Ο ορθόδοξος «μυστικισμός» αποτελείται από μια πληθώρα συγγραμμάτων, μερικά από τα οποία ανθολογούνται στην περίφημη συλλογή «Φιλοκαλία», που εξέδωσε τον 18ο αιώνα ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, γνωρίζοντας στο ορθόδοξο κοινό κείμενα που λίγο ακόμη κινδύνευαν να χαθούν για πάντα.
Πρωτοήρθα σε επαφή με κείμενα του ορθόδοξου «μυστικισμού», όταν στο Κατηχητικό η κυρία της «Ζωής» -γίνονταν πολύ ωραίο κατηχητικό- μας πρωτοδιάβασε κείμενα του λεγόμενου «Γεροντικού». Οι ιστορίες αυτές με συγκλόνισαν. Όχι ότι δεν εκτιμούσα τις λοιπές αφηγήσεις που ακούγαμε στο κατηχητικό, τα τραγούδια και όλα αυτά, αλλά το βιβλίο αυτό αμέσως με έκανε να αισθανθώ ότι βρισκόμουν μπροστά σε έναν άλλο κόσμο. «Αββάδες» που έζησαν στα τέλη των διωγμών και στην αρχή της κωνσταντίνειας ανεξαρτησίας είπαν πράγματα που σε συντάρασσαν. Μια μόνο κουβέντα και αρκούσε για να γκρεμιστεί ο παλιός κόσμος μέσα σου και να γεννηθεί ένας καινούργιος.
«Δεν φοβούμαι τον Θεό, τον αγαπώ»: με αυτή την ρήση του Μεγάλου Αντωνίου ξεκινούσε το Γεροντικό, σε μετάφραση της μακαριστής Ηγουμένης Θεοδώρας Χαμπάκη. Η φράση αυτή με έκανε να νιώσω αντιφατικά συναισθήματα. Από την μια, εμείς στο Κατηχητικό ποτέ δεν θα τολμούσαμε να πούμε τέτοια κουβέντα, γιατί ξέραμε ότι ο «φόβος Θεού» είναι μια αρετή που πρέπει να μας συνοδεύει σε ολόκληρη την ζωή μας. Αλλά η φράση του Μεγάλου Αντωνίου με έκανε αμέσως να αισθανθώ ότι εδώ κυλά το «ύδωρ το ζων», που ξεδιψά εκείνους που έχουν ανάγκη. Αργότερα άκουσα ότι υπάρχουν και οι κατηγορίες «δούλοι», «μίσθιοι», «υιοί»: οι πρώτοι κάνουν το καλό από φόβο να μην πάνε στην Κόλαση, οι δεύτερη από επιθυμία να κερδίσουν τον παράδεισο, ενώ οι τρίτοι από καθαρή αγάπη προς τον Θεό, χωρίς τους νοιάζει αν οι ίδιοι βρεθούν στην Κόλαση!!!
Άρχισα να τα χάνω. Ο κατάλογος με τις αρετές και τις κακίες που είχα καταρτίσει έβλεπα να χάνει τη σημασία του. Και όταν έπεσα πάνω στην ρήση του Αββά Αγάθωνα ότι «αγάπη σημαίνει να δεις ένα λεπρό, να πάρεις το δικό του σώμα και να του δώσεις το δικό σου», τότε πια αυτός ο κατάλογος έχασε τελείως τη σημασία του. Ο λόγος του αγίου Αγάθωνα μπορεί να μου έκανε τεράστια σημασία, αλλά με φόβισε κιόλας. Να πάρεις το σώμα ενός λεπρού!
Ωστόσο καταλάβαινα ότι όλα αυτά δεν ήταν ένας κλειστός, ανεξάρτητος κόσμος από την λοιπή θεολογία, όπως συμβαίνει στην Δύση- έτσι έμαθα αργότερα. Στην Δύση υπάρχει η αυστηρή σχολαστική θεολογία, του Θωμά Ακινάτη, που με την βοήθεια της Γραφής και του Αριστοτέλη «αποδεικνύει» την αλήθεια της χριστιανικής πίστεως, ενώ οι μυστικιστές ζούσαν σε έναν δικό τους κόσμο, που δεν είχε, τολμώ να πω, σχέση με όλα αυτά. Αλλά αυτός ο κόσμος με είλκυε πολύ. Διάβασα κάποια στιγμή για τον Φραγκίσκο της Ασίζης, ότι «στιγματίστηκε», δέχθηκε δηλαδή τα «στίγματα» των πληγών του Εσταυρωμένου Χριστού στο ίδιο του το σώμα, και αυτή η ταύτιση με τον Σωτήρα με καταγοήτευε. Αισθανόμουν ότι αυτός ο καθολικός άγιος ήρθε πιο κοντά στον Χριστό από ό,τι οι δικοί μας άγιοι… Έτσι νόμισα…
Στην Ορθοδοξία αντιθέτως είναι «μυστική» η όλη θεολογία. Για την ακρίβεια δεν υπάρχει μυστικισμός. Αυτός που λέμε «μυστικισμός» είναι στην πραγματικότητα μέρος της κυρίως θεολογίας. Το κατάλαβα αυτό όταν, πάλι μικρός, δανείστηκα από την βιβλιοθήκη μιας εκκλησίας της πρωτεύουσας της επαρχίας το βιβλίο του Ιερομονάχου Γρηγορίου «Η Λειτουργία της Ευχαριστίας του Θεού». Ήταν ένα βιβλίο του μεγάλου αυτού αγιορείτη λειτουργιολόγου, που το είχε εκδώσει η Μητρόπολή μας, η Ι. Μητρόπολη Χαλκίδος. Το βιβλίο ήταν επικεντρωμένο σε έναν Πατέρα που δεν θεωρείται καθόλου νηπτικός, τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, και εμπεριείχε την διδασκαλία του συγκεκριμένου ιερού Πατρός περί της Θείας Λειτουργίας. Λοιπόν, ο ιερός Χρυσόστομος ξεπέρναγε, θα έλεγε κανείς, σε αγαπητικούς και ερωτικούς λόγους για το σώμα και το αίμα του Χριστού ακόμη και τους νηπτικούς πατέρας. Και ήταν ένας Πατέρας της Εκκλησίας που πέρασε την ζωή του μέσα στον κόσμο, ως ποιμένας.
Η επόμενη γνωριμία μου με το μεγάλο ρεύμα του ορθόδοξου «μυστικισμού» ήταν όταν διάβασα το βιβλίο του Α.Ι.Β. (επρόκειτο, ως γνωστόν, για τον μετέπειτα Μητροπ. Ναυπάκτου Ιερόθεο) «Μια βραδιά στην έρημο του Αγίου Όρους». Εκεί αναπτυσσόταν θαυμάσια από έναν ανώνυμο γέροντα η θεολογία της «ευχής», δηλαδή της ακατάπαυστης προσευχής (το γνωστό «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με τον αμαρτωλό), που με ενθουσίασε. Αλλά με έκανε να απορήσω πώς είναι δυνατόν να βλέπει κανείς τον ίδιο τον Θεό ως Φως ακόμη και με τα σωματικά του μάτια, έστω και «μεταμορφωμένα». Αναζήτησα απάντηση και μελέτησα τα γνωστά βιβλία του ειδικού στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά π. Ιωάννη Μάγεντορφ (προπαντός το αμετάφραστο ακόμη στα ελληνικά «A Study of Gregory Palamas»), που με έκαναν να καταλάβω ότι και το ανθρώπινο σώμα είναι δεκτικό της χάρης. Με τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά κλείνει, λένε μερικοί ειδικοί, το ζήτημα της θέσης του σώματος στην Ορθόδοξη Θεολογία, καθώς πια οι τότε σύνοδοι του ΙΔ αιώνα δογμάτισαν, όπως είπαμε, ότι το σώμα είναι δεκτικό της χάρης και μάλιστα θα αναστηθεί και αυτό στην Δευτέρα Παρουσία, όπως ακριβώς αναστήθηκε το σώμα του Κυρίου μας.
****************
Παρόλα αυτά η αγάπη μου για τον δυτικό μυστικισμό φούντωνε. Διάβαζα για περιγραφές Καθολικών αγίων, που άκουσαν τους χτύπους της καρδιάς του Ιησού ή που ο άγγελος τους φόρεσε στο κεφάλι το ακάνθινο στεφάνι της Σταύρωσης κ.λπ. Ειδικά μου προκαλούσε μέγιστο ενδιαφέρον και έλξη ο καθολικός άγιος Ιωάννης του Σταυρού. Ωστόσο, διαβάζοντας το βιβλίο του Αγίου Σωφρονίου του Έσσεξ «Αλληλογραφία με τον Μπάλφουρ», έπεσα πάνω σε μια παράγραφο που έλεγε ότι ο Μπάλφουρ δάνεισε ένα βιβλίο αυτού του δυτικού μυστικού στον π. Σωφρόνιο για να το κρίνει. Ο π. Σωφρόνιος γράφει ότι διάβασε το κείμενο, προσπαθώντας να μείνει εντελώς απροκατάληπτος από αρνητικές κρίσεις, μια που το βιβλίο το είχε γράψει ένας ετερόδοξος. Ο άγιος Σωφρόνιος έλεγε ότι διάβασε το βιβλίο και διαπίστωσε ότι ο συγκεκριμένος καθολικός άγιος ήταν πράγματι φορέας της χάρης- όπως λέγει ο π. Σεραφείμ Rose ο δυτικός χριστιανισμός έχασε ως σύνολο τη χάρη, μεμονωμένοι φορείς όμως αυτής παρέμειναν. Εν πάση περιπτώσει, ρώτησα τον πνευματικό μου άγιο Γέροντα Ιγνάτιο Καπνίση αν μπορούσα να διαβάσω το βιβλίο και μου είπε «εφόσον ο π. Σωφρόνιος λέγει κάτι τέτοιο, μπορείς». Με την ανάγνωση του βιβλίου ωστόσο διαπίστωσα ότι ο συγκεκριμένος μυστικός δεν είχε τίποτε από αυτό τον νοσηρό, όπως κατάλαβα αργότερα, μυστικισμό και συναισθηματολογία των περισσότερων δυτικών, και είχε αναπτύξει μια θεωρία αρκετά κοντά στην ορθόδοξη άσκηση. Οπότε κατάλαβα, όπως το λέγει και ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσιανίνωφ, ότι τα περισσότερα καθολικά μυστικιστικά βιβλία (ο άγιος Ιγνάτιος αναφέρει ρητά την «Μίμηση Χριστού») είναι γεμάτα από τον «κακό ζήλο του πονηρού πνεύματος, που ζητεί άμεση σχέση με τον Θεό, χωρίς προηγούμενη μετάνοια και κάθαρση από τα πάθη».
Τέλος, χωρίς εδώ να θέλω να προσβάλω κανένα, ο γέροντάς μου π. Ιγνάτιος ήταν τελείως αντίθετος στην χρήση αγαλμάτων στην θεία λατρεία, ενώ ο άγιος Σωφρόνιος έλεγε πως ο λεγόμενος «στιγματισμός» είναι προϊόν της ανθρώπινης νευροψυχολογίας. Τέλος, θα ήθελα να πω ότι τα θέματα αυτά απαιτούν μεγάλη διάκριση, για αυτό και πρέπει να επερωτάμε πάντα έναν έμπειρο πνευματικό για να μας καθοδηγεί πνευματικά.
*************
Τέλος, θα ήθελα να προσθέσω ότι διαβάζοντας άγιο Μάξιμο Ομολογητή στον Β τόμο της Φιλοκαλίας, που είναι μεγάλος δογματολόγος αλλά και νηπτικός, κατάλαβα ότι στην ουσία δεν υπάρχει ορθόδοξος «μυστικισμός», αλλά μία και μόνη «Θεολογία», αυτή των Αγίων Πατέρων.
