Ο Μ. Φώτιος δεν ήταν μόνο μεγάλος θεολόγος και ιεράρχης αλλά και μεγάλος φιλόλογος με πλούσια φιλολογική εμπειρία, πράγμα που αποδεικνύεται με την συγγραφή και ενασχόληση με φιλολογικά έργα, όπως η Μυριόβιβλος. Η Μυριόβιβλος του Φωτίου μας προξενεί το λογικό ερώτημα: Τι αναζητούν οι βυζαντινοί λόγιοι στα αρχαία κείμενα; Απάντηση: Γλωσσικά πρότυπα. Η γραπτή γλώσσα που χρησιμοποιούσαν τότε στο Βυζάντιο ήταν εντελώς ακαλλιέργητη, καθώς προερχόταν από μία περίοδο μεγάλης ύφεσης και έπρεπε να αποκτήσει ξανά επαφή με τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική γραμματεία.
Το περιεχόμενο της Αρχαίας Γραμματείας δεν φόβιζε τον Φώτιο και τους λόγιους. Εξέλειπαν πλέον οι «εθνικοί – ειδωλολάτρες», που έθεταν σε κίνδυνο το δόγμα. Δεν υπήρχε πια απειλή από το παρελθόν αλλά μόνο, σύμφωνα με την Φώτιο, απειλή από τους Λατίνους που ήθελαν να διεισδύσουν στα Βαλκάνια. Με την υιοθέτηση ξανά της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας από το Βυζάντιο, ορθωνόταν ένα ανάχωμα στους Δυτικούς.
Ο Φώτιος λοιπόν, με τη βοήθεια ενός γραμματέα, κατέγραψε «όλα όσα είχα διατηρήσει στη μνήμη του» με κάποια ακαταστασία καθώς, όπως σημειώνει, είναι εύκολο να συνοψίσει κανείς ένα βιβλίο μόλις το διαβάσει, δεν είναι όμως εύκολο να κάνει το ίδιο για πολλά βιβλία συγχρόνως και μάλιστα όταν έχει περάσει καιρός. Στην πραγματικότητα λοιπόν, δεν πρόκειται για ένα έργο, αλλά για μία εκτεταμένη συλλογή σημειώσεων από αναγνώσεις έργων. Η ακριβής χρονολογία συγγραφής του έργου παραμένει ακόμη υπό διερεύνηση. Πιθανότατα η Μυριόβιβλος ήταν για τον Φώτιο “κείμενο εν εξελίξει“, καθώς φαίνεται να ασχολήθηκε με αυτήν σε πολλές περιόδους της ζωής του και προσέθετε σε αυτήν κατά περίπτωση νέους κώδικες (βιβλία). Η εργασία του περνούσε μέσα από δύο στάδια: την ανάγνωση, που συνοδευόταν από πρόχειρες σημειώσεις, και την οριστική σύνταξη, που περιελάμβανε παρατηρήσεις και σχόλια για τη χρήση του λόγου, κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως «φιλολογική κριτική».
Η Μυριόβιβλος περιλαμβάνει σπάνια έργα, ενώ αποκλείει τα έργα των Αρχαίων Ελλήνων Ποιητών, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, τα οποία ο Φώτιος προφανώς θεωρούσε γνωστά και ευρύτατα διαδεδομένα. Η «Μυριόβιβλος» ή «Βιβλιοθήκη», αναφέρεται σε 280 συγγραφείς της εκκλησιαστικής και της θύραθεν παιδείας. Περιλαμβάνει αποσπάσματα από έργα συγγραφέων της εκκλησιαστικής και της κοσμικής παιδείας, περιλήψεις των έργων τους και των δογμάτων τους, εκτίμηση του ύφους και του χαρακτήρα τους.
Η Μυριόβιβλος είναι ουσιαστικά μια λογοτεχνική εγκυκλοπαίδεια, η οποία καλύπτει συγγραφείς τόσο της κλασικής αρχαιότητας όσο και της πρώιμης βυζαντινής περιόδου. Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο του έργου είναι ότι αποτελεί σημείο καμπής για την εποχή του, καθώς οι θησαυροί της αρχαίας ελληνικής γραμματείας είχαν σχεδόν λησμονηθεί και ο Φώτιος αποπειράται μέσω του έργου του την εν μέρει επαναφορά τους στο προσκήνιο. Η εγκυκλοπαιδική αυτή συλλογή κριτικών και αποσπασμάτων περιλαμβάνει βιβλία γραμμένα μόνο στην ελληνική γλώσσα, απουσιάζουν συγγράμματα γραμμένα στα λατινικά.
Κύρια Χαρακτηριστικά και Σημασία:
- Περιεχόμενο:Περιλαμβάνει περιλήψεις (επιτομές) και κριτικές αναλύσεις έργων, ιστορικών, ρητόρων, φιλοσόφων, ιατρών και θεολόγων.
- Διάσωση Αρχαίας Γραμματείας:Χάρη στη Μυριόβιβλο, έχουν διασωθεί πληροφορίες ή αποσπάσματα από συγγραφείς όπως ο Κτησίας, ο Κόνων, ο Μέμνων και ο Διόδωρος Σικελιώτης.
- Κριτική Προσέγγιση:Ο Φώτιος δεν περιορίζεται σε περιλήψεις, αλλά αποτιμά και το ύφος, τη γλώσσα και την αξιοπιστία των πηγών με αξιοσημείωτη ελευθερία πνεύματος.
- Ιστορικό Πλαίσιο:Γράφτηκε πιθανότατα κατά την περίοδο 842-858, κατά τη διάρκεια της ιεραποστολής του Φωτίου στη Βαγδάτη.
Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς στην Μυριόβιβλο
Ο Φώτιος εστιάζει κυρίως σε ιστορικούς, ρήτορες και μυθιστοριογράφους, αποφεύγοντας ευρέως γνωστά έργα ποιητών, Πλάτωνα ή Αριστοτέλη.
Ιστορικοί Συγγραφείς
Ο Φώτιος αναλύει εκτενώς χαμένα ή σπάνια έργα ιστορικών, σώζοντας πολύτιμα αποσπάσματα.
- Κτησίας(Περσικά), Κόνων (ιστορίες), Μέμνων (Ηροϊκά): Αναφορές σε χαμένα έργα τους, που διασώζονται μόνο μέσω Φωτίου.
- Διόδωρος Σικελιώτης: Χαμένα βιβλία της Ιστορικής Βιβλιοθήκης.
- Θουκυδίδης και Ηρόδοτος: Σχόλια σε επιλεγμένα τμήματα, με έμφαση στη γλώσσα και ακρίβεια.
Ρητορικά και Μυθιστορηματικά Έργα
Εξετάζει ρητορική και μυθιστορηματική λογοτεχνία με λογοτεχνική κριτική.
- Ηλιόδωρος (Αιθιοπικόν): Επαινεί την απλότητα και δραματική δομή του ερωτικού μυθιστορήματος.
- Αχιλλεύς Τάτιος(ερωτικό μυθιστόρημα): Σχολιάζει στυλ και δομή.
- Ρητορικά: Ισοκράτης, Δημοσθένης και Λυσίας, εστιάζοντας σε ρητορική δεξιότητα και ελαττώματα.
Φιλοσοφικοί και Άλλοι
Παρά την αποφυγή Πλάτωνα-Αριστοτέλη, αγγίζει δευτερεύοντες φιλοσόφους και συγγραφείς.
- Πρόκλοςκαι νεοπλατωνικοί: Κριτική σε φιλοσοφικά έργα.
- Δίων, Χρυσόστομος και Πλούταρχος: Αναλύσεις ηθικών και ρητορικών κειμένων.
Αυτά τα έργα αναδεικνύουν τον βυζαντινό κλασικισμό, διασώζοντας γνώση από χαμένα κείμενα.
Πώς ερμηνεύει ο Φώτιος τα έργα των αρχαίων Ελλήνων
Ο Μέγας Φώτιος ερμηνεύει τα έργα των αρχαίων Ελλήνων στη Μυριόβιβλό του με φιλολογική ανάλυση, εστιάζοντας σε λογοτεχνικά προτερήματα, ελαττώματα και ηθική αποτίμηση από χριστιανική σκοπιά, εισάγοντας τον «Βυζαντινό κλασικισμό».
Λογοτεχνική Ανάλυση
Εξετάζει κυρίως τη μορφή, το ύφος και τη γλώσσα των κοσμικών κειμένων.
- Αναλύει συνθετική δομή, ρητορική δεξιότητα και στυλιστικά στοιχεία, π.χ. επαινεί την απλότητα του Αιθιοπικούτου Ηλιόδωρου.
- Χρησιμοποιεί όρους από τον Ερμογένη για κριτική, δίνοντας συστάσεις ανάγνωσης ή αποτροπές.
Ηθική Αξιολόγηση
Συνδυάζει λογοτεχνική κρίση με χριστιανικά ήθη, απορρίπτοντας ανηθικότητα.
- Εγκρίνει έργα συμβατά με χριστιανικές αξίες, παραβλέποντας παγανιστικά στοιχεία ως μη απειλητικά (π.χ. Ηλιόδωρος).
- Καταδικάζει υπερβολική «αισχρότητα» σε ερωτικά μυθιστορήματα όπως του Αχίλλειου Τατίου, χαρακτηρίζοντάς τα «αποκρουστικά».
Ποια έργα αρχαίων συγγραφέων εγκρίνει ο Φώτιος
Ο Μέγας Φώτιος εγκρίνει έργα αρχαίων Ελλήνων στη Μυριόβιβλό του, όταν συνδυάζουν λογοτεχνική αξία (ύφος, σύνταξη, απλότητα) με ηθική συμβατότητα προς χριστιανικές αξίες, όπως σωφροσύνη και αγνότητα. Απορρίπτει όσα θεωρεί ανήθικα με υπερβολική αισχρότητα.
Ο Φώτιος προτείνει αυτά ως χρήσιμα για λόγιους, εγκαινιάζοντας τον βυζαντινό κλασικισμό. Δεν προτιμά τους μεγάλους και γνωστούς συγγραφείς της αρχαιότητας αλλά λιγότερο γνωστούς θέλοντας να τονίσει ότι όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς έχουν πολλά στοιχεία, από τα οποία μπορεί κανείς να ωφεληθεί.
Πώς ενσωματώνει ο Φώτιος την αριστοτελική λογική
στη χριστιανική θεολογία
Ο Μέγας Φώτιος ενσωματώνει την αριστοτελική λογική στη χριστιανική θεολογία κυρίως έμμεσα, ως εργαλείο δογματικής ακρίβειας και κριτικής ανάλυσης αιρέσεων, χωρίς να αναφέρει ρητά τον Αριστοτέλη στη Μυριόβιβλό.
- Χρησιμοποιεί αριστοτελική διάκριση γένους-είδουςγια ταξινόμηση αιρετικών απόψεων (π.χ. αρειανισμός ως «αστήρικτος» λογικά), ελέγχοντάς τις ως αντιφάσεις προς την Αγία Γραφή.
- Εφαρμόζει συλλογιστική δομή (προτάσεις-συμπέρασμα) σε θεολογικές κρίσεις, π.χ. «αν ο Υιός κτίσμα, τότε όχι ομοούσιος».
- Χρησιμοποιεί ορισμούς και διαίρεση για υπεράσπιση του filioque και Τριάδος, προσαρμόζοντας αριστοτελικούς όρους («ουσία», «ενέργεια»).
Ο Φώτιος βλέπει τη λογική ως θεραπαινίδα της πίστεως, υποτάσσοντάς την στην ορθόδοξη θεολογία για ποιμαντική χρήση.
Ας αναφερθούμε όμως σε συγκεκριμένα έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, για να δούμε την στάση του απέναντι στην ελληνική αρχαία γραμματεία.
Το Αιθιοπικόν του Ηλιόδωρου
Τα έργα των Ηλιόδωρου και Αχιλλέα Τάτιου ανήκουν στην κατηγορία του «ερωτικού μυθιστορήματος», που θεωρείται γνήσιο δημιούργημα της ελληνιστικής περιόδου. Πρόκειται για μία σύζευξη του έπους με την ελληνιστική ιστοριογραφία και πολλών στοιχείων της δραματικής ποίησης. Με τον επιδέξιο συγκερασμό ταξιδιών σε εξωτικές χώρες, συναρπαστικών περιπετειών του πρωταγωνιστικού ζευγαριού (που περνούσε πολλές δοκιμασίες μέχρι την τελική ένωση) και μεγάλων δόσεων εγκλήματος, τα μυθιστορήματα αυτά ήταν ελκυστικά στους αναγνώστες, ακόμα και στο πλαίσιο του αυστηρού χριστιανικού περιβάλλοντος, αιώνες μετά τη συγγραφή τους. Άλλωστε κάποια μοτίβα του κοσμικού μυθιστορήματος, όπως ο ηθικός πειρασμός των ηρώων, η διαφύλαξη της παρθενίας και οι δοκιμασίες μέσα από ποικίλες αντιξοότητες, συγκαταλέγονταν στις “περιπέτειες ζωής” αρκετών αγίων της Μέσης Βυζαντινής περιόδου, όπως προκύπτουν από τους Βίους τους.
Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι γνωστά στον Φώτιο και για αυτό η πρώτη παρατήρησή του για το Αιθιοπικόν του Ηλιόδωρου ήταν ότι ο συγγραφέας χειρίζεται τη δραματική του ιστορία «με το ύφος που της αρμόζει». Ξεχειλίζει απλότητα και γλυκύτατα, σημειώνει ο Φώτιος για τον Ηλιόδωρο, και τον δικαιολογεί ακόμα και για τη χρήση υπερβολικών λέξεων με μεταφορική σημασία, αφού αυτές «είναι σαφείς και με ενάργεια δηλώνουν το προκείμενο θέμα». Σημειώνει ότι οι περίοδοί του είναι «ευσύνοπτες» και η συντακτική δομή κατάλληλη για τη διήγηση. Άλλωστε από την αρχή έχει σημειώσει ότι δεν πρόκειται για πραγματεία ή φιλοσοφικό έργο αλλά για μία «δραματική ιστορία», μία φιλολογική ταξινόμηση που είχε αφετηρία το θέατρο (δράμα) για να μεταφερθεί στο μυθιστόρημα.
Μετά την παράθεση των θετικών λογοτεχνικών του παρατηρήσεων, ο Φώτιος περνά στην ηθική αξιολόγηση της υπόθεσης του έργου τονίζοντας ότι ο «αγνός έρωτας» του ζευγαριού διέπεται από τον «πόθο για σωφροσύνη» και οι περιπέτειές τους δεν εμποδίζουν την «τήρηση της αγνότητας». Είναι παραπάνω από σαφές ότι ο Φώτιος εγκρίνει την ανάγνωση του έργου και το βρίσκει συμβατό με τις χριστιανικές αξίες, εφόσον υπάρχουν αρκετά θετικά στοιχεία.
Συμπεράσματα
Ο Φώτιος δεν στέκεται αρνητικά απέναντι στην ελληνική γραμματεία και ακολουθεί την γραμμή που χάραξε ο Μέγας Βασίλειος για επιλεκτική και διδακτική ανάγνωση των έργων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Τα αντιμετωπίζει φιλολογικά εξετάζοντας το ύφος και την δομή τους αλλά η στάση του είναι κριτική, βασισμένη στις χριστιανικές αλήθειες. Η μεγάλη του προσφορά δεν είναι μόνο ότι διέσωσε έργα που αλλιώς θα ήταν άγνωστα, αλλά στο ότι η συγγραφική του δραστηριότητα ενισχύει όχι μόνο την γλωσσική αλλά και την πολιτιστική συνέχεια του ελληνισμού. Συνεχίζει την παράδοση των σπουδαίων λογίων και των μεγάλων ιεραρχών στην καλλιέργεια του ελληνικού πολιτισμού, που αποτελεί την ραχοκοκκαλιά της ελληνικής ύπαρξης.
