Υμνογραφία Τριών Ιεραρχών-Μέγας Εσπερινός

 ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ

Όλοι συγκεντρωθήκαμε να χαιρετήσουμε την Τριάδα των Ιεραρχών και να αναγνωρίσουμε τα ουράνια χαρίσματά τους.

Χαίροις τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ,

Βασίλειε σοφέ  καὶ στῦλε ἀπερίτρεπτε∙

Χαίροις, ὁ νοῦς ὁ οὐράνιος,

Ἀρχιερεῦ μέγιστε, Θεολόγε Γρηγόριε∙

Χαίροις, ὦ Χρυσολόγε πάγχρυσε Ἰωάννη,

ὁ τῆς μετανοίας διαπρύσιος κήρυξ.

Στιχηρὰ Προσόμοια  Ἦχος δ’ Ὡς γενναῖον ἐν Μάρτυσι

Τὰ τῆς χάριτος ὄργανα, τὰς κιθάρας τοῦ Πνεύματος,

 τὰς εὐσήμους σάλπιγγας τοῦ κηρύγματος,

τὰς φοβερὸν καὶ ἐξάκουστον, ἐξ ὕψους ἠχούσας βροντάς,

 καὶ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, γνωριζούσας τοῖς πέρασι,

 τοὺς τρεῖς Κήρυκας, τῆς μεγάλης Τριάδος,

Ἰωάννην καὶ Βασίλειον ἀξίως, σὺν Γρηγορίῳ τιμήσωμεν. 

Σχόλιο

          Είναι προφανές ότι τα κηρύγματα των Τριών Ιεραρχών αντήχησαν στα πέρατα του κόσμου με όλα τα πιο ηχηρά μουσικά όργανα και έμοιαζαν με ουράνιες βροντές, που διαλαλούσαν την δόξα του Θεού. Ο μελωδός μας φέρνει στο νουν τις σάλπιγγες της Δευτέρας Κρίσεως, οι οποίες, όταν ηχήσουν θα σηκώσουν ακόμη και τους νεκρούς από τους τάφους.

          Πράγματι οι διδασκαλίες αυτών των γιγάντιων Ιεραρχών ταρακούνησε συθέμελα την οικουμένη και έβαλαν τα θεμέλια της πίστης του Χριστού και της εκκλησίας σε σημείο ώστε κανείς, ούτε και οι πύλες του Άδη, να μπορούν να την «κατισχύσουν».

Ἦχος δ’

Τῆς Τριάδος οἱ πρόμαχοι, εὐσεβείας οἱ πρόβολοι,

οἱ μετὰ τοὺς δώδεκα τρεῖς Ἀπόστολοι,

οἱ ἐξ Ἐδὲμ ἀναβλύζοντες, τὸ ζῶν ὕδωρ ποταμοί,

 καὶ τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, ζωηρύτως ποτίζοντες,

 θείοις ῥεύμασι, τὰ μεγάλα στοιχεῖα, τὰ τὴν πίστιν,

ὥσπερ κτίσιν συνιστῶντα, ἀξιοχρέως τιμάσθωσαν.

Σχόλιο

Εδώ τα κηρύγματα των Τριών Ιεραρχών γίνονται ποταμοί που αναβλύζουν «το ύδωρ το ζων» και ποτίζουν με νάματα ζωής όλο το πρόσωπο της γης. Αυτά τα θεία ρεύματα εδραιώνουν και την πίστη των χριστιανών, διότι πηγάζουν από τρεις Αποστόλους μετά τους δώδεκα, που υπερασπίστηκαν την Αγία Τριάδα και πρόβαλαν την αρετή της ευσέβειας. Οι άνθρωποι αυτοί του Θεού είναι άξιοι κάθε τιμής και εμείς είμαστε απόλυτα υποχρεωμένοι και ικανοποιημένοι γι’  αυτά τα νάματα της σοφίας που αποκόμισαν από τον Θεό και τα μετέδωσαν στους ανθρώπους.

Ἦχος δ’

Οὐκ εἰσὶ λαλιαί φησιν, οὐδὲ λόγοι λεγόμενοι,

ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν∙

 εἰς πᾶσαν γῆν γὰρ καὶ θάλασσαν, ὁ φθόγγος ἐξέδραμε,

 τῶν ἐνθέων καὶ σοφῶν, Διδασκάλων τῆς κτίσεως∙

ὅθεν ἄριστα, τοῖς αὐτῶν θείοις νόμοις συγκροτεῖται,

 καὶ συνέχεται πρὸς μίαν, ὀρθοδοξίαν τὰ πέρατα.

Σχόλιο

          Οι λόγοι της διδασκαλίας αυτών των Ιεραρχών αντηχούν παντού  σε όλους τους  κατηχητικούς και κηρυγματικούς λόγους. Ο φθόγγος αυτών «των ενθέων και σοφών» ξαπλώθηκε και όλη την γη αλλά  είναι αυτοί που με τους θείους  νόμους  συγκρότησαν το πνευματικό σώμα της εκκλησίας. Αν σκεφτούμε ότι τα άρθρα του Συμβόλου της Πίστεώς μας θεσπίστηκαν κατά την Α΄και Β΄ Οικουμενική Σύνοδο, στην οποία οι πατέρες αυτοί συνέβαλαν αποφασιστικά και ότι στη συνέχεια τίποτα άλλο δεν προστέθηκε αλλά απλώς ερμηνεύεται το σκεπτικό τους, θα καταλάβουμε την μεγάλη προσφορά των ιερών αυτών ανδρών στην ίδρυση και συγκρότηση της Ορθόδοξης εκκλησίας.

Δοξαστικὸν  Ἦχος πλ. β’

Τὰς μυστικὰς σήμερον τοῦ Πνεύματος σάλπιγγας,

τοὺς θεοφόρους Πατέρας ἀνευφημήσωμεν∙

 τοὺς μελῳδήσαντας ἐν μέσῳ τῆς Ἐκκλησίας,

μέλος ἐναρμόνιον θεολογίας, Τριάδα μίαν ἀπαράλλακτον,

 οὐσίαν τε καὶ Θεότητα, τοὺς καθαιρέτας Ἀρείου,

 καὶ Ὀρθοδόξων προμάχους, τοὺς πρεσβεύοντας

πάντοτε Κυρίῳ, ἐλεηθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Σχόλιο

          Τα μηνύματα αυτών των ιεραρχών είναι μυστικά και μεταδίδονται από τους θεοφόρους πατέρες με τις σάλπιγγες του Αγίου Πνεύματος, οι οποίες έπαιξαν ένα εναρμόνιο μέλος, το μέλος της Θεολογίας, μιλώντας για την μια και απαράλλακτη Τριάδα, που τα πρόσωπά τους έχουν μία ουσία και μια θεότητα, σκεπάζοντας και εξουδετερώνοντας την αιρετική διδασκαλία του Αρείου, ο οποίος ακόμη και με μελωδικές μουσικές προσπάθησε να παραπλανήσει τους ορθοδόξους.

  Στιχηρὰ Ἰδιόμελα Νείλου τοῦ Ξανθοπούλου.

Ἦχος β’

Δεῦτε τῆς οὐρανίου Τριάδος οἱ λατρευταί, τὴν ἐπίγειον τριάδα,

τῶν θείων Ἱεραρχῶν εὐφημήσωμεν, τὸν Γρηγόριον,

τῆς θεολογίας τὸν ἐπώνυμον· τὸν Βασίλειον,

τῆς βασιλείας τὸν φερώνυμον∙ καὶ Ἰωάννην,

τὸν ὄντως χαριτώνυμον∙ τοὺς σοφίας βυθούς,

 τοῦ Πνεύματος τὰ ῥεῖθρα τὰ ὠκεάνεια∙

τὰς πηγὰς τὰς ἀεὶ βλυζούσας, τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν τὸ ἁλλόμενον∙

 τοὺς διαυγεῖς μαργαρίτας∙ τοὺς ἐπιγείους φωστῆρας∙

τῆς Ἐκκλησίας τοὺς οἴακας∙ τὰ ἀγλαόκαρπα δένδρα∙

 τοὺς οἰκονόμους τῆς χάριτος∙ Χριστοῦ μου τὸ στόμα,

 καὶ τῆς Τριάδος τοὺς ὑπερμάχους, τοὺς ἐξ αὐτῆς ἀμέσως ἐλλαμπομένους, καὶ πρεσβεύοντας ἀπαύστως, ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἡμῶν.

Σχόλιο

Το τροπάριο αυτό συνοψίζει όλα τα θεϊκά χαρίσματα που πήραν  οι τρεις αυτοί Ιεράρχες σε σημείο που να μην μπορεί κανείς να σταματήσει απαριθμώντας όλα τα ωραία και όμορφα που υπάρχουν στη γη, διότι μιμούμενοι την Αγία Τριάδα συγκρότησαν και οι ίδιοι με την προς θεόν αρετή τους μια άλλη επίγεια τριάδα, που είναι όντως αξιοθαύμαστη. Ο Γρηγόριος όντως είναι το στόμα της ορθόδοξης Θεολογίας, ο Βασίλειος, ο εκπρόσωπος της Βασιλείας του Θεού και ο Ιωάννης το χαριτόβρυστο και χρυσό στόμα του Αγίου Πνεύματος. Τί μπορεί λοιπόν να πει γι’ αυτούς τους αγίους του Θεού; Ότι είναι βυθοί σοφίας, ρείθρα του Αγίου Πνεύματος, πηγές ύδατος «αλλομένου προς ζωήν αιώνιον», ολοκάθαρα μαργαριτάρια, φωστήρες επίγειοι, οι κυβερνήτες της εκκλησίας, αγλαόκαρπα δένδρα, οικονόμοι της Χάριτος, στόμα Χριστού, υπέρμαχοι της Αγίας Τριάδας, από όπου πήραν το φως της σοφίας τους. Αυτά όσο κι αν φαίνονται υπερβολικά, είναι πολύ λιγότερα από αυτό που πραγματικά είναι ο καθένας τους.

Στιχηρὰ Προσόμοια  Νείλου τοῦ Ξανθοπούλου

Ἦχος πλ. α’ Χαίροις ἀσκητικῶν 

Ο Υμνογράφος χαιρετίζει την Τριάδα των Ιεραρχών και επισημαίνει την προσφορά τους.

1.Είναι τα μεγάλα προπύργια της εκκλησίας κατά των αιρέσεων.

(Χαίροις Ἱεραρχῶν ἡ Τριάς, τῆς Ἐκκλησίας τὰ μεγάλα προπύργια),

2.Οι στύλοι της ευσέβειας και το στήριγμα των πιστών

(οἱ στῦλοι τῆς εὐσεβείας, ὁ τῶν πιστῶν ἑδρασμός),

3.Η κατάπτωση των αιρετικών και οι ποιμένες του Χριστού.

(τῶν αἱρετιζόντων ἡ κατάπτωσις∙ Χριστοῦ οἱ ποιμάναντες),

4.Οι παιδαγωγοί του λαού με τα θεία δόγματα και τις πολλές αρετές τους.

(τὸν λαὸν θείοις δόγμασι καὶ ταῖς ποικίλαις  ἀρεταῖς οἱ ἐκθρέψαντες)

5. Οι δεινοί κήρυκες της Χάριτος του Θεού.

(οἱ τῆς χάριτος, διαπρύσιοι κήρυκες),

6. Οι νομοθέτες στο πλήρωμα της εκκλησίας του Χριστού.

(νόμους οἱ προεκθέμενοι Χριστοῦ τῷ πληρώματι»

7. Αυτοί που μας οδηγούν προς τα πάνω και μας ανοίγουν τις πύλες του Παραδείσου.

«οἱ ὁδηγοὶ πρὸς τὰ ἄνω, τοῦ Παραδείσου αἱ εἴσοδοι»

8. Οι Ουράνιοι αλλά και ο επίγειοι άγγελοι
   (Χαίροις Ἱεραρχῶν ἡ Τριάς, οὐρανοβάμονες ἐπίγειοι Ἄγγελοι),
9. Η σωτηρία του κόσμου και η χαρά των ανθρώπων.

(τοῦ κόσμου ἡ σωτηρία∙ ἡ τῶν ἀνθρώπων χαρά),

10. Οι διδάσκαλοι της οικουμένης, οι υπερασπιστές του Λόγου του Θεού.

(καὶ τῆς οἰκουμένης οἱ διδάσκαλοι∙ τοῦ Λόγου οἱ πρόμαχοι»

11. Οι επιστήμονες γιατροί των σωματικών και ψυχικών ασθενειών των ανθρώπων.

(ἰατροὶ ἐπιστήμονες, τῶν νοσημάτων, τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος»

12. Οι ποταμοί του Αγίου πνεύματος που ρέουν συνεχώς και που με τους λόγους τους ποτίζουν όλο το πρόσωπο της γης.

«οἱ ἀείροοι, ποταμοὶ οἱ τοῦ Πνεύματος, λόγοις οἱ καταρδεύσαντες,

 τῆς γῆς ἄπαν πρόσωπον»

13. Οι Θεολόγοι με τους χρυσούς λόγους, που αποτελούν τις βάσεις της εκκλησίας.

« οἱ Θεολόγοι, αἱ Βάσεις, οἱ χρυσολόγοι οἱ ἔνθεοι».

 Παράκληση: Να ζητήσουν από τον Θεό και να το στείλουν σε εμάς το μέγα έλεός του, που είναι η σωτηρία μας.

(Χριστὸν καταπέμψαι ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν αἰτεῖτε τὸ μέγα ἔλεος).

Επομένως η προσφορά τους στο έργο της εκκλησίας είναι ανυπολόγιστο. Στα επόμενα τροπάρια ο υμνογράφος συνεχίζει και απαριθμεί και άλλες προσφορές τους, που είναι ατέλειωτες.

Δοξαστικὸν  Ἦχος πλ. α’
Σαλπίσωμεν ἐν σάλπιγγι ᾀσμάτων∙ χορεύσωμεν ἑόρτια,

 καὶ σκιρτήσωμεν ἀγαλλόμενοι, ἐν τῇ πανδήμῳ πανηγύρει

τῶν Διδασκάλων ἡμῶν, Βασιλεῖς καὶ Ἄρχοντες συντρεχέτωσαν,

καὶ τοὺς Ἱεράρχας κροτείτωσαν ἐν ὕμνοις, ὡς δογμάτων βλύσαντας, ποταμοὺς ὑπερμεγέθεις, τρεῖς καλλιρρόους ἀειζώους τοῦ Πνεύματος∙ ποιμένες καὶ Διδάσκαλοι, τοὺς τῆς σεπτῆς Τριάδος,

τρισσοὺς Ἱερομύστας, συνελθόντες εὐφημήσωμεν∙

οἱ φιλόσοφοι τοὺς σοφούς, οἱ Ἱερεῖς τοὺς ποιμένας,

οἱ ἁμαρτωλοὶ τοὺς προστάτας, οἱ πένητες τοὺς πλουτιστάς,

οἱ ἐν θλίψεσι τοὺς παραμυθοῦντας, τοὺς συνοδίτας οἱ ὁδοιπόροι,

 οἱ ἐν θαλάσσῃ τοὺς κυβερνήτας, οἱ πάντες τοὺς πανταχοῦ θερμῶς προφθάνοντας, θείους Ἀρχιεράρχας, ἐγκωμιάζοντες οὕτως εἴπωμεν∙ Πανάγιοι Διδάσκαλοι, σπεύσατε ἐξελεῖν τοὺς πιστούς,

ἐκ τῶν τοῦ βίου σκανδάλων, καὶ ῥῦσαι κολάσεων, τῶν αἰωνίων ἡμᾶς.
          Αυτό το δοξαστικό πραγματικά είναι ένας υπέροχος ύμνος προς τους Τρεις Ιεράρχες και καλεί όλο τον λαό κάθε κατηγορίας να χαρεί, να πανηγυρίσει και να υμνήσει τους τεράστιους ποταμούς που αναβλύζουν θεία νάματα, τις «τρεις καλλίροες και αειζώες» πηγές του Αγίου Πνεύματος. Όλοι  οι άνθρωποι κάθε κατηγορίας έχουν λόγους να συμμετάσχουν σε αυτό το πανηγύρι:

1. Οι φιλόσοφοι τους πραγματικούς σοφούς.
2. Οι ιερείς τους καλούς ποιμένες.
3. Οι αμαρτωλοί τους προστάτες τους.
4. Οι φτωχοί αυτούς που τους πλουτίζουν πνευματικά.
5. Ο θλιμμένοι τους αληθινούς παρηγορητές.
6. Οι οδοιπόροι αυτούς που μπορούν πάντοτε να τους συνοδεύουν.
7. Οι κυβερνήτες αυτούς που βρίσκονται στην θάλασσα και κινδυνεύουν.
8. Όλοι οι άνθρωποι αυτούς που τους συντρέχουν σε όλες τις περιστάσεις.

Παράκληση προς τους πανάγιους Ιεράρχες να σπεύσουν και να τους βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν τα σκάνδαλα της ζωής και να τους γλιτώσουν από την αιώνια κόλαση.  

 Ἀπολυτίκιον των Τριών Ιεραρχών Ἦχος α’

Τοὺς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς τρισηλίου Θεότητος,

 τοὺς τὴν οἰκουμένην ἀκτῖσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας∙

 τοὺς μελιρρύτους ποταμοὺς τῆς σοφίας,

 τούς τὴν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας∙

Βασίλειον τὸν μέγαν, καὶ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον,

 σὺν τῷ κλεινῷ Ἰωάννῃ, τῷ τὴν γλώτταν χρυσορρήμονι∙

 πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν∙

 αὐτοὶ γὰρ τῇ Τριάδι, ὑπὲρ ἡμῶν ἀεὶ πρεσβεύουσιν.
Μετάφραση

Τοὺς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς τρισηλίου Θεότητος,

τοὺς τὴν οἰκουμένην ἀκτῖσι δογμάτων θείων πυρσεύσαντας∙

Οι Τρείς Ιεράρχες είναι από τους πιο μεγάλους φωστήρες, διότι παίρνουν το φως από τον «τρισήλιο» Θεό, «εγώ ειμί το φως του κόσμου» είπε,  και έτσι γίνονται θείοι πυρσοί  που με τις ακτίνες των διδαγμάτων τους σχετικά με τα δόγματα της εκκλησίας  φωτίζουν όλη την οικουμένη. Τα συγγράμματα των Τριών Ιεραρχών φωτίζουν τον νου και την διάνοια των μορφωμένων αλλά και όλων των ανθρώπων.

τοὺς μελιρρύτους ποταμοὺς τῆς σοφίας,

τούς τὴν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντας∙

          Από τους Τρείς Ιεράρχες δεν απορρέει μεγάλη σοφία αλλά ποταμοί σοφίας και μάλιστα μελίρρυτοι και με τα νάματα της θεογνωσίας τους (διδασκαλίες) ποτίζουν ολόκληρη την κτίση. Στους προηγούμενους στίχους οι Τρεις Ιεράρχες ήταν οι πυρσοί των θείων διδαγμάτων αλλά συγχρόνως είναι και οι μελίρρυτοι ποταμοί της θεογνωσίας.

Βασίλειον τὸν μέγαν, καὶ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον,

 σὺν τῷ κλεινῷ Ἰωάννῃ, τῷ τὴν γλώτταν χρυσορρήμονι∙

          Τον Μέγα Βασίλειο, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον ένδοξο Ιωάννη, που έχει χρυσό στόμα (Χρυσόστομος)

πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν∙

αὐτοὶ γὰρ τῇ Τριάδι, ὑπὲρ ὑμῶν ἀεὶ πρεσβεύουσιν.

Όλοι είμαστε θαυμαστές των λόγων που έχουν εκφωνήσει και  συγκεντρωθήκαμε για να τους τιμήσουμε με ύμνους, διότι αυτοί πρεσβεύουν για εμάς στον Τριαδικό Θεό.