Το έργο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη πέραν από καλλιτεχνικό, λόγου και ζωγραφικής, αλλά και στοχασμού, αποτελεί ταυτόχρονα και μια ιδιότυπη καταγραφή, μαρτυρία, εξομολόγηση, διάλογο και συνάμα ομολογία ζωής που ενίοτε, αν όχι πάντα, προσλαμβάνει χαρακτηριστικά προφητικού λόγου. Προφητικού όχι με την έννοια των προειδοποιήσεων και αποκαλύψεων για σεισμούς, καταποντισμούς, πυρκαγιές, πολέμους και άλλα δεινά που δοκιμάζουν την ανθρωπότητα…
Επίσης, θα πρέπει εξ αρχής να πούμε πως ο προφητικός λόγος για τον οποίο αναφερόμαστε δεν έχει σχέση ούτε και με την ψηφαρίθμηση με την οποία για πολλά χρόνια ο ίδιος «ανέκρινε» ποικίλα κείμενα και ουσιαστικά ανθρώπους. Με τον τρόπο αυτό έθετε ενώπιόν του τους λογοτέχνες, «εξαναγκάζοντάς» τους -χωρίς να έχουν καμία δυνατότητα διαφυγής- να εξαγορευτούν, να εξομολογηθούν μέσα από τον λόγο τους, τα κείμενά τους. Αυτά ήταν γι’ αυτόν τα αποδεικτικά ντοκουμέντα, τα τεκμήρια της ψυχικής τους κατάστασης και διάθεσης. Ο Πεντζίκης τα αξιοποιούσε ως μια πρώτης τάξεως κατάθεση του εσώτερου τους κόσμου.
Ήξερε, πάντως, και ο ίδιος ότι κάποιοι πίστευαν ή εξελάμβαναν ότι με τον τρόπο αυτό προφήτευε και όταν του το έλεγες γελούσε και σου απαντούσε: το ξέρω!
Ο Πεντζίκης, λοιπόν, δεν ήταν και δεν είναι προφήτης της ανθρωπότητας, αλλά του ανθρώπου. Της ύπαρξης. Του ανθρωπίνου προσώπου. Του μέσα ανθρώπου. Της πορείας του στην προσωπική διακεκαυμένη ζώνη, την έρημο της ψυχής και της «αντιμετώπισης» της κοινωνίας με την έννοια του «εγκλιματισμού» του σ’ αυτήν ως χαρακτήρας.
Και σίγουρα όχι ως πολίτη που πρέπει να συμβιβαστεί με τους κανόνες της, αλλά ως ενός τραγικού εσωτερικού πολίτη ο οποίος θα πρέπει να κερδίσει ή και να καταγράψει μέσα του γόνιμα στοιχεία που μπορεί να προσλάβει από ποικίλους παράγοντες για να ζήσει. (Άλλωστε και ο ίδιος ήταν ουσιαστικά ένας ερημοπολίτης).
Να ζήσει! Αυτή ήταν η λαχτάρα του Πεντζίκη και αυτή φαίνεται να είναι ακόμη και σήμερα μέσα από τα κείμενα, τις ομιλίες, τις συνεντεύξεις του. Με άκρα επιθυμία και τελική κόντρα να λογαριαστεί, να λογαριάζεται με τον θάνατο. Και όχι στα μαρμαρένια αλώνια, αλλά μέσα του, στην καθημερινότητα και εις εαυτόν. Για να ζήσει! Για να του «δώκει ζωή» η μάχη αυτή.
Με αυτήν την έννοια ολόκληρο το έργο του μοιάζει να είναι ή και να προδιαγράφεται ως προσωποπαγές και πέριξ του εαυτού του εις την εντέλεια και δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια άλλη αντίστοιχη περίπτωση στα γράμματά μας.
Αυτό, όμως, μέσα στο έργο του φαίνεται να αμβλύνεται, κάπως, γιατί συνέχεια μοιάζει να ρίχνει την μπάλα στην εξέδρα. Δηλαδή, με τις ποικίλες «παρεκβολές» του μελετά, εξετάζει, διαπιστώνει και λογαριάζει ποικίλα φαινόμενα και καταστάσεις και έτσι η δική του «σκοτούρα» και έγνοια διοχετεύεται εν τοις πράγμασι. Με τον τρόπο αυτό εμφανίζεται έστω προς ώρας αμέτοχος, τάχα, μιας ιδιόμορφης… παρωδίας την οποία εξασκεί μπροστά στα μάτιά μας.
Είναι, όμως, πράγματι αμέτοχος; Όπως και να έχει η ιστορία του, η προσωπική του υπόθεση παίρνει άλλη μορφή όσο και αν η ανάσα που δίνει με την παρεκβολή δεν είναι και τόσο ανάσα και όχι και τόσο παρεκβολή για αυτόν.
Και έτσι ο Πεντζίκης με τον έναν ή τον άλλον τρόπο αποτελεί και λειτουργεί και ως ένα ιδιότυπο αρχείο πραγμάτων -και προσχώσεων, ενίοτε και υπερχείλισης- και διά των πραγμάτων πορεύεται ο ίδιος και σ’ αυτά προσδοκά. Και ενώ μοιάζει ως ένας ενδιάμεσος «μεταφυσικός» επόπτης του σύμπαντος κόσμου, σε αιφνιδιάζει με αυτήν την υλική, αλλά όχι υλιστική επίσκεψή του στον κόσμο της αλήθειας των πραγμάτων.
Δεν μπορείς να αναζητάς το κάλλος και να μένεις στο φαινόμενο, όπως γίνεται συνήθως, και, μάλιστα, ακόμη και από καλλιτέχνες, τεχνοκριτικούς, φιλότεχνους. Να μην κατακλύζεσαι από την ομορφιά, να μην αλλάζει η ζωή σου και να μην εμφορείται η ίδια η ψυχή σου από έρωτα και αλλοίωση εσωτερική. Κατά τα άλλα το κάλλος θα σώσει τον κόσμο! Η δικτατορία της; Ή μήπως το εσωτερικό κάλλος των ανθρώπων θα σώσει τον κόσμο; Και αν η τέχνη δεν γονιμοποιεί τις ψυχές μας τι την θέλουμε; Για να έχουμε άλλου είδους εικόνες, όπως μου έλεγε κάποιος φιλότεχνος και συλλέκτης;
Πάντως το υπερπολύτιμο αρχείο του Πεντζίκη αποτελεί συνάμα και αρχείο έρωτος! Έρωτος φωτεινού!
Και όσο ο ερωτικός και δοτικός, ή ακόμη και εξαντλητικός ερευνητής, δίκην μανικού εραστή, επισκέπτεται αντίστοιχα καταστάσεις και πράγματα για πλήρη γνωριμία, είναι εμφανές πως η όλη προσπάθειά του αποτελεί μια δημιουργία ενός ευρύτερου τοπίου για την άνθηση της ύπαρξης, αλλά και της δημιουργίας σχέσης. Και εδώ έχουμε ακόμη μία ακόμη άμβλυνση: του ακραιφνούς προσωποπαγούς. Τι λέτε θα μας προσκαλέσει να λάβουμε και εμείς μέρος;
Εν τω μεταξύ στο αρχείο πραγμάτων του εδρεύει και η πιο γόνιμη του πίστη, εκεί και η ακολουθία της ύπαρξής του που δεν δεσμεύεται σε αερολογήματα, θεωρίες, ιδέες. Σε πράγματα χωρίς υπόσταση που τον κάνουν να πλήττει αφόρητα και τον αναγκάζουν να παραφέρεται έντονα. Δεν τον παραμυθιάζουν καταστάσεις χωρίς πραγματικές διαστάσεις, και άρα δεν πρόκειται για αληθινές, όπως αντίθετα αυτές που ο ίδιος εξετάζει προς γονιμοποίηση της σχέσης του.
Οπότε, μήπως, έμμεσα πλην σαφώς αποτελεί και μια προειδοποίηση με προφητική διάσταση; Κάτι που ο ίδιος, δηλαδή, έχει δει, εντοπίσει και γι’ αυτό μιλά, γράφει, ζωγραφίζει, όλα ασταμάτητα και ενίοτε παράδοξα και ακατάσχετα σε έναν αδιάλειπτο παραληρηματικό λόγο για τους περισσότερους ανθρώπους που ήλθαν ή έρχονται σε επαφή με το έργο του ή και παλαιότερα με τον ίδιο;
Μήπως έχει δει την έρημο, εσωτερική και διαπροσωπική, την ερημοποίηση η οποία απειλεί τόσο τις ψυχές των ανθρώπων όσο και τις πόλεις τους και έρχεται ως άλλος μέγας πολιστής της ερήμου να μας μεταδώσει στοιχεία προσωπικής εσωτερικής υπαρξιακής επιβίωσης;
Στοιχεία τα οποία κατέγραψε ή και συνέθεσε ο ίδιος στον ψυχικό του κόσμο και στην σάρκα του.
Και, σίγουρα, ποτέ δεν έκρυψε τις επιρροές του, τις βροντοφωνάζει με ιδιαίτερη περηφάνεια. Τα κείμενά του είναι κατάστικτα από τέτοιες αναφορές, αλλά ο ίδιος φαίνεται σαν να διδάσκεται ή και να διαβάζει «απόκρυφες» γραφές σημείων σε ποικίλα στορήματα των ανθρώπων. Πράγματα που υπάρχουν μπροστά στα μάτια μας, στην βυζαντινή αρχιτεκτονική για παράδειγμα, και, όμως, εμείς τα προσπερνάμε καθημερινά. Ο ίδιος τρέφεται με αυτά και μας τα κοινοποιεί και τρεφόμαστε και εμείς.
Και σίγουρα το έργο του Πεντζίκη πέραν από καλλιτεχνικό, αποτελεί ταυτόχρονα και ένα δείχτη της πορείας της ζωής του ως ένας «απροσάρμοστος» μέσα στον κόσμο μας. Αλλά και γιατί όχι και ως ένας αυτοεξόριστος από την κοινωνία -αλλά πάντα στο μέσον της- όπως βαρύς και ασήκωτος είναι για αυτήν και ως εκ τούτου και αυτή για τον ίδιο.
Παρ’ όλα αυτά αυτός την μελέτησε πάρα πολύ καλά και έντονα μέσα του και πάνω του ως καταγραφέας των στιγμάτων της στο σώμα του. Άλλωστε αυτός παρ’ όλη την ουσιαστική απόσταση που τον χωρίζει ή που στοιχειοθετεί ανάμεσά τους επιμένει, αγωνίζεται συνθέτοντας εξόχως καινοτόμα και αποκαλυπτικά.
Μοιάζει, λοιπόν, να μην «έπαιξε» την ύπαρξή του στα ζάρια, όσα πάνε και όσα έρθουν, αλλά εργάστηκε ως ένας απόλυτος καταγραφέας και εκφραστής αυτής της πορείας με στοιχεία, αποδείξεις, μνήμες. Πιστεύω πως για τον ίδιο αποτελούσαν μια μερική, ίσως, και μερικότατη αυτοαλήθεια, την οποία σεβόταν απόλυτα, όπως και την ψηλάφησή της. Χαιρόταν συνάμα να τα παρουσιάζει σε βάθος και σε έκταση και να απολαμβάνει την δική τους ταπεινή χάρη που ήταν και σαν μια έκτακτη ευλογία. Ήταν ο δρόμος κατά την διάρκεια της ολικής και κατά μέτωπο εξαντλητικής και κοπιώδους προσπάθειάς του.
Όλα αυτά τόσο εντός πραγματικού χρόνου όσο και του «αορίστου», δηλαδή του δημιουργικού του χρόνου τον οποίο η έμπνευση επιταχύνει ή επιβραδύνει συνδυαστικά. Και οπωσδήποτε όλα αυτά αποτελούσαν στοιχεία και συστατικά επιβίωσης. Αλλά ο Πεντζίκης δεν ήταν ο άνθρωπος που ήθελε να επιβιώσει μόνον…
Δεν θα ήθελα να θίξω το θέμα αν η μέθοδος του Πεντζίκη είναι η προσφορότερη ή η καλύτερη μέθοδος για τον «εγκλιματισμό» στην ζωή ή εις εαυτόν. Σίγουρα, πάντως, περιέχει ανεπανάληπτα στοιχεία που δύσκολα κάποιος θα τα διδαχτεί από άλλον. Και ιδιαίτερα από κάποιον άνθρωπο των γραμμάτων και της τέχνης.
Και αφού χαρακτηρίσαμε τον λόγο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη ως προφητικό, άρα και ο ίδιος δικαιούται να περιβληθεί τον τίτλο ή τουλάχιστον το επίθετο του προφήτη. Έστω για τις ανάγκες αυτού του μικρού σημειώματος και όχι μιας εξαντλητικής μελέτης -ίσως και όσο κρατά η ανάγνωση του κειμένου αυτού. Οπότε χαίρομαι προσωπικά που τον «καθιερώνω» ως προφήτη για λίγα λεπτά και δηλώνω… ανεύθυνος για τον χαρακτηρισμό του πέραν του λίγου αυτού χρόνου ο οποίος μας αναλογεί από κοινού με τον αναγνώστη!
Εκείνο, όμως, που πιστεύω ακράδαντα είναι η διάρκεια της ιδιότητας του λόγου του ως προφητικού. Άλλωστε, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ποικιλοτρόπως και ως ομολογητής. Και να μια ιδιότητα που συγγενεύει με τον προφήτη.
Οπότε στο διά ταύτα θα πρέπει να ομολογήσω από την μεριά μου, πως ο Πεντζίκης μοιράζεται με όλους μας σχέσεις ζωής και αντίστοιχες σχέσεις εσωτερικής πνευματικής πεποίθησης τις οποίες διαμόρφωσε διά της εμπράκτου δοκιμασίας και της αλλοιώσεως της ψυχής του, μέσα από την πάλη του με τα πράγματα και τις καταστάσεις της ψυχής του!
Προσπαθεί με τον δικό του «πεντζικικό» τρόπο που ίδρυσε και καθιέρωσε, να «μεταδώκει» ζωή στους ανθρώπους να τους κάνει κοινωνούς της ζωής που άντλησε από την δική εξερεύνηση πραγμάτων, ανθρώπων, κειμένων, εικόνων, ποικίλων ανθρώπινων δημιουργικών χειρονομιών, τρόπων ζωής και κυρίως την προσπάθεια του να ενσωματωθεί στον τρόπο της Ανάστασης που επόθησε μετά την αυτοχειρία του «Ανδρέα Δημακούδη, Ενός νέου μονάχου».
Πρόκειται ουσιαστικά για έναν βιωματικό άνθρωπο και καλλιτέχνη εικοσιτετράωρης απασχόλησης και όχι μερικής, και έτσι ο νέος μονάχος μοιάζει στην συνέχεια σαν μοναχός, εκτελώντας με ιδιαίτερη συνέπεια και ζήλο το διακόνημά του.
Αυτό αφορά τα βιβλία του, τις ομιλίες και τις συνεντεύξεις του, ακόμη και τις προφορικές του συνομιλίες με διάφορους ανθρώπους. Το ίδιο αφορά και τους πίνακες του που ορισμένες φορές μοιάζουν με ένα παλίμψηστο που χρειάζεται πολλαπλή ανάγνωση, παρατήρηση, παρακολούθηση και εμβάθυνση. Μια τέτοια ανάγνωση μπορεί και αυτή να σου αλλοιώσει και την δική σου ψυχή και να σου φανερώσει έναν μεγαλόκοσμο συμπυκνωμένο.
Και να η υπερχείλιση και ο προφητικός λόγος εν σχήμασι και εν χρώμασι. Μπορεί να είναι συγκλονιστικός και ένας μαυρόασπρος πίνακάς του. Αυτό κι αν φανερώνει μια απέριττη προφητική δέλτο.
Η ανάγνωση του Πεντζίκη στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, στον χριστιανικό που τον διαδέχτηκε (του καλουμένου βυζαντινού), της ευρύτερης λαϊκής μας παράδοσης και του Δυτικού κόσμου είναι ιδιαίτερα διεισδυτική, δημιουργική και πολλές φορές εξαιρετικά αποκαλυπτική.
Να προσθέσω επίσης πως ο τρόπος που αναφέρεται και μιλά για όλες αυτές τις περιόδους και τους πολιτισμούς δεν είναι του επιστημονικού επισκέπτη, αλλά ως κάποιου που μετέχει στον πολιτισμό εκείνο. Παρ’ όλα αυτά μπορεί να καταθέσει ιδιαίτερα δημιουργικά όλες αυτές τις ενσωματωμένες εμπειρίες του στο τώρα χωρίς να γίνεται γραφικός, αλλά καθαρά προφητικός. Να μιλά στο σήμερα και να είναι ανοιχτός στο μέλλον.
Εξάλλου η βαθιά εσωτερική γνώση του Δυτικού πολιτισμού, με την έννοια και πάλιν του βιώματος, κάνει τον Πεντζίκη μια μοναδική περίπτωση στα γράμματά μας, αφού φαίνεται να «αναμετριέται» μαζί τους. Και όχι, βεβαίως, για να ψέξει κάποιον. Υπάρχει μια ουσιαστική συνομιλία, στην οποία αφουγκράζεται τον άλλο όχι μόνο με τον πολιτισμό που ουσιαστικά εκπροσωπεί, αλλά και με την εσώτερη προσωπική ευαισθησία και αγωνία. Γιατί όχι και τον πόνο του σύγχρονου ανθρώπου ο οποίος στα καθ’ ημάς, πλέον, είναι και εν μέρει Δυτικός…
Επαναλαμβάνοντας ο προφήτης Πεντζίκης ή ο προφητικός του λόγος αποκαλύπτει τη ζωή που περισυνέλλεξε ο ίδιος ως μέλισσα από διάφορα άνθη για να φτιάξει το δικό του μέλι, όπως και το αντίστοιχο κρασί Προστατευόμενης Ονομασίας Περιοχής (ΠΟΠ), ήτοι Περιοχή Πεντζίκη!
Έτσι ο Πεντζίκης δεν αποτελεί απλά ένα πρόσωπο, αλλά και μια περιοχή. Και όπως ξέρετε η εξερεύνηση αυτή στο έργο του μοιάζει να είναι ιδιαίτερα κοπιώδης! Θα ήταν πολύ όμορφο να την εντοπίζαμε και να την ταυτίζαμε απλά με την Μητέρα Θεσσαλονίκη. Και αυτό ισχύει και επιβάλλεται. Αλλά πώς θα αποκλείαμε τον Άθωνα, τις επισκέψεις και τις μελέτες του για την Βέροια, την Καβάλα, ή ακόμη της «Πόλεως και νομού Δράμας παραμυθία» και οπουδήποτε αλλού πήγε, είδε, ψηλάφησε, γεύτηκε, έζησε;
Οπότε η περιοχή Πεντζίκης λέγεται κόσμος και μάλιστα εν εξελίξει. Τίποτε δεν είναι στατικό σ’ αυτόν.
Κλείνοντας μπορούμε να ανακεφαλαιώσουμε, λέγοντας πως ο λόγος των προφητών ήταν και αυτός λόγος επιστροφής εις εαυτόν, εις μετά – νοια. Και ο Πεντζίκης μέσα από ένα τεράστιο έργο, πράγμα που συνεπάγεται και έναν αντίστοιχο κόπο, δεν κάνει ένα φτηνό ή φτηνιάρικο κήρυγμα μετανοίας, αλλά μοιάζει να φορτώνεται ολόκληρο τον κόσμο στις πλάτες του.
Ως Άτλαντας, λοιπόν, αλλά και ως Κοσμάς Αιτωλός που έλεγε αυτό το σκαμνί που σας μιλώ είναι ο τάφος μου, επαγγέλλεται χαράς ευαγγέλια! Ευαγγέλια και αγγέλματα αγάπης και συγχώρησης κουβαλώντας όλο το άχθος αυτό στους ώμους του. Και αυτό το άχθος είναι ιδιαίτερα πειστικό για μας για την μεγαλειώδη προσπάθειά του!
Το έργο του αποτελεί έναν υψηλής τάσεως λόγο ο οποίος μπορεί να σε πυροδοτήσει και να σε δροσοβολίσει συγχρόνως! Αυτή η περιοχή Πεντζίκης είναι όπως προαναφέραμε ένας κόσμος. Και ως στολίδι και κόσμημα χρήζει ιδιαίτερης παρατήρησης και μελέτης, ενίοτε και οδυνηρής, όσο τραγική και οδυνηρή και συνάμα ευφρόσυνη ήταν και η σύνταξή του, η διαμόρφωση του κόσμου αυτού.
Σήμερα συμπληρώνονται 33 χρόνια από την κοίμησή του και τον χαιρετάμε εγκάρδια αγκαλιάζοντας το έργο του, ήτοι τον ίδιο.
Πώς μπορούμε να του πούμε καλύτερα το «για πάντα μαζί», χωρίς να εκφραστούμε ανάλογα; Δεν γίνεται.
Για πάντα μαζί, λοιπόν, στις ανοικτές φωτεινές του σελίδες, στα ζωγραφικά του έργα, ευφρόσυνα πανέγχρωμα και μαυρόασπρα, στον ακατάσχετο αποκαλυπτικό λόγο των πυρφόρων ομιλιών του!
Χαίρε μακάριε φίλε των ανθρώπων, των κτισμάτων της δημιουργίας, του Δημιουργού!
