(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)
Αγίου Γρηγορίου Παλαμά
Ομιλία 59
Περί των τελουμένων κατά το θείο βάπτισμα και περί μετανοίας και των λεγομένων περί αυτής από τον βαπτιστή Ιωάννη
Εκφωνήθηκε την παραμονή των φώτων
11 Όχι δε μόνο προς την αρχή της μετανοίας ωδηγούσε ο πρόδρομος του Κυρίου, που είναι η αποχή από τα κακά και η επωφελής συντριβή της καρδιάς, αλλά και εζητούσε καρπούς αξίους της μετανοίας. Ποιους δηλαδή; Πρώτα μεν την εξομολόγησι την οποία έκαμαν κι’ αυτοί που προσήλθαν σ’ αυτόν τότε· διότι, λέγει, «έβγαιναν έξω από τις πόλεις κι’ εβαπτίζονταν στον Ιορδάνη, αφού εξωμολογούνταν τις αμαρτίες των».
Έπειτα τη δικαιοσύνη, την ελεημοσύνη, τη μετριοφροσύνη, την αγάπη, την αλήθεια, λέγοντας προς αυτούς, «να μη κάμετε τίποτε διαφορετικό από όσα έχετε διαταχθή» και «κανένα να μη εκβιάζετε μήτε να συκοφαντήτε», και «όποιος έχει δυο χιτώνες, να δίνη και στον μη έχοντα· και όποιος έχει τρόφιμα, να κάμη ομοίως». Διότι κάθε φαράγγι θα γεμίση και κάθε όρος και βουνό θα ισοπεδωθή».
Τι υπαινίσσεται με το γέμισμα των φαραγγιών και την ισοπέδωση των βουνών; Εκείνο που ο Κύριος λέγει σαφώς, ότι «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθή, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθή».
Και, λέγει, «τα στραβά θα γίνουν ίσια, και τραχείς οι δρόμοι θα γίνουν ομαλοί· και κάθε σάρκα θα ιδή τη σωτηρία από το Θεό». Στραβό είναι το ψεύδος, ο δόλος, η διαβολή· τραχύς δε δρόμος η οργή, το μίσος, ο φθόνος, η μνησικακία, τα οποία ισιώνονται όλα και ομαλύνονται, μεταβαλλόμενα με τα έργα της μετανοίας. Κι’ έτσι «κάθε σάρκα», δηλαδή κάθε άνθρωπος από κάθε έθνος και γένος, που θα έχη εξομαλύνει τον εαυτό του δια της μετανοίας «θα ιδή τη σωτηρία από τον Θεό».
12 Εγώ δέ, αδελφοί, λέγοντάς σας αυτά, δεν πονώ ολίγο ψυχικά, αναλογιζόμενος, πώς εμείς που καταξιωθήκαμε από πολύν καιρό του βαπτίσματος κατά το Χριστό δεν κατωρθώσαμε ακόμη ούτε εκείνα, τα οποία απαιτούσε ο Ιωάννης από τους προσελθόντας στο δικό του βάπτισμα.
Και όμως το βάπτισμα του Κυρίου, του οποίου αξιωθήκαμε εμείς, διαφέρει από το βάπτισμα που έδιδε ο Ιωάννης τόσο, όσο διαφέρει η χάρις του θείου Πνεύματος από το ύδωρ· κι’ αυτό εδήλωνε ο Κύριος, όταν έλεγε στους μαθητάς, «ο μεν Ιωάννης εβάπτισε στο ύδωρ, εσείς δε θα βαπτισθήτε σε Πνεύμα άγιο».
Και ο μεν Ιωάννης εβάπτισε, για να πιστεύσουν στον ερχόμενο, ο δε Κύριος μετεσκεύασε δια του εαυτού του το βάπτισμα του Ιωάννη, εμφυτεύοντας σ’ αυτό μυστικώς ο ίδιος την αΐδια πηγή της χάριτος. Διότι, ενώ ο Ιωάννης εδίδασκε αυτά κι’ εβάπτιζε τους προσερχομένους, έρχεται ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ της Γαλιλαίας στον Ιορδάνη, για να βαπτισθή από τον Ιωάννη.
Έρχεται δε όχι μετά τη δωδεκάτη ημέρα της γεννήσεώς του, όπως τελούμε τώρα αυτήν την εορτής, που καλώς έχομε καθιερωμένη για να μνημονεύωμε κάθε χρόνο όλα τα τελεσθέντα κατά την θεανδρική οικονομία για χάρι μας· αλλ’ έρχεται, όταν έγινε ηλικίας τριάντα ετών, όπως ιστόρησε ο Λουκάς, φαινόμενος σαν να είναι και αυτός ένας από τον όχλο, χωρίς να επιδεικνύη τίποτε το διαφορετικό, με λιτότητα και εσχάτη ευτέλεια και αφάνεια.
13 Ο Ιωάννης όμως, που με το διορατικό Πνεύμα τον εγνώρισε, όταν επλησίασε, προς μεν τους όχλους έλεγε «στέκεται ανάμεσα σας αυτός που εσείς δεν τον γνωρίζετε, αυτός που, ενώ είναι έπειτα από εμένα», ως προς την κατά σάρκα γέννησι και εμφάνισι, «ήταν πρώτος μου» ως Θεός και Λόγος και Υιός Θεού, που εγεννήθηκε προ αιώνων από τον Θεόν Πατέρα και τώρα φέρει μέσα του το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς, «του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί του υποδήματος».
Υπόδημα δε του Λόγου του Θεού είναι τι άλλο παρά η σάρξ, την οποία ενδύθηκε για χάρι μας. Του δε υποδήματος λουρί είναι ο τρόπος της συναφείας μεταξύ της θεότητος και της σαρκός, τον οποίο τρόπο, ως απόρρητον, δεν είναι ικανός να λύση και διευκρινήση ούτε αυτός που είναι ο υψηλότερος ανάμεσα στα γεννήματα των γυναικών».
«Αυτός», λέγει, «θα σας βαπτίση με Πνεύμα άγιο και πυρ», δηλαδή με το φωτιστικό και το κολαστικό, ώστε ο καθένας να παίρνη το κατάλληλο στη διάθεσί του. Τούτου είμαστε όλοι εμείς λογικό αγρόκτημα· αυτός έχει του αγρού τούτου «το πτυάρι στο χέρι», δηλαδή τις λειτουργικές δυνάμεις και τους υπηρετικούς στη μέλλουσα κρίσι αγγέλους που διαχωρίζουν τα ζιζάνια από τον σίτο.
Ως χέρι δε θα εννοήσης την εξουσία. «Και θα καθαρίση», λέγει, «το αλώνι του», δηλαδή όλον τον κόσμο, «και το μεν σιτάρι», τους γονίμους για τη δικαιοσύνη, «θα συνάξη στην αποθήκη του», δηλαδή στις ουράνιες μονές, «το δε άχυρο», δηλαδή τους αγόνους στην αρετή, ως άχρηστο «θα κατακαύση με άσβεστο πυρ». Αν δε εκείνο το πυρ είναι άσβεστο, έχει και ατελείωτο προσάναμμα· τούτο δε παριστάνει την αιωνιότητα της κολάσεως.
Συνεχίζεται
Από τον τόμο «Γρηγορίου Παλαμά, έργα 11» των Πατερικών Εκδόσεων «Γρηγόριος ο Παλαμάς». Εισαγωγή, κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παναγιώτης Κ. Χρήστου.
