο, κι εκεί κρατήθηκε στενάζοντας
ώσπου το κύμα πέρασε.
Οι περιπέτειες όμως αυτές έχουν συμβολικό και διαχρονικό χαρακτήρα, γιατί συμβολίζουν τις δυσκολίες που συναντούν οι άνθρωποι στην πορεία της ζωής, μικρές ή μεγάλες. Η Ιθάκη συμβολίζει τους στόχους που βάζει ο άνθρωπος στη ζωή του και πρέπει να τους επιτύχει. Γι’ αυτό χρειάζεται αγωνιστικότητα, ανδρεία, γενναιότητα και προπαντός σύνεση. Με αυτά τα εφόδια σίγουρα πετυχαίνει κανείς τους στόχους του αλλά και παίρνει μαθήματα από την ζωή.
Ο Καβάφης είναι ένας από αυτούς τους ποιητές που βρίσκει πολλούς τέτοιους συμβολισμούς, τους οποίους περιγράφει για παράδειγμα στο ποίημά του, την Ιθάκη.
«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει».
