Η έννοια του Δικαίου ανθρώπου διαφέρει στην σύγχρονη νομική ορολογία από την έννοια στην Καινή Διαθήκη και ιδιαίτερα στην Παλαιά Διαθήκη. Σίγουρα και οι τρεις αυτές έννοιες έχουν κοινό παρονομαστή το Δίκαιο, την Δικαιοσύνη, αλλά πως το αντιλαμβάνονται σε αυτές τις διαφορετικές εποχές, γιατί η έννοια του Δικαίου ανθρώπου εξαρτάται από την έννοια του δικαίου και της δικαιοσύνης. Μένει λοιπόν να εξετάσουμε το εννοιολογικό περιεχόμενο της Δικαιοσύνης, για να προσδιορίσουμε και την έννοια του Δικαίου ανθρώπου.
Α. Η έννοια του σύγχρονου Δικαίου ανθρώπου
Το σύγχρονο δίκαιο σχετίζεται άμεσα με τα δικαιώματα του ανθρώπου, τα οποία έρχονται να κατοχυρώσουν οι νόμοι σε μια οργανωμένη πολιτεία. Οι νόμοι αυτοί είναι συγκεκριμένοι, είναι καταγεγραμμένοι στο Σύνταγμα κάθε χώρας αλλά και στην επιμέρους νομοθεσία κατά περίπτωση. Είναι υποχρεωτική η τήρηση των νόμων της πολιτείας και κάθε παρακοή και παρανομία τιμωρείται. Αυτός λοιπόν που τηρεί τους νόμους τον αποκαλούμε νομοταγή, ευσυνείδητο πολίτη αλλά και δίκαιο κατά περίπτωση. Βέβαια το καλύτερο είναι αυτή η υπακοή να μην είναι υποχρεωτική, δηλαδή ακούσια αλλά εθελοντική και εκούσια. Ευνομούμενη πολιτεία είναι εκείνη, η οποία αποτελείται από πολίτες, οι οποίοι αντιλαμβάνονται πλήρως την αναγκαιότητα και ωφελιμότητα των νόμων χωρίς να τους το επιβάλλει κανείς. Τότε τα προβλήματα είναι λιγότερα και επιλύονται ευκολότερα.
Β. Η έννοια του Δικαίου ανθρώπου στην Π. Διαθήκη
Στην Παλαιά Διαθήκη η έννοια του «δικαίου ανθρώπου» δεν είναι νομική ή ατομική, αλλά ηθική, κοινωνική και θεολογική: δίκαιος είναι εκείνος που ζει σε πιστή σχέση με τον Θεό και τηρεί τη δικαιοσύνη του Νόμου στις σχέσεις του με τον πλησίον (Ισραηλίτη, ξένο, πάροικο, δούλο).
Το «δίκαιος» ως πιστός στον Θεό
Στην Π.Δ. ο δίκαιος δεν είναι απλώς «νομικά άμεμπτος», αλλά εκείνος που πιστεύει στον Θεό, τον φοβάται και ακολουθεί τις εντολές Του (Γένεση 15,6· Ψαλμοί, Παροιμίες). Η δικαιοσύνη του ανθρώπου συνδέεται με την πίστη και την εμπιστοσύνη στην θεία Πρόνοια, όπως φαίνεται και στην περίπτωση του Αβραάμ.
Δικαιοσύνη στις ανθρώπινες σχέσεις
Η Π.Δ. προσδιορίζει τον δίκαιο άνθρωπο ως εκείνον που σέβεται τα δικαιώματα των άλλων: του φτωχού, του ορφανού, της χήρας, του ξένου και του δούλου. Ο νόμος της δικαιοσύνης προβλέπει επιείκεια, απαγόρευση καταπίεσης και αποζημίωση για τη βία, έτσι ώστε να διατηρείται η κοινωνική αρμονία και η «ειρήνη» της κοινότητας.
Η δικαιοσύνη του ανθρώπου στην Π.Δ. είναι πάντα αντανάκλαση της θείας δικαιοσύνης: ο Θεός είναι ο ανώτατος Δίκαιος και ο άνθρωπος καλείται να ζει «δίκαια», ώστε να ανταποκρίνεται στη θεϊκή εντολή και στη δικαιοσύνη Του. Η αμαρτία και η αδικία του ατόμου βλάπτουν όχι μόνο τον ίδιο, αλλά και την κοινότητα, γι’ αυτό και η επιστροφή στη δικαιοσύνη είναι και προσωπική μετάνοια και κοινωνική αποκατάσταση.
Οι δίκαιοι στους Ψαλμούς του Δαυίδ
Στους Ψαλμούς του Δαυίδ οι «δίκαιοι» παρουσιάζονται ως εκείνοι που ζουν σε πιστή σχέση με τον Θεό, αποφεύγουν την αδικία και τελικά μετέχουν στη σωτηρία και στη χαρά που χαρίζει ο Κύριος.
Ενδεικτικοί ψαλμοί με ρητή μνεία «δικαίου»
- Ψαλμός 1: «ὅτι γινώσκει Κύριος ὁδὸν δικαίων…».
- Ψαλμός 63,11 «εὐφρανθήσεται δίκαιος ἐν τῷ Κυρίῳ καὶ ἐλπιεῖ ἐπ᾿ αὐτόν, καὶ ἐπαινεθήσονται πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ».
- Ψαλμός 96,11-12 «φῶς ἀνέτειλε τῷ δικαίῳ καὶ τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ εὐφροσύνη. Εὐφράνθητε, δίκαιοι, ἐν τῷ Κυρίῳ, καὶ ἐξομολογεῖσθε τῇ μνήμῃ τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ».
Βασικά χαρακτηριστικά των δικαίων
- Ο δίκαιος είναι αυτός που δεν μετέχει στη συμπεριφορά των ασεβών, αλλά ριζώνει στον νόμο του Θεού και καρποφορεί.
- Ο Κύριος «γινώσκει ὁδὸν δικαίων», δηλαδή γνωρίζει, προστατεύει και ευλογεί τον βίο τους, σε αντιδιαστολή με την οδό των ασεβών που οδηγεί σε απώλεια.
- Η ζωή των δικαίων χαρακτηρίζεται από ευθύτητα καρδιάς, αλήθεια στα λόγια και αποφυγή δόλου και ανομίας.
Σχέση των δικαίων με τον Θεό
- Οι δίκαιοι καλούνται να χαίρονται «ἐν Κυρίῳ» και να Τον δοξολογούν, γιατί η χαρά τους πηγάζει από την παρουσία και το έλεός Του.
- Ο Θεός παρουσιάζεται ως βοηθός, υπερασπιστής και σωτήρας των δικαίων, ιδίως «ἐν καιρῷ θλίψεως».
- Η ελπίδα των δικαίων είναι στραμμένη στον Θεό, γι’ αυτό μένουν αμετακίνητοι και δεν φοβούνται για ό,τι κακό τους συμβαίνει.
Λατρεία και μαρτυρία των δικαίων
- Στους δικαίους «πρέπει αἴνεσις», γιατί η ευθύτητά τους κάνει την προσευχή και τη δοξολογία τους ευπρόσδεκτη ενώπιον του Θεού.
- Το στόμα του δικαίου «μελετήσει σοφίαν» και η γλώσσα του γίνεται φορέας σοφίας και θελήματος Θεού μέσα στην κοινότητα.
- Η ζωή του δικαίου λειτουργεί ως μαρτυρία: οι άλλοι «ὄψονται» και θα φοβηθούν, βλέποντας την έκβαση της ελπίδας του στον Κύριο.
Δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης
- Αβραάμ: πρότυπο πίστεως και υπακοής, ο οποίος εγκαταλείπει πατρίδα, δέχεται να θυσιάσει τον Ισαάκ, φιλοξενεί αγγέλους και μεσιτεύει για τα Σόδομα·
- Ιώβ: ο υποδειγματικός «δίκαιος πάσχων», που ενώ χάνει τα πάντα, δεν βλασφημεί, αλλά ευλογεί τον Θεό χωρίς γογγυσμούς μέσα στην πιο σκληρή δοκιμασία.
- Νώε: δίκαιος μέσα σε γενεά διεφθαρμένη, που υπακούει στην παράλογη, στα μάτια των ανθρώπων, εντολή για την κιβωτό.
- Δανιήλ και οι Τρεις Παίδες: παραδείγματα δικαίων που αρνούνται την ειδωλολατρία και προτιμούν τον κίνδυνο παρά να παραβούν τον νόμο του Θεού. Εδώ η δικαιοσύνη είναι πιστότητα μέχρι θανάτου.
Οι δίκαιοι κατά τον Σολομώντα
Σοφίας Σολομῶντος τὸ Ἀνάγνωσμα (Κεφ. 3, 1-9)
1.Δικαίων ψυχαὶ ἐν χειρὶ Θεοῦ,
καὶ οὐ μὴ ἅψηται αὐτῶν βάσανος.
4.Καὶ γὰρ ἐν ὄψει ἀνθρώπων ἐὰν κολασθῶσιν,
ἡ ἐλπὶς αὐτῶν ἀθανασίας πλήρης.
- Καὶ ὀλίγα παιδευθέντες, μεγάλα εὐεργετηθήσονται.
Ὅτι ὁ Θεὸς ἐπείρασεν αὐτούς, καὶ εὗρεν αὐτοὺς ἀξίους ἑαυτοῦ.
Σοφίας Σολομῶντος τὸ Ἀνάγνωσμα
(Κεφ. 5, 15-23 & 6, 1-3)
- Δίκαιοι εἰς τὸν αἰῶνα ζῶσι,
καὶ ἐν Κυρίῳ ὁ μισθὸς αὐτῶν,
καὶ ἡ φροντὶς αὐτῶν παρὰ Ὑψίστῳ.
- Διὰ τοῦτο λήψονται τὸ βασίλειον τῆς εὐπρεπείας,
καὶ τὸ διάδημα τοῦ κάλλους ἐκ χειρὸς Κυρίου.
Σοφίας Σολομώντος το Ανάγνωσμα (Κεφ. 4, 7-15)
- Δίκαιος ἐὰν φθάσῃ τελευτῆσαι, ἐν ἀναπαύσει ἔσται.
- Γῆρας γὰρ τίμιον, οὐ τὸ πολυχρόνιον,
οὐδὲ ἀριθμῷ ἐτῶν μεμέτρηται.
- Πολιὰ δὲ ἐστι φρόνησις ἀνθρώποις·
καὶ ἡλικία γήρως, βίος ἀκηλίδωτος.
- Εὐάρεστος Θεῷ γενόμενος ἠγαπήθη,
καὶ μεταξὺ ἁμαρτωλῶν μετετέθη.
Γ. Η έννοια της Δικαιοσύνης στην Καινή Διαθήκη
- Η έννοια της δικαιοσύνης στις προς Κορινθίους επιστολές
Στις δύο προς Κορινθίους η «δικαιοσύνη» δεν εμφανίζεται τόσο ως αφηρημένη νομική έννοια, όσο ως δωρεά και τρόπος ζωής που σχετίζεται με τον Χριστό και με την εκκλησιαστική πράξη.
Ο Χριστός ως «δικαιοσύνη» μας
- Στο Α΄ Κορ 1,30 ο Παύλος λέει ότι ο Χριστός «ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις».
Δικαιοσύνη, κρίση και «ἔπαινος» από τον Θεό
- Η θεία δικαιοσύνη παρουσιάζεται ως φως που αποκαλύπτει και ως πυρ που κατακαίει το ευτελές, αναδεικνύοντας το αληθινό «ποιόν» του έργου κάθε ανθρώπου (εικόνα στο Α΄ Κορ 3,13–15).
Δικαιοσύνη – αδικία – ζωή της κοινότητας
- Η δικαιοσύνη εδώ παίρνει εκκλησιολογική και ηθική μορφή: η κοινότητα καλείται να επιλύει εντός της τις διαφορές, να προτιμά να αδικείται παρά να αδικεί και να μη νοθεύει τη μαρτυρία του ευαγγελίου με συμπεριφορές «ἀδίκων».
Η δικαιοσύνη ως αγιότητα και αρετή
- Στις προς Κορινθίους η δικαιοσύνη είναι συνάμα: ο ίδιος ο Χριστός ως δικαιοσύνη μας, η δίκαιη κρίση του Θεού στο τέλος, αλλά και η συγκεκριμένη ηθική στάση της κοινότητας που απορρίπτει την αδικία και ζει «αγίως» μέσα στον κόσμο.
- Η έννοια της δικαιοσύνης στην προς Ρωμαίους επιστολή
«Δικαιοσύνη Θεού» ως σωτήρια ενέργεια
- Δεν είναι απλώς ιδιότητα κριτή που αποδίδει στον καθένα ό,τι του αξίζει, αλλά πράξη με την οποία ο Θεός στήνει τον άνθρωπο σε σωστή σχέση μαζί Του.
Καθολική αμαρτωλότητα – ανάγκη δικαίωσης
- Η «δικαιοσύνη» δεν μπορεί να οριστεί ως ανθρώπινο επίτευγμα τήρησης νόμου, αλλά ως δώρο που συγχωρεί την πραγματική ενοχή.
Δικαιοσύνη ως δικαίωση πέρα από τα πλαίσια του νόμου
- Ο απ. Παύλος μιλά για «δικαιούμενους δωρεὰν τῇ αὐτοῦ χάριτι διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ»: ο ορισμός της δικαιοσύνης παίρνει μορφή δωρεάν δικαίωσης, όχι ανταμοιβής.
Η πίστη ως τρόπος μετοχής στη δικαιοσύνη
- Όταν ένα άτομο εκδηλώνει πίστη στον Θεό, η πίστη του υπολογίζεται ως δικαιοσύνη.
- Η έννοια του Δικαίου κατά τον Ιωάννη Χρυσόστομο
Βασικά γνωρίσματα του δικαίου
- Ο δίκαιος δεν μεροληπτείκαι δεν «παραβλέπει το δίκαιον κατά φιλοπροσωπίαν», αλλά ελέγχει την αδικία όπου κι αν συναντάται.
- Ο δίκαιος «λάμπει σαν το χρυσάφι»: όπως ο χρυσός, όπου κι αν βρεθεί, φανερώνει τη λάμψη του, έτσι και ο δίκαιος
- Ο δίκαιος εμπιστεύεται απολύτως την πρόνοια του Θεού, δέχεται ακόμη και τις δοκιμασίες χωρίς γογγυσμό και, όταν αδικείται, ευχαριστεί τον Θεό.
- Ο δίκαιος είναι ταπεινός: η ταπεινοφροσύνη είναι για τον Χρυσόστομο «θεμέλιο της καθ’ ημάς φιλοσοφίας» και αντίδοτο της αλαζονείας, την οποία θεωρεί κορυφή των κακών.
- Είναι πράος και εγκρατής, δεν ανταποδίδει κακό στο κακό, δεν βλάπτει τον άλλον, αλλά συγκρατεί τον θυμό του.
- Δίκαιος είναι ο άνθρωπος που μοιράζεται τα αγαθά του χωρίς φόβο μήπως φτωχύνει, γιατί ο Χριστός υπόσχεται ότι όσοι δίνουν, θα λάβουν περισσότερα, «μακάριον το διδόναι μάλλον ή το λαμβάνειν».
- Η δικαιοσύνη παίρνει τη μορφή ελεημοσύνης, φροντίδας για τους φτωχούς και άρνησης της πλεονεξίας, όχι μόνο τήρησης «ου κλέψεις».
- Δίκαιος είναι εκείνος που «πεινά και διψά» τη δικαιοσύνη, δηλαδή έχει ολόψυχη προσήλωση στο θέλημα του Θεού και δεν αρκείται σε τυπική ηθικότητα.
- Δίκαιος ο «καθαρός τη καρδία», δηλαδή γενικά ο ενάρετος, με καθαρή συνείδηση και ευσεβείς ενέργειες, ικανό να «δει τον Θεό».
- Δίκαιος είναι εκείνος που μένει πιστός στον Χριστό μέχρι διωγμού και συκοφαντίας.
Δίκαιοι στην Καινή Διαθήκη
- Ο Συμεώνπου αξιώθηκε να πάρει στην αγκαλιά του τον μικρό Χριστό και ύστερα να ζητήσει την «απόλυσή του», τον θάνατο.
- Ζακχαίος: από άδικος τελώνης γίνεται δίκαιος όταν μετανοεί, αποκαθιστά τις αδικίες και μοιράζει τα υπάρχοντά του.
- Ο πλούσιος και ο Λάζαρος: ο Λάζαρος ως κρυμμένος δίκαιος που υπομένει, ενώ ο πλούσιος καταδικάζεται, επειδή δεν άσκησε δικαιοσύνη, δηλαδή έλεος, προς τον φτωχό στην πύλη του.
- Ο ίδιος ο Χριστός ο κατεξοχήν «δίκαιος». Ο Χρυσόστομος παρουσιάζει τον Χριστό ως τον απόλυτα δίκαιο, ο οποίος «αδικείται» και πάσχει άδικα, συγχωρεί τους σταυρωτές και γίνεται μέτρο κάθε ανθρώπινης δικαιοσύνης.
- Όλα τα άλλα παραδείγματα Αβραάμ, Ιώβ, Νώε, Δανιήλ κ.ά. λειτουργούν ως ακτίνες αυτής της μιάς δικαιοσύνης του Χριστού, την οποία καλείται να μιμηθεί ο δίκαιος άνθρωπος.
Συμπερασματικά
Οι Δίκαιοι κατά την Π. Διαθήκη και την Κ. Διαθήκη
- Στην Παλαιά Διαθήκη«δικαιοσύνη» σημαίνει πρωτίστως πιστότητα στη διαθήκη και τήρηση του Μωσαϊκού Νόμου. Η δικαιοσύνη του Θεού εκφράζεται ανταποδοτικά. Ο Θεός τιμωρεί την αμαρτία, όμως συγχωρεί και σώζει τον λαό Του.
- Παύλος: από τον Νόμο στην Πίστη. Ο Νόμος είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα, για να φανερώσει την αμαρτία και την ανάγκη σωτηρίας, όχι για να σώσει. «Ελθούσης δε της πίστεως ουκέτι υπό παιδαγωγόν εσμέν». Η δικαιοσύνη του Θεού στον Παύλο δεν είναι απλώς το κριτήριο, με το οποίο ο Θεός κρίνει, αλλά η σωτήρια ενέργεια με την οποία καθιστά δίκαιο τον αμαρτωλό δια της χάριτος (Ρωμ 3,21–26).
- Στην Παλαιά Διαθήκηο άξονας είναι: Νόμος – τήρηση εντολών – ευλογία/κατάρα· η δικαιοσύνη έχει έντονο νομικό χαρακτήρα, ποιος στέκει πιστός στη διαθήκη του Σινά.
- Στον Παύλο, κέντρο γίνεται το πρόσωπο του Χριστού: δεν υπάρχει δικαιοσύνη και σωτηρία «έξω» από Εκείνον, γιατί ο ίδιος είναι η δικαιοσύνη μας.
