(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)
35. Αγίου Βασιλείου από τα τριάντα κεφάλαια προς Αμφιλόχιον «Περί του Αγίου Πνεύματος», από το κεφάλαιο 17
Επειδή λέγεται βασιλιάς και η εικόνα του βασιλιά, μήτε το κράτος σχίζεται μήτε η δόξα κομματιάζεται. Όπως η αρχή και η εξουσία που μας κυβερνά είναι μία, έτσι και σε μας είναι μία η δοξολογία και όχι πολλές· γιατί η τιμή της εικόνας πηγαίνει στο πρωτότυπο. Αυτό λοιπόν που εδώ είναι η εικόνα κατά μίμηση, είναι εκεί φυσικώς ο Υιός. Και όπως στα τεχνητά πράγματα είναι η ομοίωση κατά τη μορφή, έτσι και στη θεία και ασύνθετη φύση στην κοινωνία της θεότητας είναι η ένωση.
36. Σχόλιο [Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού]. Αν η εικόνα του βασιλιά είναι ο βασιλιάς, και η εικόνα του Χριστού είναι ο Χριστός και η εικόνα του αγίου είναι ο άγιος, και μήτε το κράτος σχίζεται μήτε η δόξα κομματιάζεται, έτσι και η δόξα της εικόνας γίνεται δόξα του εικονιζομένου.
Φοβούνται τους αγίους τα δαιμόνια και φεύγουν από τη σκιά τους· σκιά είναι και η εικόνα, και τη δημιουργώ ως διώκτρια των δαιμόνων. Αν ισχυρίζεσαι πως πρέπει να ενώνεσαι με το Θεό μονάχα νοερά, εξαφάνισε όλα τα σωματικά, τα φώτα, το ευωδιαστό θυμίαμα, την ίδια την προσευχή που γίνεται μέσω της φωνής, τα ίδια τα μυστήρια που τελούνται με υλικά στοιχεία, το ψωμί, το κρασί, το λάδι του χρίσματος, το σχήμα του σταυρού.
Γιατί όλα αυτά είναι ύλη· ο σταυρός, το σφουγγάρι και το καλάμι, η λόγχη που τρύπησε τη ζωηφόρο πλευρά. Ή εξαφάνισε το σεβασμό όλων αυτών, πράγμα αδύνατο, ή μην αρνιέσαι την τιμή των εικόνων.
Δίνεται θεία χάρη στα υλικά στοιχεία με την προσαγόρευση [η επίκληση] των εικονιζομένων. Όπως είναι φτωχό πράγμα ένα διακοσμητικό στοιχείο καθεαυτό και το μετάξι, και το ιμάτιο, που υφαίνεται κι από τα δυο, και καθευατό δεν έχει καμιά αξία, αν όμως το φορέσει ο βασιλιάς, από την υπάρχουσα αξία του προσώπου που το φοράει δίνεται και στο ένδυμα, έτσι τα ίδια τα υλικά στοιχεία καθεαυτά είναι απροσκύνητα, αν όμως ο εικονιζόμενος είναι γεμάτος χάρη, και αυτά μετέχουν στη χάρη κατ’ αναλογία της πίστης.
Οι απόστολοι είδαν τον Κύριο με τα σωματικά μάτια και άλλοι είδαν τους αποστόλους και άλλοι τους μάρτυρες. Κι εγώ ποθώ να τους βλέπω με την ψυχή και το σώμα και να έχω αλεξίκακο φάρμακο, γιατί έχω δημιουργηθεί με διπλή φύση, και βλέποντας προσκυνώ αυτό που γίνεται ορατό όχι ως Θεό, αλλ’ ως τίμιο εικόνισμα των τιμίων.
Εσύ ίσως έγινες υψηλός και άυλος και πάνω από το σώμα, και σαν άσαρκος αποστρέφεσαι με βδελυγμία καθετί που βλέπεται, αλλά εγώ, επειδή είμαι άνθρωπος και περιβάλλομαι με σώμα, ποθώ να επικοινωνήσω και σωματικώς και να δω τα άγια πράγματα.
Δείξε συγκατάβαση στο ταπεινό μου φρόνημα, συ ο υψηλός, για να φυλάξεις το δικό σου το υψηλό.
Δέχεται ο Χριστός τον πόθο μου γι’ αυτόν και για τους οικείους του· γιατί χαίρεται ο Κύριος, όταν εγκωμιάζεται ο ευγνώμων δούλος*, είπε ο Μέγας Βασίλειος εγκωμιάζοντας τους σαράντα μάρτυρες.
* Και εδώ η έννοια του δούλου δεν έχει ως αντίκρυσμα ηθικό ή κονωνικό περιεχόμενο. Δούλος είναι το κτίσμα.
Απόσπασμα από το βιβλίο Ιωάννου Δαμασκηνού, «Ι. Κατά Μανιχαίων διάλογος, ΙΙ. Προς τους διαβάλλοντας τας αγίας εικόνας λόγοι τρεις». Κείμενο, μετάφραση, εισαγωγή, σχόλια Νίκος Ματσούκας. (Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη).
