ᾨδὴ α’ Ἦχος δ’ Ὁ Εἱρμὸς[1]
«Πόντῳ ἐκάλυψε Φαραὼ σὺν ἅρμασιν,
ὁ συντρίβων πολέμους ἐν ὑψηλῷ βραχίονι,
ᾄσωμεν αὐτῷ, ὅτι δεδόξασται».
Απλή σύνταξη
«ὁ συντρίβων πολέμους ἐν ὑψηλῷ βραχίονι
ἐκάλυψε πόντῳ Φαραὼ σὺν ἅρμασιν,
ᾄσωμεν αὐτῷ, ὅτι δεδόξασται».
Μετάφραση
«Καταπόντισε τον Φαραώ με τα πολεμικά άρματά του ο Κύριος,
που συντρίβει τους εχθρούς με το δυνατό του βραχίονα.
Αυτόν ας υμνήσουμε, γιατί η δόξα Του είναι μεγάλη».
α΄ τροπάριο α΄ Ωδής
Ἔργῳ, ὡς πάλαι τοῖς Μαθηταῖς ἐπηγγείλω,
τὸ Παράκλητον Πνεῦμα ἐξαποστείλας, Χριστέ,
ἔλαμψας τῷ κόσμῳ φῶς, φιλάνθρωπε.
Απλή σύνταξη
ἐξαποστείλας, Χριστέ , τὸ Παράκλητον Πνεῦμα,
ὡς ἐπηγγείλω πάλαι τοῖς Μαθηταῖς
ἔλαμψας ἒργῳ φῶς τῷ κόσμῳ, φιλάνθρωπε».
Μετάφραση
Αφού έστειλες, Χριστέ μου, το Παράκλητο Πνεύμα,
όπως υποσχέθηκες παλιότερα στους Μαθητές σου,
έλαμψες πράγματι με το φως σου τον κόσμο, Φιλάνθρωπε.
Ερμηνεία
Όταν η κακία των ανθρώπων ανέβασε τον Χριστό στον Σταυρό και έφυγε από αυτόν τον κόσμο, αφού εκτέλεσε τον προορισμό του, δεν άφησε ορφανούς τους Αποστόλους και τους ανθρώπους αλλά υποσχέθηκε από τη μια ότι θα είναι μαζί τους έως της συντελείας του αιώνος και από την άλλη ότι θα στείλει τον Παράκλητο (Παράκλητος σημαίνει παρηγορητής) για να τους παρηγορήσει και να τους φωτίσει. «ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ (Ιωανν.15,26).
Εκτός από παρηγοριά ο Παράκλητος έφερε και το φως, όπως ομολογούμε στη Θεία Λειτουργία μετά την κοινωνία μας: «Εἴδομεν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ἐλάβομεν Πνεῦμα ἐπουράνιον» (Θεία Λειτουργία Ι. Χρυσοστομου). Το φως του Χριστού δεν το παίρνουμε μόνο τα Φώτα ή με το Βάπτισμά μας αλλά και την Λαμπρή και κυρίως την Πεντηκοστή, όπου με την μορφή των πυρίνων γλωσσών φώτισε τους Αποστόλους και άρχισαν να καταλαβαίνουν τον λόγο του Θεού.
Ο Κύριος υπόσχεται και δεν αλλάζει γνώμη, όταν είναι για το καλό του ανθρώπου και ποτέ για το κακό του. Όμως ο Θεός και Παντοδύναμος είναι και συνεπώς μπορεί να είναι συνεπής, και Πανάγαθος είναι και γι αυτό, αν μετανιώσει προς το καλύτερο, είναι γιατί ο ίδιος νικιέται από την μεγάλη του φιλανθρωπία.
β΄ τροπάριο α΄ Ωδής
Νόμῳ τὸ πάλαι προκηρυχθὲν καὶ Προφήταις,
ἐπληρώθη, τοῦ θείου Πνεύματος σήμερον·
πᾶσι γὰρ πιστοῖς χάρις ἐκκέχυται.
Απλή σύνταξη
τὸ πάλαι προκηρυχθὲν νόμῳ καὶ Προφήταις
ἐπληρώθη σήμερον τοῦ θείου Πνεύματος,
χάρις γὰρ ἐκκέχυται πᾶσι πιστοῖς.
Μετάφραση
Αυτό που προανήγγειλε από παλιά ο Νόμος και οι Προφήτες
σήμερα εκπληρώθηκε από το Θείο Πνεύμα,
γιατί σε όλους του πιστούς έχει χυθεί η Χάρις του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Το Άγιο Πνεύμα από την δημιουργία του κόσμου έκανε την εμφάνισή του, όπως αναφέρεται στην Γένεση « ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος (Γεν. 1,2). Συνέχισε να εμφανίζεται στο Μωσαϊκό Νόμο, τον οποίο ο Θεός έδωσε με την μορφή της «αφλέκτου βάτου» αλλά και στους κατά καιρούς Προφήτες. Φανερώθηκε και στην Βάπτιση του Χριστού «εν είδει περιστεράς» αλλά φανερώθηκε και την ημέρα την πανηγυρική της Πεντηκοστής σε όλη του τη δόξα θέλοντας ο Θεός να δείξει ότι δεν εγκαταλείπει τον κόσμο, αλλά έρχεται να βοηθήσει το κοσμοσωτήρο έργο του Χριστού.
Η Χάρη του Θεού, λοιπόν, ήρθε και έρχεται αλλά ποιος είναι δεκτικός σε αυτήν την Χάρη; Ο ψαλμωδός παρακαλεί «καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου Ψαλμ. 50ος). Χρειάζεται καθαρότητα καρδιάς, συντετριμμένο πνεύμα και πίστη ανυπόκριτη. Η Χάρη και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος εξαρτάται ακριβώς από αυτήν την δεκτικότητα. Όση περισσότερη καθαρή καρδιά έχουμε, όσο έχουμε συντετριμμένο πνεύμα και όσο έχουμε σταθερή και ακλόνητη πίστη, τόση μεγαλύτερη Χάρη προσελκύουμε, γιατί το Πνεύμα το Άγιο δεν μπορεί να κατοικήσει σε βρώμικη ψυχή και εμπαθή άνθρωπο.
ᾨδὴ γ’ Ὁ Εἱρμὸς
Τὴν ἐξ ὕψους δύναμιν τοῖς Μαθηταῖς, Χριστέ,
ἕως ἂν ἐνδύσησθε ἔφης, καθίσατε ἐν Ἱερουσαλήμ,
ἐγὼ δὲ ὡς ἐμὲ Παράκλητον ἄλλον,
Πνεῦμα τὸ ἐμόν τε καὶ Πατρός ἀποστελῶ,
ἐν ᾧ στερεωθήσεσθε.
Απλή σύνταξη
Τοῖς Μαθηταῖς, Χριστέ, ἔφης, καθίσατε ἐν Ἱερουσαλήμ,
ἕως ἂν ἐνδύσησθε τὴν ἐξ ὕψους δύναμιν,
ἐγὼ δὲ ἀποστελῶ ἄλλον Παράκλητον ὡς ἐμὲ,
Πνεῦμα τὸ ἐμόν τε καὶ Πατρός ἐν ᾧ στερεωθήσεσθε.
Μετάφραση
Στους Μαθητές σου, Χριστέ, είπες: Να παραμείνετε στην Ιερουσαλήμ, έως ότου ενδυθείτε τη δύναμη, που θα έρθει από τον Ουρανό,
και εγώ θα σας στείλω άλλον Παρηγορητή,
όμοιο κατά την ουσία με μένα, το Πνεύμα το Άγιο,
που είναι και δικό μου και του Πατρός μου,
με τη χάρη του οποίου θα στερεωθείτε στην πίστη.
α΄ τροπάριο Ωδή γ΄
Ἡ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιδημήσασα δύναμις,
τὴν μερισθεῖσαν πάλαι φωνήν κακῶς ὁμονοησάντων,
εἰς μίαν ἁρμονίαν θείως συνῆψε,
γνῶσιν συνετίζουσα πιστοὺς τῆς Τριάδος,
ἐν ᾗ ἐστερεώθημεν.
Απλή σύνταξη
Ἡ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιδημήσασα δύναμις
συνῆψε εἰς μίαν ἁρμονίαν θείως
τὴν μερισθεῖσαν πάλαι φωνήν κακῶς ὁμονοησάντων ,
συνετίζουσα πιστοὺς γνῶσιν τῆς Τριάδος,
ἐν ᾗ ἐστερεώθημεν.
Μετάφραση
Η δύναμη που πήγασε από την επιδημία του Αγίου Πνεύματος
ένωσε σε μια θεϊκή αρμονία την γλώσσα αυτών,
που κάποτε ομονόησαν με κακό σκοπό αλλά διαιρέθηκαν,
και έκανε συνετούς τους πιστούς με την γνώση της Αγίας Τριάδας
με την οποία στεριώσαμε.
Ερμηνεία
Εδώ γίνεται λόγος για την γλώσσα, που ενώνει τους ανθρώπους για έναν σκοπό, άλλοτε κακό και άλλοτε καλό. Πρόκειται για τη γλώσσα του Πύργου της Βαβέλ και για τη γλώσσα της Πεντηκοστής. Ας προσέξουμε το παρακάτω δοξαστικό, που ψάλλεται την γιορτή της Πεντηκοστής, το οποίο αναλύει με πολύ διαφωτιστικό τρόπο το νόημα του τροπαρίου:
«Γλῶσσαι ποτὲ συνεχύθησαν διὰ τὴν τόλμαν τῆς πυργοποιΐας,
γλῶσσαι δὲ νῦν ἐσοφίσθησαν διὰ τὴν δόξαν τῆς θεογνωσίας.
Ἐκεῖ κατεδίκασε Θεὸς τοὺς ἀσεβεῖς τῷ πταίσματι,
ἐνταῦθα ἐφώτισε Χριστὸς τοὺς ἁλιεῖς τῷ Πνεύματι.
Τότε κατειργάσθη ἡ ἀφωνία πρὸς τιμωρίαν,
ἄρτι καινουργεῖται ἡ συμφωνία πρὸς σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν.
Διαφωτιστικό είναι και το Κοντάκιο της Πεντηκοστής:
Κοντάκιον
«Ὅτε καταβὰς τὰς γλώσσας συνέχεε, διεμέριζεν ἔθνη ὁ Ὕψιστος·
ὅτε τοῦ πυρὸς τὰς γλώσσας διένειμεν, εἰς ἑνότητα πάντας ἐκάλεσε,
καὶ συμφώνως δοξάζομεν τὸ πανάγιον Πνεῦμα».
Εδώ αξίζει τον κόπο να κάνουμε περισσότερο λόγο για τη γλώσσα και τον λόγο (βλ. Γεν. 11, 4-9). Η γλώσσα είναι το μέσο επικοινωνίας των ανθρώπων. Η επικοινωνία αυτή γίνεται με τον λόγο με την διττή έννοια, της ομιλίας και της λογικής. Υπάρχει κακιά γλώσσα και καλή γλώσσα, όπως υπάρχει και κακός λόγος και αγαθός λόγος. Από πού εξαρτάται αυτό; Φυσικά από την βούληση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος προικίστηκε εκτός από το χάρισμα του λόγου, δηλαδή γλώσσα και λογική, και με το αυτεξούσιο, δηλαδή την ελευθερία των επιλογών. Και πώς συμβαίνει ο άνθρωπος ο λογικός να κάνει παράλογα πράγματα; Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν ακούει την φωνή της λογικής, αλλά κάποια άλλη φωνή, είτε του Διαβόλου είτε του Θεού. Ο Διάβολος διέβαλε τον Θεό και παρέσυρε τον άνθρωπο στο κακό, τον θάνατο και την καταστροφή. Ο άρχοντας του σκότους σκοτίζει τους ανθρώπους με το να τους ρίχνει στον καιάδα του εγωισμού, από τον οποίο προέρχονται όλα τα κακά, γιατί μέσα στο σκοτάδι δεν μπορεί να έχει την αληθινή γνώση των πραγμάτων αλλά την απατηλή. Οι αρχαίοι μιλούσαν για «ύβριν», την υπέρβαση των ανθρωπίνων ορίων, η οποία επιφέρει την τιμωρία με την σύγχυση (άτη) που προκαλεί, η οποία οδηγεί τον άνθρωπο σε παράλογες ενέργειες. Ο άρχοντας του φωτός, ο Θεός, φωτίζει τους ανθρώπους και τους κάνει ικανούς να διακρίνουν το καλό από το κακό και να επιλέγουν το καλό. Και όπως το φως νικάει το σκοτάδι έτσι και η αλήθεια νικάει το ψεύδος.
Ο Χριστός, όπως το είχε διακηρύξει πολλές φορές, είναι το φως το Αληθινό, που «φωτίζει κάθε άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον» , με αποτέλεσμα τα έργα του ανθρώπου να είναι φωτεινά, σωστά και δίκαια. Ο Χριστός ανέτειλε το φως ως ο Ήλιος της δικαιοσύνης με την Γέννησή του, επιβεβαιώθηκε και από τα δύο άλλα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας στα Άγια Θεοφάνεια, τα Φώτα, έφερε το φως της Αναστάσεως με την Ανάστασή του και τώρα το Άγιο Πνεύμα διαχέεται με την μορφή πύρινων γλωσσών, που δεν καίνε, δεν καταστρέφουν αλλά φωτίζουν και αναγεννούν τους ανθρώπους. Να γιατί η χαρά που έφερε ο Χριστός με την Ανάστασή του, όταν έλεγε στους μαθητές και τις μυροφόρες «Χαίρετε», ολοκληρώθηκε κατά την Πεντηκοστή με την ίδρυση της εκκλησίας και με την εγκαθίδρυση της Βασιλείας του Θεού.
Ο Διάβολος ως εκφραστής του ακραίου εγωισμού αποτελεί διασπαστική δύναμη και συνεπώς καταστροφική. Ο Χριστός ως εκφραστής της ταπείνωσης και της αγάπης αποτελεί ενοποιητική και ευεργετική δύναμη. Ο εγωισμός απομονώνει βασανιστικά τον άνθρωπο, τον ξεκόβει από τους άλλους ανθρώπους, τον κάνει εγωιστική μονάδα εφόσον κοιτάζει μόνο το συμφέρον του. Η ταπείνωση, που είναι το αντίδοτο του εγωισμού που έφερε ο Χριστός στον άνθρωπο, φέρνει την αγάπη, αλληλοκατανόηση, την αλληλεγγύη και κάνει τον άνθρωπο κοινωνικό πρόσωπο.
ᾨδὴ δ’ Ὁ Εἱρμὸς
«Κατανοῶν ὁ Προφήτης, τὴν ἐπ’ ἐσχάτων σου Χριστὲ ἔλευσιν,
ἀνεβόα· τὴν σὴν εἰσακήκοα Κύριε δυναστείαν,
ὅτι πάντας τοῦ σῶσαι τοὺς χριστούς σου ἐλήλυθας».
Απλή σύνταξη
«ὁ Προφήτης κατανοῶν, Χριστὲ, τὴν ἐπ’ ἐσχάτων σου ἔλευσιν,
ἀνεβόα· εἰσακήκοα τὴν σὴν δυναστείαν, Κύριε,
ὅτι ἐλήλυθας τοῦ σῶσαι πάντας τοὺς χριστούς σου».
Μετάφραση
«Βλέποντας νοερά ο Προφήτης, Χριστέ, τον ερχομό Σου
στους έσχατους καιρούς, αναφωνούσε:
« Άκουσα με προσοχή για τη δύναμη της Θεότητάς Σου, Κύριε,
το ότι Εσυ ήρθες στον κόσμο για να σώσεις
τους χρισμένους πιστούς Σου».
α΄ τροπάριο Ωδή δ΄
Ὁ ἐν Προφήταις λαλήσας, καὶ διὰ νόμου κηρυχθείς,
πρῴην τοῖς ἀτελέσι, Θεὸς ἀληθὴς ὁ Παράκλητος,
τοῖς τοῦ Λόγου ὑπηρέταις καὶ μάρτυσι, γνωρίζεται σήμερον.
Απλή σύνταξη
Ο Παράκλητος, Θεὸς ἀληθὴς, ο λαλήσας ἐν Προφήταις
καὶ κηρυχθείς διὰ νόμου πρῴην τοῖς ἀτελέσι
γνωρίζεται σήμερον τοῖς ὑπηρέταις καὶ μάρτυσι τοῦ Λόγου.
Μετάφραση
Ο Παράκλητος, που είναι ο αληθινός Θεός,
αυτός που μίλησε στους Προφήτες και κηρύχτηκε
με τον Νόμο στους πρώην ατελείς ανθρώπους,
σήμερα γίνεται γνωστός στους υπηρέτες
και στους μάρτυρες του Υιού και Λόγου του Θεού.
Ερμηνεία
Η Πεντηκοστή είναι η εορτή του Αγίου Πνεύματος, που ήρθε και φώτισε τους ανθρώπους και τους έδειξε τον δρόμο προς τον ουρανό. Το Άγιο Πνεύμα λέγεται και Παράκλητος, δηλαδή Παρηγορητής, διότι, οι μαθητές του Χριστού μετά την Σταύρωση ακόμη και μετά την Ανάσταση
έπρεπε να παρηγορηθούν, να ενισχυθούν στην πίστη και να αποκτήσουν αποφασιστικότητα. Όμως το Άγιο Πνεύμα επιτελούσε το έργο του πολλά χρόνια πριν, από τη μια με τις θεόπνευστες πλάκες του Μωσαϊκού Νόμου και από την άλλη με τους θεόπνευστους Προφήτες. Αυτό όμως το έργο γινόταν αμυδρά γνωστό στην αρχή, έγινε πιο καθαρό με τον ερχομό του Χριστού και έγινε ξεκάθαρο με τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος. Σήμερα, λέγει ο υμνογράφος, είναι που το Άγιο Πνεύμα γνωρίζεται στους υπηρέτες του Λόγου, που είναι οι Μαθητές του Χριστού, και στους μάρτυρες, που μαρτυρούν με την ζωή τους και το μαρτύριό τους την αλήθεια του ευαγγελίου. Ο Χριστός είπε στους Μαθητές «υμείς εστε μάρτυρες τούτων»(Λουκ.14, 48).
β΄ τροπάριο Ωδή δ΄
Σῆμα Θεότητος φέρον, τοῖς Ἀποστόλοις ἐν πυρί,
Πνεῦμα κατεμερίσθη, καὶ ξέναις ἐν γλώσσαις ἐνέφηνεν,
ὡς πατρόθεν θεῖον σθένος, ἐρχόμενον ἐστὶν αὐτοκέλευστον
Απλή σύνταξη
Πνεῦμα φέρον σῆμα Θεότητος τοῖς Ἀποστόλοις ἐν πυρί
κατεμερίσθη καὶ ἐνέφηνεν ἐν ξέναις γλώσσαις,
ἐρχόμενον ὡς θεῖον σθένος πατρόθεν ἐστὶν αὐτοκέλευστον
Μετάφραση
Το Άγιο Πνεύμα, που με την εμφάνισή του με πύρινες γλώσσες
αποτελεί σημάδι της Θεότητας για τους Αποστόλους,
μοιράστηκε και εκδηλώθηκε με ξένες γλώσσες,
και καθώς έρχεται ως Θεϊκή Δύναμη από τον Πατέρα
είναι αυτόκλητο.
Ερμηνεία
Ο λόγος για το Άγιο Πνεύμα, που φανερώνει με πύρινες γλώσσες
την θεϊκή του ουσία, που καταμερίζεται στους ανθρώπους, που εκδηλώνεται με την ικανότητα των μαθητών να μιλούνε ξένες γλώσσες και με τον εκούσιο ερχομό του. Το Άγιο Πνεύμα εμφανίζεται με την μορφή πύρινων γλωσσών ως πυρ Θεότητας, που φλέγει χωρίς να κατακαίει τις καρδιές των ανθρώπων, για να δείξει την θεϊκή του προέλευση και τη σχέση του με τον Λόγο του Θεού. Οι πύρινες γλώσσες του Αγίου Πνεύματος σχετίζονται με τις ξένες γλώσσες που μιλούν οι απόστολοι την ημέρα της Πεντηκοστής με την φώτιση του Αγίου Πνεύματος. Με τις εκδηλώσεις αυτές το Άγιο Πνεύμα φανερώνει την σχέση του με τον Λόγο του Θεού, όπως η γλώσσα έχει σχεση με το όργανο του λόγου.
Το ότι το Άγιο Πνεύμα το στέλνει ο Θεός Πατήρ δεν πρέπει να γίνεται παρεξήγηση και να νομίζουμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κατώτερο από τον Θεό Πατέρα, αφού παίρνει εντολές από αυτόν. Γι αυτό προσθέτει ότι είναι «αὐτοκέλευστον», δηλαδή ήθελε και το ίδιο να έρθει και ήρθε, διότι είναι αυτεξούσιο, αυτοδύναμο. Αυτό ομολογούμε και στο σύμβολο της Πίστεως, όταν λέμε «και εις το Πνεύμα το Άγιον, το κύριον, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον» και «εν Υιώ αναπαυόμενον», όπως αναφέρεται σε τροπάριο της εορτής. Έχει «θεῖον σθένος», Θεϊκή δύναμη, ισότιμη και ισοδύναμη με τον Θεό Πατέρα και τον Υιό Λόγο.
ᾨδὴ ε’ Ὁ Εἱρμὸς
«Τὸ διὰ τὸν φόβον σου ληφθὲν Κύριε, ἐν γαστρὶ τῶν Προφητῶν,
καὶ κυηθὲν ἐπὶ τῆς γῆς πνεῦμα σωτηρίας,
ἀποστολικὰς καρδίας κτίζει καθαράς,
καὶ ἐν τοῖς πιστοῖς εὐθὲς ἐγκαινίζεται·
φῶς γὰρ καὶ εἰρήνη, διότι τὰ σὰ προστάγματα».
Απλή σύνταξη
Τὸ διὰ τὸν φόβον σου ληφθὲν, Κύριε, πνεῦμα σωτηρίας
ἐν γαστρὶ τῶν Προφητῶν καὶ κυηθὲν ἐπὶ τῆς γῆς,
κτίζει καθαράς ἀποστολικὰς καρδίας
καὶ ἐν τοῖς πιστοῖς εὐθὲς ἐγκαινίζεται·
διότι τὰ σὰ προστάγματα φῶς γὰρ καὶ εἰρήνη.
Μετάφραση
Το Άγιο Πνεύμα που οι προφήτες γεμάτοι από τον φόβο για Σένα
συνέλαβαν στη νοητή κοιλία τους ( νου τους)
και απεκάλυψαν την γέννησή του στους θνητούς,
αυτό που οδηγεί στη σωτηρία,
ανακαινίζει τις καρδιές των Αποστόλων
και αναγεννάται άδολο στις ψυχές των πιστών,
διότι εκπληρώνοντας τα προστάγματά σου, Κύριε,
έχουμε το Αγιο Πνεύμα που είναι φως και ειρήνη».
α΄ τροπάριο Ωδή ε΄
Ἡ ἐπιφοιτήσασα ἰσχὺς σήμερον,
αὕτη Πνεῦμα ἀγαθόν, Πνεῦμα σοφίας Θεοῦ,
Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς ἐκπορευτόν,
καὶ δι’ Υἱοῦ πιστοῖς ἡμῖν πεφηνός, μεταδοτικόν,
ἐν οἷς κατοικίζεται φύσει, τῆς ἐν ᾗ κατοπτεύεται ἁγιότητος.
Απλή σύνταξη
Αύτη η ἐπιφοιτήσασα ἰσχὺς σήμερον,
Πνεῦμα ἀγαθόν, Πνεῦμα σοφίας Θεοῦ,
Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς ἐκπορευτόν,
καὶ πεφηνός δι’ Υἱοῦ ἡμῖν πιστοῖς,
μεταδοτικόν, ἐν οἷς κατοικίζεται φύσει,
τῆς ἐν ᾗ κατοπτεύεται ἁγιότητος.
Μετάφραση
Αυτή η δύναμη, της οποίας σήμερα γίνεται η επιφοίτηση,
είναι το Πνεύμα το αγαθό, το Πνεύμα της σοφίας του Θεού,
το Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Θεό Πατέρα
και που φανερώθηκε σε εμάς τους πιστούς μέσω του Υιού
και μεταδίδει εκ φύσεως σε αυτούς, που κατοικεί,
την αγιότητα εκεί όπου παρατηρείται.
Ερμηνεία
Το τροπάριο αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, η επιφοίτηση του οποίου εορτάζεται κατά την Πεντηκοστή για το τί είναι και στο τί παρέχει. Φανερώθηκε στου πιστούς, στους οποίους μεταδίδει την αγιότητα. Είναι πολύ κατατοπιστικά τα τροπάρια της εορτής.
Καταρχάς τονίζεται ότι το Άγιο Πνεύμα αχρόνως εκπορεύεται από τον Θεό Πατέρα και είναι συναϊδιος με αυτόν: «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἦν μὲν ἀεί, καὶ ἔστι καὶ ἔσται, οὕτε ἀρξάμενον, οὔτε παυσόμενον, ἀλλ’ ἀεὶ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντεταγμένον, καὶ συναριθμούμενον; ζωή, καὶ ζωοποιοῦν, φῶς, καὶ φωτὸς χορηγόν; αὐτάγαθον, καὶ πηγὴ ἀγαθότητος».
Ύστερα τονίζονται τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Αγίου Πνεύματος: «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φῶς, καὶ ζωή, καὶ ζῶσα πηγὴ νοερά, Πνεῦμα σοφίας, Πνεῦμα συνέσεως, ἀγαθόν, εὐθές, νοερόν, ἡγεμονεῦον, καθαῖρον τὰ πταίσματα, Θεός, καὶ θεοποιοῦν, πῦρ, ἐκ πυρὸς προϊόν, λαλοῦν, ἐνεργοῦν, διαιροῦν τὰ χαρίσματα».
Στη συνέχεια αναφέρονται τα χαρίσματα που χορηγεί το Άγιο Πνεύμα στους ανθρώπους: «Πάντα χορηγεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, βρύει προφητείας, ἱερέας τελειοῖ, ἀγραμμάτους σοφίαν ἐδίδαξεν, ἁλιεῖς θεολόγους ἀνέδειξεν, ὅλον συγκροτεῖ τὸν θεσμὸν τῆς Ἐκκλησίας. Ὁμοούσιε καὶ Ὁμόθρονε, τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, Παράκλητε, δόξα σοι».
Η επίκληση του Αγίου Πνεύματος εμπεριέχεται στην καθημερινή προσευχή κάθε χριστιανού στο «Βασιλεῦ οὐράνιε, Παράκλητε…»
ᾨδὴ ς’ Ὁ Εἱρμὸς
Ναυτιῶν τῷ σάλῳ, τῶν βιοτικῶν μελημάτων,
συμπλόοις ποντούμενος ἁμαρτίαις,
καὶ ψυχοφθόρῳ θηρὶ προσριπτούμενος,
ὡς ὁ Ἰωνᾶς, Χριστὲ, βοῶ σοι·
Ἐκ θανατηφόρου με βυθοῦ ἀνάγαγε.
Απλή σύνταξη
Ναυτιῶν τῷ σάλῳ τῶν βιοτικῶν μελημάτων,
ποντούμενος συμπλόοις ἁμαρτίαις,
καὶ προσριπτούμενος ψυχοφθόρῳ θηρὶ, ὡς ὁ Ἰωνᾶς,
Χριστὲ, βοῶ σοι: «θανατηφόρου με βυθοῦ ἀνάγαγε».
Μετάφραση
Ζαλισμένος από την τρικυμία των βιοτικών φροντίδων,
καταποντισμένος από τις αμαρτίες μου, που με συντροφεύουν,
κινδυνεύοντας να καταβροχθισθώ από το ψυχοφθόρο θηρίο, το Διάβολο,
σαν τον Ιωνά, από τα βάθη της καρδιάς μου αναφωνώ σε Σένα Χριστέ:
«βγάλε με έξω από τον θανατηφόρο βυθό».
α΄ τροπάριο Ωδή στ΄
Ἐκ τοῦ Πνεύματός σου, σάρκα ἐπὶ πᾶσαν, ὡς εἶπας,
πλουσίως ἐξέχεας καὶ ἐπληρώθη τῆς σῆς ἡ σύμπασα γνώσεως, Κύριε,
ὅτι ἐκ Πατρὸς Υἱὸς ἀρρεύστως ἔφυς, καὶ τὸ Πνεῦμα ἀμερίστως πρόεισιν.
Απλή σύνταξη
Πλουσίως ἐξέχεας εκ τοῦ Πνεύματός σου, ὡς εἶπας,
ἐπὶ σάρκα πᾶσαν καὶ ἡ σύμπασα ἐπληρώθη τῆς σῆς γνώσεως, Κύριε·
ὅτι ἔφυς Υἱὸς ἀρρεύστως ἐκ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα πρόεισιν ἀμερίστως.
Μετάφραση
Πλούσια ξεχύθηκε η Χάρη του Πνεύματός σου, όπως είπες,
σε κάθε ανθρώπινη σάρκα και ολόκληρη η οικουμένη
πλημμύρισε από τη δικιά σου γνώση, Κύριε,
γιατί γεννήθηκες από τον Θεό πατέρα
χωρίς να υποστείς καμίαν αλλοίωση
και το Άγιο Πνεύμα πηγαίνει στους ανθρώπους
χωρίς να διαμοιράζεται.
Ερμηνεία
Η Χάρη του Αγίου Πνεύματος δεν περιορίστηκε μόνο στους Εβραίους, αλλά πλημμύρισε όλους τους ανθρώπους και ολόκληρη την οικουμένη. Και ποια είναι αυτή η Χάρη; Είναι η βέβαιη Γνώση της σχέσης του Αγίου Πνεύματος με τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Το ότι δηλαδή ο Υιός και Λόγος του Θεού εκπορεύεται από τον Θεό Πατέρα «ἀρρεύστως», δηλαδή χωρίς να υποστεί καμία αλλοίωση σε απροσδιόριστο χρόνο. «Αρρεύστως» όμως ή «ασπόρως» ή «αφράστως» γεννήθηκε ο Μονογενής και Λόγος του Θεού από την Παρθένο Μαρία. Αυτό σημαίνει ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού είναι αναλλοίωτος, όπως και ο Θεός Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα, γιατί δεν είναι δυνατόν ένας Θεός να υφίσταται αλλοίωση, διότι τότε δεν θα είναι Θεός. Το άλλο που αποτελεί το δεύτερο σκέλος της γνώσεως του Θεού είναι ότι το Άγιο Πνεύμα «πλουσίως ἐξέχεε ἐπὶ πᾶσαν σάρκα» και έδωσε την δυνατότητα όλοι οι άνθρωποι να απολαμβάνουν τους καρπούς του Αγίου Πνεύματος, με την διαφορά ότι ναι μεν διασκορπίζεται σε όλους τους ανθρώπους αλλά δεν διαμοιράζεται και παραμένει πάντα πλήρες, παρότι είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών».
ᾨδὴ ζ’ Ὁ Εἱρμὸς
Οἱ ἐν καμίνῳ τοῦ πυρὸς ἐμβληθέντες ὅσιοι Παῖδες,
τὸ πῦρ εἰς δρόσον μετέβαλον, διὰ τῆς ὑμνῳδίας, οὕτω βοῶντες· Εὐλογητὸς εἶ Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Απλή σύνταξη
Οἱ ἐν καμίνῳ τοῦ πυρὸς ἐμβληθέντες ὅσιοι Παῖδες,
μετέβαλον τὸ πῦρ εἰς δρόσον διὰ τῆς ὑμνῳδίας οὕτω βοῶντες·
Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Μετάφραση
Οι Τρείς όσιοι Παίδες που ρίχτηκαν στο καμίνι της φωτιάς,
με την προσευχή τους μετέβαλαν το καμίνι της φωτιάς σε δροσιά,
έτσι αναφωνώντας: δοξασμένος είσαι, Κύριε,
Εσύ που είσαι ο Θεός των Πατέρων μας.
α΄ τροπάριο Ωδή ζ΄
Ῥητορευόντων τὰ θεῖα μεγαλεῖα τῶν Ἀποστόλων,
τοῦ Πνεύματος ἡ ἐνέργεια, ἐνομίζετο μέθη τοῖς ἀπιστοῦσι,
δι’ ἧς Τριὰς γνωρίζεται, εἷς Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Απλή σύνταξη
Τῶν Ἀποστόλων Ῥητορευόντων τὰ θεῖα μεγαλεῖα
ἡ ἐνέργεια τοῦ Πνεύματος ἐνομίζετο τοῖς ἀπιστοῦσι μέθη,
δι’ ἧς Τριὰς γνωρίζεται, εἷς Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Μετάφραση
Όταν οι θείοι ρήτορες, οι Απόστολοι, μιλούσαν για τα μεγαλεία του Θεού
την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος οι άπιστοι την θεωρούσαν μέθη,
εξαιτίας όμως αυτής γνωρίζουμε τον ένα Τριαδικό Θεό,
που είναι και Θεός των πατέρων μας.
Ερμηνεία
Οι Απόστολοι του Χριστού ήταν απλοί ψαράδες και δεν ήξεραν να βγάζουν λόγους. Μετά όμως από την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος έγιναν λαλίστατοι και το πιο παράξενο μιλούσαν διάφορες γλώσσες, τις οποίες δεν διδάχτηκαν πουθενά και δεν τις είχαν μιλήσει άλλοτε στο παρελθόν. Το γεγονός αυτό ήδη το προανήγγειλε ο προφήτης Ιωήλ: «Καὶ ἔσται μετὰ ταῦτα, ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν» (Ιωήλ Β΄, 23).
Το μεγάλο αυτό γεγονός το περιγράφει πολύ καθαρά ο ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις των Αποστόλων: «καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος ἁγίου καὶ ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις καθὼς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι. (Πράξ.2, 4).
Οι παριστάμενοι που ήταν από όλον σχεδόν τον τότε γνωστό κόσμο, τους πέρασαν για μεθυσμένους, αλλά ο Πέτρος τους διέλυσε κάθε αμφιβολία λέγοντάς τους ότι δεν είναι μεθυσμένοι, εξάλλου ήταν ακόμη πρωί: «Ἄνδρες Ἰουδαῖοι…οὐ γὰρ, ὡς ὑμεῖς ὑπολαμβάνετε, οὗτοι μεθύουσιν· ἔστι γὰρ ὥρα τρίτη τῆς ἡμέρας· (Πραξ. Β2, 1-19).
Αυτό τονίζει και ένα ιδιόμελο του Εσπερινού της Πεντηκοστής, παρακαλώντας τον Θεό να εγκατασταθεί το Άγιο Πνεύμα στα έγκατα της ψυχής μας και να μας φωτίσει με το φως της Πεντηκοστής, για να πετύχουμε την σωτηρία μας: « Πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου. Κύριε, τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ ἐπιφοίτησις, τοὺς Ἀποστόλους σου ἐμφορήσασα, ἐν ἑτέραις γλώσσαις λαλεῖν παρεσκεύασεν».
β΄ τροπάριο Ωδή ζ΄
Τὴν ἀδιαίρετον φύσιν ὀρθοδόξως θεολογοῦμεν·
Θεὸν Πατέρα τὸν ἄναρχον, τῆς αὐτῆς ἐξουσίας Λόγον καὶ Πνεῦμα· Εὐλογητὸς εἶ, κράζοντες, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Απλή σύνταξη
Θεολογοῦμεν ὀρθοδόξως τὴν ἀδιαίρετον φύσιν:
Θεὸν Πατέρα τὸν ἄναρχον, τῆς αὐτῆς ἐξουσίας Λόγον καὶ Πνεῦμα· Εὐλογητὸς εἶ, κράζοντες, ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν.
Μετάφραση
Μιλάμε για την αδιαίρετη φύση του Τριαδικού Θεού
με τον ορθόδοξο τρόπο, πιστεύοντας
στον Θεό Πατέρα, που δεν έχει αρχή γέννησης,
και στον Υιό και Λόγο του Θεού και στο Άγιο Πνεύμα,
που έχουν την ίδια δύναμη,
φωνάζοντας ότι ο Θεός των πατέρων μας είναι ευλογημένος.
Ερμηνεία
Η διακήρυξη της τρισυπόστατης φύσης του Τριαδικού Θεού στα χρόνια του υμνογράφου λόγω των πολλών αιρέσεων που αμφισβητούσαν κάθε φορά ένα από τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, ήταν επιβεβλημένη. Εξίσου επιβεβλημένη ανάγκη είναι να διακηρύττουμε κι εμείς το μυστήριο του Τριαδικού Θεού. Ότι δηλαδή και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας είναι «τῆς αὐτῆς ἐξουσίας», έχουν την ίδια δύναμη, έχουν την ίδια ουσία και παρόλο ότι είναι τρία πρόσωπα είναι αδιαίρετη Τριάδα. Αυτό σαν ορθόδοξο βίωμα συνεπάγεται αλληλοπεριχώρηση, αλληλοκατανόηση, αλληλεγγύη, ομοφωνία και ομόνοια. Στη Θεία Λειτουργία ο ιερέας μας προσκαλεί: «Ἀγαπήσωμεν ἀλλήλους, ἵνα ἐν ὁμονοίᾳ ὁμολογήσωμεν: Πατέρα, Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα, Τριάδα ὁμοούσιον καὶ ἀχώριστον».
Στο «Πιστεύω», όπου ομολογούμε την πίστη μας στον Τριαδικό Θεό, οι πατέρες της εκκλησίας καθόρισαν τον ρόλο του κάθε προσώπου της Αγίας Τριάδας: «Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορ,… τὸν Υἱόν τοῦ Θεοῦ τὸν Μονογενῆ …καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ Ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον. Ανάλογα με τον ρόλο που παίζουν στο έργο της σωτηρίας μας επικαλούμαστε και τις δωρεές των Τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας: «Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καί Πατρὸς καὶ ἡ κοινωνία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν». Την Αγία Τριάδα επικαλούμαστε σε κάθε περίσταση.
ᾨδὴ η’ Ὁ Εἱρμὸς
Ἄφλεκτος πυρὶ ἐν Σινᾷ προσομιλοῦσα βάτος Θεὸν ἐγνώρισε
τῷ βραδυγλώσσῳ καὶ δυσήχῳ Μωσεῖ
καὶ Παῖδας ζῆλος Θεοῦ τρεῖς ἀναλώτους τῷ πυρὶ ὑμνῳδοὺς ἔδειξε· Πάντα τὰ ἔργα τὸν Κύριον ὑμνεῖτε,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνα
Απλή σύνταξη
«Ἄφλεκτος βάτος προσομιλοῦσα πυρὶ ἐν Σινᾷ
ἐγνώρισε Θεὸν τῷ βραδυγλώσσῳ καὶ δυσήχῳ Μωσεῖ
καὶ ζῆλος Θεοῦ ἔδειξε ὑμνῳδοὺς τρεῖς Παῖδας ἀναλώτους τῷ πυρὶ ·
Πάντα τὰ ἔργα ὑμνεῖτε τὸν Κύριον,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας[2]».
Μετάφραση
Η βάτος στο Σινά που, μολονότι ήταν μέσα στη φωτιά,
δεν κατακαίγονταν, φανέρωσε τον Θεό στον Μωυσή.
που ήταν βραδύγλωσσος και γι’ αυτό δύσκολα ακούγονταν.
Και ο ευσεβής προς τον Θεό πόθος
διαφύλαξε τους Τρεις Παίδες άφλεκτους απ’ τη φωτιά
και γι αυτό τους ανέδειξε υμνωδούς του Θεού, που έψαλλαν:
όλα τα δημιουργήματα υμνείτε τον Κύριο
και υψώστε τον πάνω από κάθε ανθρώπινο μεγαλείο αιώνια.
α΄ τροπάριο Ωδή η΄
Ζωτικῆς ἐξ ὕψους βιαίας φερομένης,
ἠχητικῶς τοῦ Πνεύματος τοῦ παναγίου,
ἁλιεῦσι πνοῆς, πυρίνων εἴδει γλωσσῶν,
τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ ἐρρητορεύοντο·
Πάντα τὰ ἔργα τὸν Κύριον ὑμνεῖτε,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.
Απλή σύνταξη
Ζωτικῆς πνοῆς τοῦ παναγίου τοῦ Πνεύματος
φερομένης βιαίας ἠχητικῶς ἐξ ὕψους ἁλιεῦσι,
εἴδει πυρίνων γλωσσῶν,
ἐρρητορεύοντο τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ ·
Πάντα τὰ ἔργα ὑμνεῖτε τὸν Κύριον,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.
Μετάφραση
Η ζωτική πνοή του Παναγίου Πνεύματος,
που ερχόταν από ψηλά στους ψαράδες με δυνατό ήχο
με την μορφή των πύρινων γλωσσών,
τους έκανε να μιλούν για τα μεγαλεία του Θεού
σαν δεινοί ρήτορες: όλα τα έργα της κτίσεως
υμνείτε τον Κύριο και υπερυψώστε τον
σε όλους τους αιώνες.
Ερμηνεία
Το Άγιο Πνεύμα εδώ χαρακτηρίζεται ως πνοή και μάλιστα ζωτική. Αν και δύσκολα μπορούσε να επιμερίσουμε τις ενέργειες του Τριαδικού Θεού στα επιμέρους τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, εντούτοις δεν μπορούμε να μην αναγνωρίσουμε ότι το Άγιο Πνεύμα ενεργεί ως πνοή, άλλοτε ως ζωτική, όπως στην δημιουργία του Αδάμ, άλλοτε ως δροσερή, όπως στους Τρεις Παίδες μέσα στη φωτιά, άλλοτε ως βροντερή και τρομερή, όπως στην εμφάνιση του Θεού στο όρος το Σινά, το οποίο εσείετο και εκαπνίζετο και άλλοτε τέλος ως διαφωτιστική κατά την Πεντηκοστή. Η πνοή αυτή εδώ έχει δυό χαρακτηριστικά λίγο αντιφατικά: είναι συγχρόνως και ζωτική και βίαιη αλλά όχι καταστροφική. Αυτή λοιπόν η πνοή εμφανίστηκε εν είδει πύρινων γλωσσών που δεν έκαιγαν αλλά φώτιζαν τους Αποστόλους.
Τώρα με την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος θα είναι ικανοί «του συνιέναι τας γραφάς». Και φυσικά δεν μπορούσαν να αντέξουν άλλο στη σιωπή, αφού έρχονταν στο μυαλό τους απανωτά τα εμπνευσμένα λόγια του Χριστού. Πολύ εκφραστικό είναι και το παρακάτω ιδιόμελο της εορτής: «Παράδοξα σήμερον, εἶδον τὰ ἔθνη πάντα ἐν πόλει Δαυΐδ … Συνηγμένων τῶν Μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, ἐγένετο ἦχος, καθάπερ φερομένης βιαίας πνοῆς, καὶ ἐπλήρωσε τὸν οἶκον, οὗ ἦσαν καθήμενοι, καὶ πάντες ἤρξαντο φθέγγεσθαι, ξένοις ῥήμασι, ξένοις δόγμασι, ξένοις διδάγμασι, τῆς ἁγίας Τριάδος».
β΄ τροπάριο Ωδή η΄
Οἱ μὴ θιγομένῳ προβαίνοντες ἐν ὄρει, μὴ πεφρικότες πῦρ δειματοῦν,
δεῦτε καὶ στῶμεν ἐν τῷ ὄρει Σιών, ἐν πόλει ζῶντος Θεοῦ,
πνευματοφόροις Μαθηταῖς νῦν συγχορεύοντες·
Πάντα τὰ ἔργα τὸν Κύριον ὑμνεῖτε,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.
Απλή σύναταξη
Οἱ προβαίνοντες ἐν μὴ θιγομένῳ ὄρει μὴ πεφρικότες πῦρ δειματοῦν,
δεῦτε καὶ στῶμεν ἐν τῷ ὄρει Σιών, ἐν πόλει ζῶντος Θεοῦ,
συγχορεύοντες νῦν πνευματοφόροις Μαθηταῖς.
Πάντα τὰ ἔργα τὸν Κύριον ὑμνεῖτε,
καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας.
Μετάφραση
Εμείς που προχωρούμε σε όρος που δεν ταράσσεται (από τον Θεό)
και δεν έχουμε φρίξει από την φωτιά την φοβερή,
εμπρός ας σταθούμε στο όρος της Σιών, την πόλη του ζωντανού Θεού
χορεύοντας μαζί με τους πνευματοφόρους Μαθητές και λέγοντας:
« Όλα τα έργα της κτίσεως υμνείτε τον Κύριο
και υπερυψώστε τον σε όλους τους αιώνες.
Ερμηνεία
Στο τροπάριο αυτό έχουμε έντονους συμβολισμούς και εκφραστικές παρομοιώσεις σχετικά με το όρος Σινά και το Όρος Σιών. Στο όρος Σινά πρωτοπαρουσιάστηκε ο Θεός και φανέρωσε τις εντολές της Παλαιάς Διαθήκης, στο όρος Σιών, που συμβολίζει την εκκλησία αλλά και τη βασιλεία του Θεού, εγκαταστάθηκε ο Θεός και φανέρωσε τις νέες εντολές της Καινής Διαθήκης.
Ακόμη έντονη αντίθεση υπάρχει ανάμεσα στο όρος Σινά, που ταράσσονταν από την θεία παρουσία και προκαλούσε τον φόβο των Εβραίων, και στο ήρεμο όρος της Σιών, η οποία έρχεται να φέρει την ειρήνη του Θεού στους ανθρώπους. Κι αν στους Εβραίους απαγορεύτηκε να πλησιάσουν το όρος Σινά, όταν εμφανίστηκε ο Θεός σε αυτό και το έκανε να τρέμει, στο όρος της Σιών και στην εκκλησία του Χριστού μπορούμε όχι μόνο να σταθούμε στα πόδια μας χωρίς να φοβόμαστε αλλά και να χορέψουμε μαζί με τους Μαθητές, οι οποίοι πήρανε το Πνεύμα του Θεού, το πήραμε όμως και εμείς λόγω της μεγάλης ευσπλαχνίας του Θεού.
ᾨδὴ θ’ Ὁ Εἱρμὸς
Μὴ τῆς φθορᾶς διαπείρᾳ κυοφορήσασα,
καὶ παντεχνήμονι Λόγῳ σάρκα δανείσασα,
Μῆτερ ἀπείρανδρε, Παρθένε Θεοτόκε,
δοχεῖον τοῦ ἀστέκτου, χωρίον τοῦ ἀπείρου πλαστουργοῦ σου,
σὲ μεγαλύνομεν.
Απλή σύναταξη
Κυοφορήσασα μὴ διαπείρᾳ τῆς φθορᾶς,
καὶ δανείσασα σάρκα παντεχνήμονι Λόγῳ,
Μῆτερ ἀπείρανδρε, Παρθένε Θεοτόκε,
δοχεῖον τοῦ ἀστέκτου, χωρίον τοῦ ἀπείρου πλαστουργοῦ σου,
σὲ μεγαλύνομεν».
Μετάφραση
Παρθένε Θεοτόκε, εσύ που κυοφόρησες
χωρίς να δοκιμάσει φθορά η παρθενία σου
και δάνεισες τη σάρκα σου στο Λόγο του Θεού,
τον δημιουργό των απάντων.
Μητέρα που δεν είχες πείρα ανδρός,
σκεύος που δέχτηκες μέσα σου Αυτόν
που τίποτε δεν μπορεί να Τον περικλείσει,
τόπος που χώρεσε τον Πλάστη σου, που δεν περιορίζεται σε χώρο,
Εσένα μεγαλύνομε.
Σημείωση
Ο Ζωναράς στη ερμηνεία της Οκτωήχου γράφει: Υπάρχει τριών ειδών φθορά: ο θάνατος ενός ζωντανού οργανισμου, η διαστροφή των ηθών κατά το ρητό «Φθείρουσιν ήθη χρηστά ομιλίαι κακαί» και η συν- εύρεση μιας κόρης με έναν άνδρα. Ο υμνωδός αναφέρεται στο τρίτο είδος της φθοράς για την Παναγία, η οποία συνέλαβε χωρίς να συνευρεθεί με άνδρα, γι αυτό και λέγεται «Απείρανδρος» «Αειπάρθενος».
α΄ τροπάριο Ωδή θ΄
Ἐπιπαφλάζοντος πάλαι πυρίνου ἅρματος,
ὁ ζηλωτὴς καὶ πυρίπνους χαίρων ὀχούμενος,
τὴν νῦν ἐκλάμψασαν ἐπίπνοιαν ἐδήλου, ἐξ ὕψους Ἀποστόλοις,
ὑφ’ ἧς καταλαμφθέντες τὴν Τριάδα πᾶσιν ἐγνώρισαν.
Απλή σύνταξη
Ο ζηλωτὴς καὶ πυρίπνους ὀχούμενος πάλαι χαίρων
πυρίνου ἅρματος επιπαφλάζοντος[3],
ἐδήλου Ἀποστόλοις τὴν νῦν ἐκλάμψασαν ἐπίπνοιαν ἐξ ὕψους,
ὑφ’ ἧς καταλαμφθέντες ἐγνώρισαν πᾶσιν τὴν Τριάδα.
Μετάφραση
Ο ζηλωτής και φλογερός (Ηλίας)
ανεβασμένος όλος χαρά σε πύρινο όχημα
πάνω από τα παφλάζοντα κύματα του αέρα
προδήλωνε στους Αποστόλους την θεία έμπνευση
που ήρθε από ψηλά και διέλαμψε
κι έτσι αφού φωτίστηαν και αυτοί
εγνώρισαν σε όλους τους ανθρώπους την Αγία Τριάδα.
Ερμηνεία
Το τροπάριο μας θυμίζει την άνοδο του Προφήτη Ηλία στον ουρανό πάνω σε ένα πύρινο όχημα και συγχρόνως συμβολίζει και τις πύρινες γλώσσες της Πεντηκοστής. Είναι πολύ εκθαμβωτική αυτή η εικόνα του προφήτη Ηλία πάνω στο πύρινο άρμα και τα πύρινα άλογα, το οποίο δεν έκαιγε τον αναβάτη, αλλά τον οδηγούσε στον ουρανό. Η διαφορά είναι ότι ο μεν Ηλίας κάθονταν σε πύρινο άρμα, ενώ οι πύρινες γλώσσες κάθονταν στις κεφαλές των Αποστόλων. Ο προφήτης Ηλίας χαρακτηρίζεται ως ζηλωτής. Έτσι χαρακτηρίστηκε αργότερα και ο άγιος Αντώνιος για τον μεγάλο του ζήλο προς τον Θεό, όπως τονίζεται στο απολυτίκιό του: «Τὸν ζηλωτὴν Ἠλίαν τοῖς τρόποις μιμούμενος».
Πολλές ερμηνείες δόθηκαν γι αυτήν την εικόνα. Εκείνο που πρέπει να σημειώσουμε εδώ είναι ότι αυτή η εικόνα είναι ακόμη μία προτύπωση για τα γεγονότα που έγιναν με τον ερχομό του Χριστού στον κόσμο αλλά και μετά την Ανάστασή του στον ουρανό. Το Άγιο Πνεύμα ήταν αυτό που μπήκε στην ψυχή του Προφήτη Ηλία και την πύρωσε σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην αισθάνεται την κάψα του πύρινου άρματος. Το ίδιο πάλι Άγιο Πνεύμα, αφού μπει μέσα στις ψυχές των ανθρώπων, τις δίνει φτερά κι έτσι ανεβαίνουν πιο εύκολα προς τον ουρανό.
Και όπως ο Προφήτης Ηλίας ανεβαίνοντας προς τον ουρανό έδωσε το Άγιο Πνεύμα στον Ελισαίο, έτσι και ο Χριστός με την άνοδό του στον ουρανό έδωσε το Πανάγιο Πνεύμα στους Αποστόλους.
β΄ τροπάριο Ωδή θ΄
Νόμου τῶν φύσεων δίχα ξένον ἠκούετο·
τῶν Μαθητῶν τῆς μιᾶς γὰρ φωνῆς ἀπηχουμένης,
Πνεύματος χάριτι, ποικίλως, ἐνηχοῦντο,
λαοί, φυλαὶ καὶ γλῶσσαι, τὰ θεῖα μεγαλεῖα,
τῆς Τριάδος γνῶσιν μυούμενοι.
Απλή σύναταξη
Ηκούετο ξένον δίχα νόμου τῶν φύσεων ·
τῆς μιᾶς γὰρ φωνῆς τῶν Μαθητῶν ἀπηχουμένης
Πνεύματος χάριτι ποικίλως ἐνηχοῦντο,
λαοί, φυλαὶ καὶ γλῶσσαι, τὰ θεῖα μεγαλεῖα,
μυούμενοι γνῶσιν τῆς Τριάδος.
Μετάφραση
Ένα παράξενο πράγμα ακούγονταν έξω από τους νόμους της φύσεως,
γιατί η μια φωνή των Μαθητών με την χάρη του Αγίου Πνεύματος
ακούγονταν με διαφορετικό τρόπο
και λαοί, φυλές και γλώσσες άκουγαν τα θεία μεγαλεία
μυούμενοι στη γνώση της Αγίας τριάδας.
Ερμηνεία
Τι ακριβώς συνέβη κατά την Πεντηκοστή: οι Μαθητές μιλούσαν στην δικιά τους γλώσσα αλλά ακούγονταν στις διαφορετικές γλώσσες των ακροατών ή οι Μαθητές μιλούσαν με διαφορετικές γλώσσες στις διάφορες εθνότητες που παρευρίσκονταν. Πιο σωστή είναι η δεύτερη ερμηνεία. Αυτό επιβεβαιώνει και ο ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις των Αποστόλων: «καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος ἁγίου, καὶ ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις καθὼς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι. 6 γενομένης δὲ τῆς φωνῆς ταύτης συνῆλθε τὸ πλῆθος καὶ συνεχύθη, ὅτι ἤκουον εἷς ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ λαλούντων αὐτῶν. 7 ἐξίσταντο δὲ πάντες καὶ ἐθαύμαζον λέγοντες πρὸς ἀλλήλους· Οὐκ ἰδοὺ πάντες οὗτοί εἰσιν οἱ λαλοῦντες Γαλιλαῖοι; 8 καὶ πῶς ἡμεῖς ἀκούομεν ἕκαστος τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ ἡμῶν ἐν ᾗ ἐγεννήθημεν. (Πράξ. 2,2 – 12).
Το Άγιο Πνεύμα δίνει στους ανθρώπους διάφορα χαρίσματα, μεταξύ των οποίων είναι και η ικανότητα να μιλάει κανείς και σε ξένη γλώσσα: «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Θεός, καὶ θεοποιοῦν, πῦρ, ἐκ πυρὸς προϊόν, λαλοῦν, ἐνεργοῦν, διαιροῦν τὰ χαρίσματα· δι’ οὗ Προφῆται ἅπαντες, καὶ Θεοῦ Ἀπόστολοι, μετὰ Μαρτύρων ἐστέφθησαν. Ξένον ἄκουσμα, ξένον θέαμα, πῦρ διαιρούμενον, εἰς νομὰς χαρισμάτων».
[1] Η ερμηνεία των ειρμών υπαρχει στο β΄ τόμο ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ Μιχαήλ Θ. Κουτσού.
[2] «Πάντα τὰ ἔργα ὑμνεῖτε τὸν Κύριον καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας» αποτελεί το εφύμνιο όλων των τροπαρίων της η΄Ωδής.
[3] Επιπαφλάζω (επί + παφλάζω) = κάνω θόρυβο, όπως τα κύματα της θάλασσας
