(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος)
Συνέχεια από εδώ: https://www.pemptousia.gr/2026/02/agios-ioannis-damaskinos-i-doxa-tis-eikonas-ginetai-doxa-tou-eikonizomenou/
Δες τι λέγει και στον αείμνηστο Γόρδιο τιμώντας τον με το λόγο του.
37. Του Αγίου Βασιλείου από το λόγο «Στο Γόρδιο το μάρτυρα»
Νιώθουν οι λαοί πνευματική ευφροσύνη με μόνη την υπόμνηση των όσων έχουν κατορθώσει οι δίκαιοι, παρακινούμενοι στο ζήλο και στη μίμηση των αγαθών, για τα οποία ακούνε να γίνεται λόγος· γιατί η διήγηση της άγιας πολιτείας, που ακολούθησαν οι άγιοι άνδρες, σαν ένα φως δείχνει το δρόμο της ζωής στους σωζόμενους.
Και λίγο παρακάτω·
Ώστε, όταν διηγόμαστε τους βίους όσων διέπρεψαν στην ευσέβεια, δοξάζουμε πρώτα τον Κύριο μέσω των δούλων, και εγκωμιάζουμε τους δίκαιους μέσω της μαρτυρίας, τους οποίους ξέρουμε, και ευφραίνουμε τους λαούς με το άκουσμα των καλών έργων.
38. Σχόλιο [Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού]
Δες ότι η μνήμη των αγίων αποτελεί από τη μια μεριά τη δόξα του Θεού, και από την άλλη το εγκώμιο των αγίων, και την ευφροσύνη και τη σωτηρία των λαών. Γιατί λοιπόν την εξοβελίζεις; Και ότι μέσω του λόγου και των εικόνων η μνήμη γίνεται, το λέει ο ίδιος ο θείος Βασίλειος.
39. Από τον ίδιο λόγο «Στο Γόρδιο το μάρτυρα»
Όπως αυτόματα με τη φωτιά ακολουθεί ο φωτισμός και με το μύρο η ευωδιά, έτσι και με τις αγαθές πράξεις κατ’ ανάγκη ακολουθεί το ωφέλιμο.
Όμως και τούτο δεν είναι μικρό πράγμα, να πιάσουμε με ακρίβεια την αλήθεια των τότε γεγονότων· γιατί σε μας διαδόθηκε κάποια αμυδρή μνήμη που διασώζει τις ανδραγαθίες στους αγώνες του μάρτυρα.
Και φαίνεται πως το έργο μας μοιάζει κάπως με εκείνο των ζωγράφων· γιατί κι εκείνοι όταν από εικόνες φτιάχνουν άλλες εικόνες, είναι φυσικό ν’ απομακρύνωνται κατά πολύ από τα πρωτότυπα, και εμείς μια και είμαστε μακριά από την ίδια τη θέα των πραγμάτων, δεν είναι μικρός ο κίνδυνος να μειώσουμε την αλήθεια.
40. Και στο τέλος του ίδιου λόγου
Όπως βλέποντας πάντα τον ήλιο, πάντα τον θαυμάζουμε, έτσι και του αγίου εκείνου πάντα κρατάμε ζωντανή τη μνήμη.
41. Σχόλιο
Είναι φανερό πως βλέπουμε πάντα μέσω του λόγου και των εικονισμάτων.
42. Και στο λόγο, «Στους υπέρτιμους σαράντα μάρτυρες», αυτά λέγει·
Πώς θα ‘ταν μπορετό ο φιλομάρτυρας να χορτάσει τη μνήμη των αγίων; Γιατί η τιμή που αποδίδουν οι ομόδουλοι προς τους αγαθούς, αποδεικνύει την καλή διάθεση προς τον κοινό Κύριο.
Και πάλι:
Μακάρισε ειλικρινά το μάρτυρα, για να γίνεις και συ μάρτυρας με την προαίρεση και να αξιωθείς χωρίς διωγμό, χωρίς φωτιά, χωρίς μαστίγια τους ίδιους επαίνους με εκείνους.
43. Σχόλιο
Πώς λοιπόν με απομακρύνεις από την τιμή των αγίων και με φθονείς για τη σωτηρία; Και ότι συνυφαίνεται η χρωματική μορφή με το λόγο, άκου τον ίδιο που μιλάει λίγο παρακάτω:
44. Βασιλείου
Εμπρός λοιπόν να τους οδηγήσουμε ανάμεσά μας και με την υπόμνηση να καταστήσουμε κοινή την ωφέλεια από τις εικόνες στους παρόντες, δείχνοντας σ’ όλους, όπως παρουσιάζονται στη ζωγραφική, τα ανδραγαθήματα των αγίων.
45. Σχόλιο
Βλέπεις πως το έργο της εικόνας και του λόγου είναι ένα; «Όπως στη ζωγραφική», είπε, «να τα παρουσιάσουμε με το λόγο».
46. Και πάλι στη συνέχεια του λόγου
Επειδή πολλές φορές και λογογράφοι και ζωγράφοι των πολέμων τα ανδραγαθήματα μηνάνε, οι μεν κοσμώντας τα με το λόγο, οι δε με τα χαράγματα στις εικόνες, και οι δύο μεριές πολλούς παρακίνησαν να γίνουν ανδρείοι. Όσα παριστάνει ο λόγος της διήγησης με τα ακούσματα αυτά τα δείχνει η ζωγραφική σιωπαίνοντας με τη μίμηση.
47. Σχόλιο
Ποιο άλλο πράγμα απ’ όλα αυτά είναι τόσο ολοφάνερο, ώστε να αποδεικνύει ότι στους αγράμματους βιβλία είναι οι εικόνες και κήρυκες ακατάπαυστοι που με άηχη φωνή διδάσκουν όσους βλέπουν τις εικόνες και αγιάζουν την όρασή τους;
Δεν έχω βιβλία, δεν έχω καιρό να διαβάσω, και μπαίνω στο κοινό ιατρείο των ψυχών, την Εκκλησία, καθώς με ζώνουν και με πνίγουν οι λογισμοί σαν αγκάθια· με έλκει το άνθος της ζωγραφικής για να δω και σα λειμώνας [λιβάδι] τέρπει την όραση και αδιόρατα αφήνει να περάσει στην ψυχή η θεία δόξα.
Αντικρίζω την καρτερία του μάρτυρα, την ανταπόδοση των στεφανιών και φλέγομαι σα φωτιά με ζήλο και προθυμία, και πέφτω και προσκυνώ το Θεό μέσω του μάρτυρα και κερδίζω τη σωτηρία.
Δεν έχεις ακούσει τον ίδιο θεοφόρο πατέρα να λέγει στο λόγο του στην αρχή των ψαλμών ότι «επειδή το Άγιο Πνεύμα γνωρίζει πως το γένος των ανθρώπων είναι δυσάγωγο και ράθυμο προς την αρετή, ανέμιξε με τις ψαλμωδίες το μέλος;».
Τι λες; Δεν θα παραστήσω και με το λόγο και με τα χρώματα το μαρτύριο των μαρτύρων και δεν θα το αγκαλιάσω και με τα μάτια και με τα χείλη «τούτο το θαυμαστό και στους αγγέλους και σ’ όλη την κτίση, όμως οδυνηρό στο Διάβολο και φοβερό στα δαιμόνια», όπως είπε ο ίδιος ο φωστήρας της Εκκλησίας;
Και τούτα λέγει προς το τέλος του λόγου, εγκωμιάζοντας τους σαράντα μάρτυρες:
Ω χορός άγιος, ω σύστημα ιερό, ω συνασπισμός ακατάλυτος, ω κοινοί φύλακες του ανθρώπινου γένους, αγαθοί κοινωνοί φροντίδων, δεήσεων συνεργοί, πρεσβευτές ισχυρότατοι, αστέρια της οικουμένης, άνθη των εκκλησιών (εγώ λέω νοητά και αισθητά). Εσάς δεν σας έκρυψε η γη, αλλά σας δέχτηκε ο ουρανός. Ανοίχτηκαν για σας οι πύλες του παραδείσου, άξιο θέαμα για τη στρατιά των αγγέλων, άξιο για τους πατριάρχες, τους προφήτες, τους δικαίους.
48. Σχόλιο
Πώς δεν θα ποθήσω να δω, αυτό που ποθούν να δουν άγγελοι; […]
Απόσπασμα από το βιβλίο Ιωάννου Δαμασκηνού, «Ι. Κατά Μανιχαίων διάλογος, ΙΙ. Προς τους διαβάλλοντας τας αγίας εικόνας λόγοι τρεις». Κείμενο, μετάφραση, εισαγωγή, σχόλια Νίκος Ματσούκας. (Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη).
