Εισαγωγικά
Οι Αναβαθμοί είναι ένα σύνολο στίχων, που ονομάζονται αναβαθμοί, δηλαδή σκαλιά, διότι αναβαθμίζονται και τα νοήματα από αναβαθμό σε αναβαθμό, από σκαλί σε σκαλί. Υπάρχουν βέβαια και άλλες ερμηνείες των Αναβαθμών, όπως λ.χ. ότι αντιστοιχούν με τους αναβαθμούς (σκαλιά) του Ναού του Σολομώντα, όπου σε κάθε σκαλί στέκονταν οι Εβραίοι και έψαλαν έναν ψαλμό.
Οι Αναβαθμοί έχουν γραφεί στους οκτώ ήχους της Βυζαντινής Μουσικής. Οι Αναβαθμοί ψάλλονται στον Όρθρο κάθε Κυριακής σε αντιστοιχία με τον ήχο της εβδομάδας. Κάθε ήχος έχει 3 Αντίφωνα των 3 στίχων – Αναβαθμών και μόνο ο πλαγ. του Δ΄ έχει 4 Αντίφωνα, δηλαδή 3 αντίφωνα επί οκτώ ήχων = 24 και το 4ο αντίφωνα του Πλαγίου τετάρτου = 25. Το κάθε Αντίφωνο έχει τρεις Αναβαθμούς άρα 25Χ3 = 75 Στίχους, δηλαδή Αναβαθμούς. Άρα οι Αναβαθμοί – σκαλιά είναι 75.
Στους Αναβαθμούς χρησιμοποιείται ο αριθμός τρία και εννέα. Τρία είναι τα αντίφωνα κάθε ήχου, γιατί τρία είναι και τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, αλλά και ο ύμνος των Σεραφείμ κατά τον Ησαΐα είναι τρισάγιος (άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ). Ο αριθμός πάλι των εννέα Αναβαθμών του κάθε ήχου αντιστοιχεί στα εννέα τάγματα των αγγέλων που υμνολογούν τον Τριαδικό Θεό. Εξάλλου μετά το «Δόξα Πατρί … Και νυν και αεί …» ο Αναβαθμός που ακολουθεί αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, γιατί ο Θεόδωρος, ο υμνογράφος των Αναβαθμών, θέλει να δείξει την ευγνωμοσύνη του για τη θεία έμπνευση, που τον βοήθησε να γράψει τους Αναβαθμούς. Έχουν πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αυτά που αποδίδονται κάθε φορά στο Άγιο Πνεύμα κι έτσι μαθαίνουμε τον ρόλο που παίζει το Άγιο Πνεύμα στη ζωή της εκκλησίας.
Η αναφορά θα γίνει κατ’ αντιστοιχία των πλαγίων ήχων με τους τέσσερις βασικούς ήχους, γιατί υπάρχει τρομερή ομοιότητα.
Οι αναβαθμοί του Α΄ ήχου και του πλάγ. Α΄ ήχου
Οι αναβαθμοί του α΄ ήχου
Ἀντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι, τιμὴ καὶ δόξα, ὥσπερ Πατρί πρέπει ἅμα καὶ Υἱῷ· διὰ τοῦτο ᾂσωμεν τῇ Τριαδικῇ Μονοκρατορίᾳ.
Στο Άγιο Πνεύμα ταιριάζει να αποδίδουμε κάθε τιμή και δόξα
όπως ακριβώς και στον Πατέρα και τον Υιό,
γι’ αυτό ας τους ανυμνήσουμε ως μια Τριαδική Μονοκρατορία.
Οι αναβαθμοί του πλ. α΄ήχου
Ἀντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι, περικρατεῖται πάντα τὰ ὁρατά τε σὺν τοῖς ἀοράτοις,
αὐτοκρατὲς γὰρ ὂν, τῆς Τριάδος ἓν ἐστιν ἀψεύστως.
Το Άγιο Πνεύμα είναι εκείνο που κυριαρχεί σε όλα τα ορατά μαζί με τα αόρατα πλάσματα του Θεού, γιατί έχει τη δύναμη από μόνο του, την ίδια στιγμή που είναι χωρίς καμιά διάψευση ένα από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας.
Σχόλιο
Εδώ τονίζονται δύο πράγματα για το Άγιο Πνεύμα. Πρώτον ότι είναι «αυτοκρατές», αυτοδύναμο, αυτεξούσιο ταυτόχρονα όμως ανήκει στην Αγία Τριάδα, που μπορεί να είναι τρία πρόσωπα, αλλά άρχουν ως ένας Θεός. Το δεύτερο ότι και στο Άγιο Πνεύμα ταιριάζει να αποδίδουμε όλες τις τιμές που αποδίδουμε και στον Πατέρα και στον Υιό, διότι είναι ισόθεοι και ισοδύναμοι χωρίς καμιά αμφιβολία. Η υμνολογία λοιπόν πρέπει να γίνεται με τον ίδιο σεβασμό σε όλα τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας.
Οι αναβαθμοί του α΄ ήχου
Ἀντίφωνον Β΄
Ἁγίῳ Πνεύματι, πᾶσα ἡ κτίσις καινουργεῖται, παλινδρομοῦσα
εἰς τὸ πρῶτον· ἰσοσθενὲς γάρ ἐστι Πατρὶ καὶ Λόγῳ.
Με το Άγιο Πνεύμα όλη η κτίση ανακαινίζεται και ξαναγυρίζει πάλι στην πρώτη της μορφή, γιατί είναι ισοδύναμο με τον Πατέρα και το Λόγο του Θεού.
Οι αναβαθμοί του πλ. α΄ ήχου
Ἀντίφωνον Β΄
Ἁγίῳ Πνεύματι, θεολογοῦντες φῶμεν, Σὺ εἶ Θεός, ζωή, ἔρως, φῶς, νοῦς,
σὺ χρηστότης, σὺ βασιλεύεις εἰς τοὺς αἰῶνας.
Παίρνοντας αφορμή από το Άγιο Πνεύμα μιλάμε για το Θεό και λέμε ότι εσύ, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, είσαι Θεός, είσαι η ζωή, είσαι το φως, ο νους,
εσύ είσαι η αληθινή χρηστότητα, εσύ θα βασιλεύεις εις τους αιώνας των αιώνων.
Σχόλιο
Το Άγιο Πνεύμα είναι εκείνο το οποίο ανακαινίζει όλη την κτίση και την επαναφέρει στην αρχική της μορφή πριν από το Προπατορικό αμάρτημα. Η κτίση δημιουργήθηκε από τον Θεό Πατέρα με την συνδρομή του Υιού και στη συνεργασία του Αγίου Πνεύματος, το οποίο αποτελεί ό,τι ωραιότερο υπάρχει στον κόσμο: Είναι και δίνει την πραγματική ζωή, είναι το πιο σημαντικό πρόσωπο που του αξίζει κάθε έρωτας, είναι το φως που φωτίζει κάθε «άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμο» και προπάντων είναι ο ιθύνων νους, που κατευθύνει και προνοεί για τα πάντα. Επομένως είναι ανακαινιστής, ζωοδότης και προνοητής των πάντων.
Οι αναβαθμοί του β΄ ήχου και πλαγ. β΄
Οι αναβαθμοί του β΄ ήχου
Ἀντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι τὸ βασιλεύειν πέλει, τὸ ἁγιάζειν, τὸ κινεῖν τὴν κτίσιν,
Θεὸς γὰρ ἐστιν, ὁμοούσιος Πατρὶ καὶ Λόγῳ.
Το Άγιο Πνεύμα είναι αυτό που βασιλεύει, που αγιάζει, που κινεί την κτίση,
γιατί είναι Θεός ομοούσιος με τον Πατέρα και το Λόγο του Θεού.
Οι αναβαθμοί του πλ. β΄ ήχου
Ἀντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι πανσωστικὴ αἰτία· εἴ τινι τοῦτο κατ᾽ ἀξίαν πνεύσει,
τάχει ἐξαίρει τῶν τῆς γῆς, πτεροῖ, αὔξει, τάττει ἄνω.
Στο Άγιο Πνεύμα υπάρχει κάθε αιτία που σώζει, κι αν πνεύσει σε κάποιον άξιο, τότε γρήγορα τον ανεβάζει ψηλά από τα πράγματα της γης, τον αναπτερώνει, τον δυναμώνει και τον τοποθετεί πάνω ψηλά.
Σχόλιο
Εδώ τονίζεται ο τρόπος που ενεργεί το Άγιο Πνεύμα. Από τη μια είναι βασιλιάς των ουρανών, που αγιάζει και δίνει κίνηση στην κτίση, διότι είναι και αυτό Θεός και έχει την ίδια ουσία με τον Θεό Πατέρα και τον Υιό του Θεού, τον Χριστό, και από την άλλη είναι η αιτία που σώζει και προνοεί για τους πάντας και τα πάντα και προπαντός βοηθάει τους ανθρώπους, που είναι άξιοι χάριτος με το να τους δυναμώνει, να τους δίνει φτερά και να πετάνε πάνω από τα της γης προς τους ουράνιους θόλους. Το έργο του Αγίου Πνεύματος, για το οποίο είναι απόλυτα σύμφωνοι και τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, είναι πολύ σημαντικό για όλη την κτίση ιδιαίτερα όμως για τους ανθρώπους. Χωρίς την φώτιση και την δύναμη του Αγίου Πνεύματος ο άνθρωπος δεν μπορεί να κάνει κάτι καλό.
Οι αναβαθμοί του γ΄ ήχου και βαρέος ήχου
Οι αναβαθμοί του γ΄ ήχου
΄Αντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι πᾶσα ἀγαθοδωρία,ὡς Πατρὶ καὶ Υἱῷ συναστράπτει,
ἐν ᾧ τὰ πάντα ζῇ καὶ κινεῖται.
Στο Άγιο Πνεύμα ανήκει ολοφάνερα πάθε δώρο αγαθό, είναι λαμπερός όπως ο Πατέρα και ο Υιός και σ’ αυτόν οφείλουν όλοι τη ζωή και την κίνησή τους.
Οι αναβαθμοί του βαρέος ήχου
΄Αντίφωνον Α΄
Ἁγίῳ Πνεύματι βυθὸς χαρισμάτων, πλοῦτος δόξης,
κριμάτων βάθος μέγα, ὁμόδοξον Πατρὶ καὶ Υἱῶ· λατρευτὸν γάρ.
Το Άγιο Πνεύμα είναι βυθός χαρισμάτων, πλούτος δόξας,
μέγα βάθος σωστών αποφάσεων, το ίδιο στην πίστη μας
με τον Πατέρα και Υιό, γι’ αυτό και πρέπει να το λατρεύουμε.
Σχόλιο
Όπως από τον Πατέρα Θεό απορρέει κάθε «αγαθοδωρία», διότι «πᾶσα δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι καταβαίνον, εξ σου τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων…» έτσι συμβαίνει και με το Άγιο Πνεύμα. Κάθε κίνηση και κάθε ζωή εκπηγάζει από το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι και αυτό λαμπερό, όπως και τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Είναι ακόμη μια ακένωτη πηγή χαρισμάτων, από τα οποία χαρίζει σε αυτούς που έχουν καθαρή καρδιά και είναι έτοιμοι να δεχτούν την Θεία Χάρη. Το «πλούτος δόξης» αναφέρεται στην δόξα που περιβάλλει όλα τα πρόσωπα της Αγίας τριάδας αλλά και ειδικότερα στο Άγιο Πνεύμα με τις πυκνές εμφανίσεις στην ανθρώπινη πραγματικότητα. Η πιο φωτεινή βέβαια είναι της Πεντηκοστής, με την οποία εγκαινιάζεται η ίδρυση της εκκλησίας του Χριστού. Το βάθος έχει σχέση με τον βυθό, βάθος κριμάτων βυθός χαρισμάτων. Τα «κρίματα», οι κρίσεις, οι αποφάσεις είναι ομόφωνες με τα άλλα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας αλλά το Άγιο Πνεύμα εμφανίζεται να πρωτοστατεί στις πολλές και σωτήριες αποφάσεις και του Θεού και των ανθρώπων. Εμείς έχουμε την ίδια γνώμη και για τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, τα οποία είναι άξια κάθε λατρείας και σεβασμού.
Οι αναβαθμοί του δ΄ ήχου και πλαγ. δ΄ ήχου
Οι αναβαθμοί του δ΄ ήχου
Ἀντίφωνον Α´
Ἁγίῳ Πνεύματι πᾶσα ψυχὴ ζωοῦται καὶ καθάρσει ὑψοῦται,
λαμπρύνεται τῇ τριαδικῇ Μονάδι ἱεροκρυφίως.
Με το Άγιο Πνεύμα κάθε ζωντανή ψυχή αναζωογονείται και με την κάθαρση υψώνεται σε υψηλές σφαίρες, λαμπρύνεται από την Τριαδική Μονάδα
κατά τρόπο μυσταγωγικό.
Οι αναβαθμοί του πλ. δ΄ήχου
Ἀντίφωνον Α´
Ἁγίῳ Πνεύματι τὸ ζῇν τὰ πάντα φῶς ἐκ φωτός,
Θεὸς μέγας, σὺν Πατρὶ ὑμνοῦμεν αὐτῷ καὶ τῷ Λόγῳ.
Στο Άγιο Πνεύμα οφείλουν τη ζωή τους τα πάντα, είναι φως
που εκπορεύεται από το φως, είναι μέγας Θεός, γι’ αυτό
και το ανυμνούμε με το Θεό Πατέρα και το Λόγο του Θεού.
Σχόλιο
Το άγιο Πνεύμα είναι ζωοποιός πηγή και καθαρτήρια δύναμη. Με αυτήν την κάθαρση κάθε ψυχή ανεβαίνει σε υψηλά επίπεδα αγιοσύνης, αφού την φέρνει κοντά στον Πανάγιο Θεό. Η κάθαρση γίνεται «ιεροκρυφίως», πρόκειται για την μυστική και μυστηριακή ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, το οποίο μέσα στο πνεύμα της Τριαδικής Μονάδας ενεργεί μέσα στην ψυχή του πιστού. Τα βασικά χαρακτηριστικά του Αγίου Πνεύματος είναι ότι δίνει ζωή στα πάντα και φωτίζει τα πάντα. Είναι Φως εκ Φωτός, όπως και ο Υιός ο Μονογενής του Πατρός, ο οποίος γεννιέται από τον Θεό Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα.
Συμπερασματικά
Ο υμνωδός πέρα από τις ευχαριστίες και την ευγνωμοσύνη του στο Άγιο Πνεύμα, που με την θεία του έμπνευση έγραψε αυτό το δύσκολο κατόρθωμα των Αναβαθμών, δεν παραλείπει μετά το «Δόξα πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι», να τονίσει την θεότητα του Αγίου Πνεύματος και την άμεση επικοινωνία με τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας σε μια θαυμαστή ομοφωνία, σύμπνοια και συναντίληψη. Οι σχέσεις αυτές των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας αποτελεί πρότυπο σχέσης και για τους ανθρώπους. Κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο αλλά και μόνο σαν στόχος να τεθεί από τους ανθρώπους, η κοινωνία των ανθρώπων αλλάζει φυσιογνωμία και επικρατεί η ειρήνη η ηρεμία και η συναδέλφωση.
