Εισαγωγικά
Συχνά όταν ακούμε Μ. Αλέξανδρο και Αριστοτέλη πάει το μυαλό μας σε σχέση μαθητή προς δάσκαλο και δεν πάει καθόλου σε διαφωνίες. Ο Μ. Αλέξανδρος πράγματι ήταν πολύ καλός μαθητής του Αλεξάνδρου κυρίως σε θέματα φιλοσοφίας, ηθικής και φιλοσοφίας. Υπήρξαν όμως και διαφωνίες και συγκεκριμένα πολιτικές διαφωνίες, ιδίως μετά τις μεγάλες κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου. Κι αυτό διότι και οι δύο προέρχονταν από διαφορετικά πολιτικά συστήματα. Ο Αριστοτέλης μπορεί να ήταν Μακεδόνας όμως η συναναστροφή του στο πολιτικό σύστημα της Αθήνας ήταν καθοριστική για την διαμόρφωση της πολιτικής θεωρίας του στηριγμένη στην έννοια της πόλης. Αντίθετα ο Μ. Αλέξανδρος έζησε σε ένα ηγεμονικό περιβάλλον και ήταν φυσικό να επηρεαστεί από αυτό. Κι ακόμα οι μετέπειτα συνθήκες ιδιαίτερα του Μ. Αλεξάνδρου, που καλούνταν να διαχειριστεί τις τύχες πολλών εθνών διαμόρφωσαν την τελική θεωρία για τον τρόπο διακυβέρνησης αυτών των εθνών. Ας δούμε όμως αυτές τις πολιτικές διαφοροποιήσεις, για να κρίνουμε πού βρίσκεται το ορθό και το δίκαιο.
Η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη
Η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη έχει άμεση σχέση με την πόλη, την οποία ανέλυσε διεξοδικά και υποστήριζε διαχρονικά. Η πόλη για τον Αριστοτέλη είναι η πιο τέλεια κοινωνική οργάνωση για την διαμόρφωση της πολιτικής συμπεριφοράς του ατόμου αλλά και ολόκληρης ζωής του πολίτη. Είναι τέλεια, διότι έχει όλες τις προϋποθέσεις, πολιτικές, πολιτιστικές, θρησκευτικές και μορφωτικές για την αγωγή των πολιτών. Πρώτα πρώτα η έκταση της πόλης είναι σχετικά μικρή και το ίδιο και ο πληθυσμός της, τον οποίο ο Αριστοτέλης τον προσδιόριζε γύρω στις 4.000 κατοίκους. Η πόλη είναι η τελική διαμόρφωση της κοινωνικής οργάνωσης, διότι προηγείται ο οίκος (οικογένεια) και ο οικισμός (συνοικισμός). Αυτές οι δύο τελευταίες μορφές κοινωνικής οργάνωσης είναι ατελείς, διότι δεν πληρούν τις απαιτούμενες προϋποθέσεις για την σωστή αγωγή των πολιτών.
Η πολιτική οργάνωση των πολιτών σε πόλεις προϋποθέτει την πολυπρόσωπη δημοκρατική διοίκηση με τη άμεση συμμετοχή όλων των πολιτών στα κοινά και την εναλλαγή των προσώπων στη εξουσία. Ακόμη το πλήθος της πόλης είναι σε θέση να οργανώσει και την κοινωνική και πολιτιστική ζωή των πολιτών εργαζόμενοι ο καθένας το δικό του επάγγελμα, το οποίο έχει κοινωνική αποστολή, διότι προσφέρει στο κοινωνικό σύνολο. Ο Αριστοτέλης διαφοροποιείται από τον δάσκαλό του τον Πλάτωνα, διότι ο μεν Πλάτωνας περιγράφει μια ιδανική πολιτεία με τρεις τάξεις, τους άρχοντες, τους φύλακες και τους δημιουργούς σε εντελώς θεωρητική βάση σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη, ο οποίος στηρίζονταν και υποστήριζε αντικειμενικά δεδομένα.
Η πολιτική θεωρία του Μ. Αλεξάνδρου
Ο Μ. Αλέξανδρος μεγάλωσε μέσα σε ένα ηγεμονικό περιβάλλον ενός από τους σπάνιους ηγέτες, όπως ήταν ο Φίλιππος ο πατέρας του, ο οποίος φρόντισε για την κατάλληλη προετοιμασία του γιου του, προκειμένου να τον διαδεχθεί και να πραγματοποιήσει τα όνειρά του, που αυτός σχεδίασε σχετικά με την εκστρατεία κατά των Περσών σύμφωνα με τις διδαχές του Ισοκράτη για πανελλήνια εκστρατεία. Με την ανάρρησή του στο θρόνο, φρόντισε να εξασφαλίσει τις κατάλληλες προϋποθέσεις, όπως την καταστολή των επιδρομών από Βορρά των Ιλλυριών και το πανελλήνιο συνέδριο, με το οποίο εξασφάλισε την συναίνεση και την συμμετοχή των ελληνικών πόλεων στην εκστρατεία κατά των Περσών εκτός των Λακεδαιμονίων. Η πιο σημαντική όμως προετοιμασία ήταν η συμμετοχή έμπιστων ανθρώπων στο σχέδιο αυτό. Τέτοιοι ήταν οι παλιοί συμμαθητές του και μαθητές του Αριστοτέλη, με τον οποίο πήραν όχι μόνο την ίδια μορφωτική αγωγή αλλά και την ίδια στρατιωτική εκπαίδευση πάνω στην μακεδονική φάλαγγα, η οποία ήταν εξέλιξη της λοξής φάλαγγας του Επαμεινώνδα των Θηβών. Μιλάμε επομένως για έναν λαοφιλή ηγεμόνα, οποίος μοιράζονταν και με άλλους τις τύχες του Μακεδονικού κράτους.
Μετά τις κατακτήσεις του ο Μ. Αλέξανδρος αναγκάστηκε να γίνει από κυβερνήτης ενός λαού κυβερνήτης πολλών λαών με ανομοιογενή εθνική συνείδηση, ήθη και έθιμα. Για να γίνει όμως αποδεκτός και να τον θεωρούνε για δικό τους άνθρωπο, έπρεπε να τους αποδεχτεί και ο ίδιος με την όποια ιδιομορφία που είχαν. Έτσι αναγκάστηκε να υιοθετήσει ήθη και έθιμα των κατακτημένων λαών, όπως η ενδυμασία και το έθιμο της προσκύνησης των βασιλιάδων και μεγιστάνων της Ανατολής, πράγμα που ήταν αντίθετο με την μακεδονική – ελληνική νοοτροπία, σύμφωνα με την οποία δεν επιτρέπονταν να προσκυνά ένας άνθρωπος έναν άλλο, ας ήταν και βασιλιάς. Όλα αυτά δεν άρεσαν τον δάσκαλό του τον Αριστοτέλη, ο οποίος του έστειλε και σχετική επιστολή και τον νουθετούσε αναλόγως. Πού έγκειται λοιπόν η βαθύτερη διαφωνία τους και ποιος τελικά είχε δίκιο;
Η χρεωκοπία της πόλης και η ανάδειξη του κράτους
Ο Αριστοτέλης παρέμεινε «συντηρητικός» στις αρχές του σχετικά με την δημοκρατική διακυβέρνηση της πόλης. Η πόλη όμως είχε χρεωκοπήσει ύστερα από τον καταστρεπτικό ανταγωνισμό τους που κορυφώνεται με τον Πελοποννησιακό πόλεμο, ο οποίος υπήρξε η βασική αιτία της εξασθένισης της πόλης – κράτους και της εμφάνισης νέων μορφών διακυβέρνησης, που είναι το κράτος, το οποίο ενσάρκωναν πρωτοπόροι λαοί, όπως οι Μακεδόνες και οι Ρωμαίοι. Αυτά τα αρνητικά σημεία των πόλεων τόνιζε ο Δημοσθένης με την άργητα των πολιτικών αποφάσεων από τα πολιτικά όργανα των Αθηνών σε αντίθεση με την ταχύρρυθμη απόφαση ενός ικανού ηγεμόνα, όπως ήταν ο Φίλιππος της Μακεδονίας. Εκείνος όμως που διαμόρφωσε θεωρητικά την νέα μορφή διακυβέρνησης ήταν ο Ισοκράτης, ο οποίος υποστήριζε έναν ικανό ηγεμόνα για να αναλάβει τις τύχες του λαού. Απευθύνθηκε στον Φίλιππο και σε άλλους ικανούς ηγέτες, όπως την Ευαγόρα της Κύπρου. Οι ιδέες αυτές αφομοιώθηκαν από τον Φίλιππο και πραγματοποιήθηκαν από τον γιό του τον Μ. Αλέξανδρο. Πρόκειται για την ιδέα της Πανελλήνιας εκστρατείας των Ελλήνων κατά των Περσών.
Ο Μ. Αλέξανδρος δεν μπορούσε να περιοριστεί στα στενά πλαίσια μιας πόλης ακόμη και της μεγαλύτερης, αφού οι φιλοδοξίες του τον οδήγησαν στην δημιουργία ενός αχανούς κράτους, μεγαλύτερου του Περσικού. Οι διαφορετικοί αυτοί λαοί έπρεπε να κυβερνηθούν και τότε ο Μ. Αλέξανδρος αποδείχθηκε μέγας όχι μόνο στρατηλάτης αλλά και ηγεμόνας, διότι εξασφάλισε την συναίνεση των κατακτημένων λαών, τους οποίος φέρθηκε με τόσο σεβασμό ώστε να μην τον θεωρούν κατακτητή τους αλλά σωτήρα τους από το καθεστώς της ανελευθερίας των σατραπών του Περσικού κράτους. Έτσι ο Μ. Αλέξανδρος από αρχηγός ενός έθνους έγινε ηγέτης πολλών εθνών αλλά δεν ξέχασε τις πολιτικές του πεποιθήσεις για μια πολυπρόσωπη και συμμετοχική διακυβέρνηση. Διατήρησε τους σατράπες στη θέση τους τοποθετώντας μια μακεδονική φρουρά σε κάθε πόλη, για να ελέγχει τα πράγματα, και συνέχισε την ειρηνική συνύπαρξη των λαών αλλά τώρα σε ένα πνεύμα ανώτερου πολιτισμού και ελευθερίας.
Οι διάδοχοι του Μ. Αλεξάνδρου λησμόνησαν αυτές τις αρχές της πολυπρόσωπης και συμμετοχικής διακυβέρνησης και εγκαινίασαν την μορφή του μονοκράτορα ηγέτη, βέβαια με τις πολιτιστικές και ανθρωπιστικές ελληνικές ιδέες. Έτσι και αυτοί μεγαλούργησαν με τα νεοδημιούργητα ελληνιστικά κράτη, τα οποία όμως δεν απέφυγαν και τις μεταξύ τους προστριβές. Αυτή τελικά, όπως και η χρεωκοπία των πόλεων, ήταν η αιτία της εξασθένησής τους και της εμφάνισης νέου μοναρχικού κράτους, του Ρωμαϊκού, το οποίο την μεγαλύτερη επιβίωσή του την όφειλε στην τήρηση αρχών του Μ. Αλεξάνδρου, για σεβασμό των πολιτισμών των κατακτημένων λαών, αλλά και στην πολιτική τους τακτική το «διαίρει και βασίλευε (divite et regna).
Συμπεράσματα – Προτάσεις
Με αυτά τα «αρνητικά» στοιχεία που αναφέραμε για τον Αριστοτέλη, θα μπορούσε ίσως κάποιος να σκεφθεί ότι μειώσαμε την αξία του μεγάλου ανδρός. Δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Η προσφορά του Αριστοτέλη σε όλους τους τομείς, επιστήμες, φιλοσοφία, είναι τόσο μεγάλη ώστε είναι και θα είναι αναγνωρισμένη διαχρονικά. Θα πρέπει ίσως να δικαιολογήσουμε, αν όχι να καταλάβουμε καλύτερα τις πολιτικές θέσεις του Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης δεν είχε αυτήν την πολυεθνική εμπειρία που είχε ο Μ. Αλέξανδρος. Πίστευε και υποστήριζε την ανωτερότητα των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων και την ανωτερότητα του ελληνικού πολιτισμού έναντι των άλλων πολιτισμών. Ο Μ. Αλέξανδρος βρέθηκε σε άλλες εντελώς διαφορετικές καταστάσεις και έπρεπε να ανταποκριθεί στις καινούργιες συνθήκες που δημιουργήθηκαν με την εξάπλωση του Ελληνισμού σε τόσο μεγάλες εκτάσεις. Ο Αριστοτέλης είχε και αρνητικές εμπειρίες από τους Πέρσες και μάλιστα εντελώς προσωπικές. Ο Αριστοτέλης έζησε στην Άσσο και τον Αταρνέα, περιοχές υπό τον έλεγχο του Ερμεία, για περίπου τρία χρόνια, ιδρύοντας φιλοσοφική σχολή και παντρευόμενος την θετή κόρη του Ερμεία, την Πυθιάδα. Ο Ερμείας, πρώην μαθητής της Πλατωνικής Ακαδημίας, είχε αναδειχθεί τύραννος στην Αιολίδα και στήριζε φιλοσοφικές δραστηριότητες. Το 345 π.Χ., ο Ερμείας προδόθηκε από τον Πέρση στρατηγό Μέμνονα, συνελήφθη και σταυρώθηκε στα Σούσα από τον Αρταξέρξη Γ’, λόγω συμμαχίας του με τον Φίλιππο Β’. Ο Αριστοτέλης, συντετριμμένος, έφυγε για Μυτιλήνη και συνέθεσε επίγραμμα τιμής στο άγαλμά του στους Δελφούς.
Η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη έχει πάντα διαχρονική αξία, μόνο που χρειάζεται μια αναπροσαρμογή στα νέα δεδομένα. Τα τερατουργήματα, οι τεράστιες πόλεις των 10 και 20 εκατομμυρίων ανθρώπων γίνονται λαοθάλασσες, όπου ο πολίτης χάνει την προσωπικότητά του και την ομαλή κοινωνική ζωή. Πόσες φορές δεν ακούσαμε να έχει πεθάνει κάποιος ηλικιωμένος και να μένει άταφος για αρκετές μέρες. Αλλά και τα φαινόμενα βιασμού, εκβιασμού, ληστείας, κλοπών κλπ. είναι οι αρνητικές συνέπειες της συσσώρευσης των ανθρώπων σε μεγαλοαστικά κέντρα. Ποια είναι λοιπόν η λύση;
Προφανώς δεν μπορούμε να γυρίσουμε στις παλιές καλές εποχές. Μπορούμε όμως να εξανθρωπίσουμε τις συνθήκες στα αστικά κέντρα. Γνωρίζουμε πόσο γνωρίζονται οι κάτοικοι ενός χωριού, πώς συμπεριφέρεται ο ένας την άλλον, πώς τον βοηθά. Ναι αλλά το μικρό χωριό δεν έχει τις ευκαιρίες που έχουν οι πόλεις. Γι’ αυτό η ζωή σε μικρές πόλεις είναι πιο ανθρώπινη. Τώρα στις μεγαλουπόλεις θα πρέπει να βρεθούν τρόποι κοινωνικής οργάνωσης, όπου τα μέλη της να γνωρίζονται το ένα τον άλλο και να το συμπαραστέκεται. Τέτοιες μορφές μικρής σχετικά κοινωνικής οργάνωσης είναι οι ενορίες των ναών και οι διάφοροι σύλλογοι, πολιτιστικοί, αθλητικοί κλπ. Κάποιος πολιτικός πρότεινε την ηλεκτρονική συμμετοχή των πολιτών στα πολιτικά τεκταινόμενα, ώστε η γνώμη τους να λαμβάνεται υπόψη από τους πολιτικούς. Σε τελευταία ανάλυση πρέπει να κάνουμε πιο ανθρώπινη αυτήν την απάνθρωπη κοινωνία των μεγάλων πόλεων.
