Εισαγωγικά
Η Αινειάδα του Βιργιλίου και η Οδύσσεια του Καζαντζάκη είναι δυο απομιμήσεις της Οδύσσειας του Ομήρου, πιο κοντά η πρώτη, αρκετά μακριά η δεύτερη. Είναι όμως ενδιαφέρον να δούμε τον βαθμό επίδρασης της Οδύσσειας του Ομήρου σε νεότερα δημιουργήματα, τα οποία έγιναν και αυτά κλασικά, όμως το πρωτότυπο έχει μεγαλύτερη αξία.
Η Αινειάδα του Βιργιλίου είναι ένα επικό ποίημα που αφηγείται τις περιπέτειες του Αινεία, ενός Τρωαδίτη ήρωα, μετά την άλωση της Τροίας από τους Έλληνες. Ο Βιργίλιος είναι μεγάλος επικός Ρωμαίος ποιητής, ο οποίος ζει μερικούς αιώνες μετά τον Όμηρο και ενσαρκώνει την επιθυμία των Ρωμαίων να μιμηθούν τους Έλληνες στην εξιστόρηση των κατορθωμάτων των προγόνων τους.
Το έργο χωρίζεται σε δύο μέρη. Τα πρώτα έξι βιβλία παρουσιάζουν τις περιπέτειες του Αινεία κατά τη θαλάσσια περιπλάνησή του, θυμίζοντας την Οδύσσεια, ενώ τα υπόλοιπα έξι αναφέρονται στον αγώνα του να κατακτήσει τη γη της Ιταλίας, με τρόπο που θυμίζει την Ιλιάδα. Σε αυτήν τη διαίρεση, ο Βιργίλιος δείχνει τον θαυμασμό του για τον Όμηρο και ενσωματώνει στοιχεία της ελληνικής επικής παράδοσης. Με την επιδέξια μίμηση του ομηρικού ύφους και τον συνδυασμό της ελληνικής και ρωμαϊκής παράδοσης, η Αινειάδα αναγνωρίζεται ως ένα από τα σπουδαιότερα έργα της αρχαιότητας και κατατάσσεται δίπλα στα ομηρικά έπη και τις τραγωδίες του Σοφοκλή και του Ευριπίδη.
Συνθέτοντας την Αινειάδα, ο Βιργίλιος άντλησε υλικό από πολλές πηγές και κυρίως από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Επίσης άντλησε στοιχεία από τα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου, τους Έλληνες τραγικούς και τους αμέσως δικούς του προκατόχους, τον Έννιο, τον Λουκρήτιο και άλλους.
Σημασία και επιρροή
- Η Αινειάδα συνδέει την ιστορία της Ρώμης με την Τροία, δημιουργώντας έναν εθνικό μύθο για τους Ρωμαίους και δοξάζοντας τις παραδοσιακές ρωμαϊκές αρετές.
- Η Αινειάδα παρουσιάζει τον Αινεία ως πρότυπο ήρωα, που υπηρετεί την τύχη του λαού του και τη θέληση των θεών, και αποτελεί θεμελιώδες έργο της ελληνορωμαϊκής λογοτεχνίας.
Τα περιεχόμενα των βιβλίων της Αινειάδας
Βιβλίο 1
- Ο Αινείας και οι σύντροφοί του χάνονται στη θάλασσα και φτάνουν στην Καρχηδόνα, όπου τους δέχεται η βασίλισσα Διδώ.
- Η θεά Αφροδίτη προστατεύει τον Αινεία και τους Τρώες, ενώ
ο Ποσειδώνας εμποδίζει την Ήρα να τους βλάψει.
Βιβλίο 2
- Ο Αινείας διηγείται στη Διδώ την καταστροφή της Τροίας: το Δούρειο ίππο, τον θάνατο του Λαοκόοντα, την άλωση της πόλης και την απόφασή του να φύγει.
Βιβλίο 3
- Ο Αινείας περιγράφει τις περιπλανήσεις του μετά την Τροία: συναντήσεις με άλλους επιζώντες, θεϊκές παρεμβάσεις και προφητείες για το μέλλον του.
Βιβλίο 4
- Η αγάπη του Αινεία με τη Διδώ, η οποία την οδηγεί σε αυτοκτονία, όταν ο Αινείας φεύγει για να συνεχίσει το ταξίδι του.
Βιβλίο 5
Ο Αινείας και οι σύντροφοί του φτάνουν στη Σικελία, όπου διοργανώνονται αθλητικοί αγώνες στη μνήμη του πατέρα του Αινεία, Αγχίση.
Βιβλίο 6
- Ο Αινείας επισκέπτεται τον Άδη και συναντά τον πατέρα του, ο οποίος του αποκαλύπτει το μέλλον των απογόνων του.
Βιβλίο 7
- Ο Αινείας φτάνει στην Ιταλία, όπου τον δέχεται ο βασιλιάς Λατίνος, αλλά ξεσπά πόλεμος με τους Λατίνους.
Βιβλίο 8
- Ο Αινείας πηγαίνει στον Τίβερη, όπου τον υποδέχεται ο θεός Τίβρις και του δίνει νέα προφητεία. Ο Ηφαιστος του φτιάχνει νέα όπλα.
Βιβλίο 9
- Οι Λατίνοι επιτίθενται στο στρατόπεδο των Τρώων, και ο Ευρύαλος και ο Νίσος σκοτώνονται σε μια αποστολή κατασκοπείας.
Βιβλίο 10
- Ο Αινείας επιστρέφει στο στρατόπεδο και ξεκινά αντεπίθεση. Ο θεός Απόλλωνας προστατεύει τον Αινεία.
Βιβλίο 11
- Ακολουθεί η κηδεία του Παλίνουκα, η σύνοδος των Τρώων με τους Αρκάδες και οι προσπάθειες για ειρήνη.
Βιβλίο 12
- Οριστικός πόλεμος μεταξύ Τρώων και Λατίνων. Ο Αινείας νικά τον Τούρνο και εδραιώνει την ειρήνη στην Ιταλία.
Το πιο ενδιαφέρον από όλα τα βιβλία είναι το δεύτερο, διότι εκεί μαθαίνουμε λεπτομέρειες για την άλωση της Τροίας, γιατί τα γεγονότα του έπους που μας περιγράφει ο Όμηρος εκτυλίσσονται μόλις σε 51 ημέρες περίπου, με έμφαση σε 12 ημέρες έντονης δράσης και μόλις 4 ημέρες μαχών. Τα σχετικά με την άλωση τα μαθαίνουμε από το β΄ βιβλίο της Αινειάδας του Βιργιλίου, ο οποίος είχε και τις σχετικές πηγές. Ας πούμε λοιπόν μερικές λεπτομέρειες από την περιγραφή της άλωσης της Τροίας, που αναφέρονται στον Δούρειο ίππο, την τύχη του Πριάμου και της οικογένειάς του και την φυγή του Αινεία από την Τροία. Τα γεγονότα αυτά τα εξιστορεί ο Αινείας στην Διδώ, την βασίλισσα της Καρχηδόνας, ύστερα από θερμή της παράκληση.
Στο δεύτερο βιβλίο (Βιβλίο ΙI), ο Αινείας διηγείται ότι είχαν περάσει δέκα χρόνια χωρίς η Τροία να πέσει και οι Έλληνες έφτιαξαν τον Δούρειο Ίππο, ως ανάθημα προς τη θεά Αθηνά, στην πραγματικότητα ένα δόλιο τέχνασμα για να κυριεύσουν την πόλη. Στην κούφια κοιλιά του κρύφτηκαν κάποιοι διαλεχτοί πολεμιστές, ενώ οι υπόλοιποι έφυγαν για το γειτονικό νησί της Τενέδου. Μέσα σε αυτήν ήταν ο Οδυσσέας, ο Μενέλαος, ο Νεοπτόλεμος, ο γιος του Αχιλλέα, και ο Επειός, ο κατασκευαστής του Ίππου, και άλλοι. Οι Τρώες νόμισαν ότι οι Έλληνες έλυσαν την πολιορκία και έφυγαν αλλά τα πράγματα δεν ήταν έτσι. Για το θέμα αυτό υπήρχαν αντιφατικές γνώμες. Ο Λαοκόων καταφέρεται εναντίον των εύπιστων συμπατριωτών, αναφωνεί δε το περίφημο timeo Danaos et dona ferentes (φοβούμαι τους Δαναούς και δώρα φέροντες), καρφώνοντας το δόρυ του στην ξύλινη κοιλιά του ίππου, που ηχεί με βογκητό από άνθρωπο. Ο Σίνωνας όμως έλεγε τα αντίθετα, για να τους καθησυχάσει. Ο Λαοκόων τελούσε θυσία στην ακτή προς τιμήν του Ποσειδώνα, δύο γιγάντια φίδια βγήκαν από τη θάλασσα, κουλουριάστηκαν γύρω από τον Λαοκόωντα και τους γιους του και τους κατασπάραξαν, έπειτα μπήκαν στο ναό της Αθηνάς και χάθηκαν πίσω από το είδωλό της.
Τα πλήθη, θεωρώντας ότι ο Λαοκόων τιμωρήθηκε από τη θεά λόγω της ασέβειας που έδειξε στο ανάθημα προς τιμήν της, έσπευσαν να φέρουν με πολλούς εορτασμούς τον δούρειο ίππο εντός της πόλεως, γκρεμίζοντας ένα τμήμα των τειχών και μη δίνοντας καμιά σημασία στις προειδοποιήσεις της Κασσάνδρας, κόρης του Πριάμου. Μόλις ήρθε η νύχτα, ο Σίνων βοήθησε τους οπλισμένους Έλληνες να κατεβούν από το εσωτερικό του αλόγου στο έδαφος της κοιμισμένης πόλης. Αφού εξουδετέρωσαν τη φρουρά, άνοιξαν τις πύλες για να εισέλθει ο ελληνικός στρατός που είχε επιστρέψει από την Τένεδο κατά τη διάρκεια της νύχτας. Ο Αινείας ξυπνά ακούγοντας τον φοβερό θόρυβο των σφαγών και των λεηλασιών μέσα στη νύχτα και αντικρίζοντας τα μέγαρα της Τροίας μέσα στις φλόγες. Αν και καταλαβαίνει ότι όλα είναι μάταια, οπλίζεται και συγκεντρώνει γύρω του κάποιους πιστούς φίλους για να ριχτούν στη απέλπιδα μάχη μέχρι τέλους. Κινδυνεύει η Κασσάνδρα και ο Νεοπτόλεμος σκοτώνει τον βασιλιά Πρίαμο στον βωμό του παλατιού, όπου είχε καταφύγει με την βασίλισσα Εκάβη. Ο Αινείας σκέφτεται πώς θα σώσει τον πατέρα του Αγχίση, τη γυναίκα του Κρέουσα και τον γιό τους Ασκάνιο (ή Ίουλο).
Ο Αγχίσης παίρνει στα χέρια του τα ιερά είδωλα της Τροίας και εν συνεχεία ο Αινείας τον σηκώνει στους ώμους του, ενώ κρατά από το χέρι του τον γιο του και λέει στη γυναίκα να το ακολουθήσει. Ο Αινείας επιστρέφει στους δικούς του και σε όσους Τρώες είχαν σωθεί από την καταστροφή της πόλης. Όλοι μαζί ξεκίνησαν για νέους τόπους και νέες πατρίδες.
Σύγκριση
της Αινειάδας του Βιργιλίου με την Οδύσσεια του Ομήρου
Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός ότι ο Βιργίλιος μιμήθηκε τον Όμηρο στη δομή, στο ύφος αλλά και στην παρουσίαση ολόκληρων επεισοδίων. Τα έξι πρώτα βιβλία, που αφορούν τις περιπλανήσεις του Αινεία, έχουν ως πρότυπο την Οδύσσεια και τα άλλη έξι, που αφορούν πολεμικά επεισόδια για την κατάκτηση της Ιταλίας, την Ιλιάδα.
Οι ομοιότητες της Αινειάδας του Βιργιλίου με την Οδύσσεια του Ομήρου είναι πολλές, όπως οι νεκρικοί αγώνες στο V Βιβλίο, η επίσκεψη στον Κάτω Κόσμο στο VI Βιβλίο, στην περιγραφή της ασπίδας στο VIII Βιβλίο ακόμη η αντιστοιχία του ερωτικού ζευγαριού του Οδυσσέα με την Καλυψώ και του Αινεία με την Διδώ, της βασίλισσας της Καρχηδόνας, και τέλος ότι και δύο έπη είναι γραμμένα σε δακτυλικό εξάμετρο.
Υπάρχουν όμως και διαφορές στο ότι ο Αινείας δεν γυρίζει στην πατρίδα του αλλά φεύγοντας από την πατρίδα του την Τροία, παίρνοντας στην πλάτη του τον αγαπητό του πατέρα Αγχίση, αναζητεί τόπο οριστικής διαμονής και καταλήγει στην Ιταλία και γίνεται γενάρχης των Ρωμαίων.
Τέλος, ενώ η Οδύσσεια διαρθρώνεται σε 24 ραψωδίες, η Αινειάδα σε δώδεκα βιβλία, διαιρέσεις βέβαια που έγιναν αργότερα από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς.
