Κυριακῇ ἑβδόμῃ, κοντάκιον εἰς τὴν ἁγίαν Πεντηκοστήν,
φέρον ἀκροστιχίδα τήνδε· “τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ” ἦχος πλάγιος δ΄
Εισαγωγικά
Ο Ρωμανός είναι ο εισηγητής των κοντακίων αλλά και κατά κάποιο τρόπο παραμερισμένος από τον Ιωάννη Δαμασκηνό, την εισηγητή των κανόνων, διότι οι κανόνες τελικά επικράτησαν, διότι υπερτερούν. Μπροστά στην μονοτονία των κοντακίων, αφού όλα τα τροπάρια (οίκοι) είχαν μόνο μία μελωδία, οι κανόνες είχαν μια πολύ μεγάλη ποικιλία μελωδιών. Αυτό συνετέλεσε να υποχωρήσει η χρήση των κοντακίων στην λειτουργική ζωή έναντι των κανόνων και από τα κοντάκια να αναφέρεται μόνο ο πρώτος οίκος, το προοίμιο, ενώ παραλείπονται όλοι οι άλλοι οίκοι. Αυτό όμως δεν αναιρεί την σπουδαιότητα της υμνογραφικής δημιουργίας του Ρωμανού, ο οποίος είναι πολύ σημαντική προσωπικότητα της εκκλησιαστικής υμνογραφίας.
Το κοντάκιο, που αναφέρεται στην Πεντηκοστή, το σχολιάζουμε όλο χωρίς καμία παράλειψη. Βέβαια για την Πεντηκοστή έχουν συνθέσει και ο Κοσμάς ο ποιητής, τον ασματικό Κανόνα, και ο Ιωάννης Δαμασκηνός, τον Ιαμβικό Κανόνα. Κάθε κανόνας έχει την δικιά του ποιητική αξία και τη δικιά του θεολογική προσέγγιση. Του Ρωμανού το κοντάκιο είναι πιο απλό, πιο προσιτό και πιο θεατρικό, γιατί χρησιμοποιεί πολύ τον διάλογο, που δίνει μια περισσότερη δραματικότητα στα γεγονότα και προκαλεί περισσότερο το ενδιαφέρον.
Προοίμιον
Ὅτε καταβὰς τὰς γλώσσας συνέχεε,
διεμέριζεν ἔθνη ὁ ὕψιστος·
ὅτε τοῦ πυρὸς τὰς γλώσσας διένειμεν,
εἰς ἑνότητα πάντας ἐκάλεσε·
καὶ συμφώνως δοξάζομεν τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Η σύγκριση γίνεται ανάμεσα στην σύγχυση των γλωσσών στον Πύργο της Βαβέλ και στην ενότητα των γλωσσών στην Πεντηκοστή, η οποία οδήγησε και στην ενότητα των εθνών και των ψυχών.
Μια παράδοση αποδίδει την ύπαρξη διαφόρων γλωσσών στην αδυναμία συνεννόησης μεταξύ των ανθρώπων που προσπαθούσαν να κτίσουν τον Πύργο της Βαβέλ με την εωσφορική καύχηση να φτάσουν τον Θεό στον ουρανό. Στην πεντηκοστή βλέπουμε οι απόστολοι να μιλούν όλες τις τότε υπάρχουσες γλώσσες και να μπορούν να συνεννοούνται με τους ανθρώπους όλων των εθνών που παρευρίσκονταν στην μεγάλη γιορτή της Πεντηκοστής στα Ιεροσόλυμα. Οι διαφορετικές αυτές γλώσσες έφεραν κοντά όλους αυτούς τους ανθρώπους, διότι με αυτές έγινε φανερή η ενωτική δύναμη του Αγίου Πνεύματος με την διδασκαλία του Χριστού.
α΄οίκος
Ταχεῖαν καὶ σταθηρὰν δίδου παραμυθίαν τοῖς δούλοις σου,
Ἰησοῦ, ἐν τῷ ἀκηδιᾶσθαι τὰ πνεύματα ἡμῶν·
μὴ χωρίζου τῶν ψυχῶν ἡμῶν ἐν θλίψεσιν,
μὴ μακρύνου τῶν φρενῶν ἡμῶν ἐν περιστάσεσιν,
ἀλλ’ ἀεὶ ἡμᾶς πρόφθασον· ἔγγισον ἡμῖν, ἔγγισον ὁ πανταχοῦ·
ὥσπερ τοῖς ἀποστόλοις σου πάντοτε συνῆς,
οὕτω καὶ τοῖς σε ποθοῦσιν ἕνωσον σαυτόν, οἰκτίρμων,
ἵνα συνημμένοι σοι ὑμνέομεν καὶ δοξολογοῦμεν
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Ο Ρωμανός αναφέρεται στην κατηγορηματική δήλωση του Χριστού, όταν επρόκειτο να αναχωρήσει με την Ανάσταση, ότι δεν θα τους εκαταλέιψει ποτέ: «καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος».Τονίζει την παρηγοριά που δίνει ο Χριστός στους μαθητές του μετά τον αποχωρισμό τους. Παρακαλεί, όπως τότε δεν άφησε μόνους τους Αποστόλους, έτσι και τώρα να μην μένει χωριστά από τους ανθρώπους, όταν έχουν θλίψεις, να μην απομακρύνεται, όταν το μυαλό τους βρίσκεται σε σύγχυση, αλλά να είναι πάντα κοντά τους σε κάθε περίσταση της ζωής τους. Και το τελευταίο που ζητάει είναι η ενότητα των πιστών έτσι ώστε αγαπημένοι και ενωμένοι να υμνούμε και να δοξολογούμε τον Θεό και ιδιαίτερα το Άγιο Πνεύμα, που εορτάζει η εκκλησία.
β΄οίκος
Οὐκ ἐχωρίσθης, σωτήρ, ἀπὸ τῶν μαθητῶν σου ὁδεύσας εἰς οὐρανούς· καὶ φθάσας γὰρ τὰ ἄνω τὰ κάτω συνέχεις,
οὐδὲ εἷς γὰρ τόπος δίχα σου, ἀχώρητε·
κἂν γὰρ γένηται, ἀπόλλυται καὶ ἀφανίζεται
καὶ ὡς Σόδομα γίνεται· σὺ γὰρ ἱστᾷς τὰ σύμπαντα,
πάντα πληρῶν· σὲ οὖν καὶ οἱ ἀπόστολοι εἶχον ἐν ψυχαῖς·
διὸ ἐκ τοῦ ἐλαιῶνος σοῦ ἀναληφθέντος τότε
κατῆλθον χορεύοντες καὶ ψάλλοντες καὶ δοξολογοῦντες
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Ο Ρωμανός σε αυτό τον οίκο ερμηνεύει το «πανταχού παρών και τα πάντα πληρών». Δεν υπάρχει γωνιά του σύμπαντος, δεν υπάρχει τόπος της γης, που να μην είναι έντονη η παρουσία του Θεού, ιδιαίτερα μετά την συγκατάθεσή του Χριστού να κατεβεί στη γη και να ενώσει την γη με τον ουρανό. Κατεβαίνοντας από τον ουρανό δεν χωρίστηκε ποτέ από τον Θεό Πατέρα αλλά και ανεβαίνοντας προς τον ουρανό δεν εγκατέλειψες τους μαθητές και τους πιστούς, αλλά παρέμεινε μέσα στις ψυχές των μαθητών και αυτοί καταχαρούμενοι και αγαλλόμενοι κατέβαιναν από το όρος των Ελαιών χορεύοντας, ψάλλοντας και δοξολογώντας τον Θεό, που δεν θα τους αφήσει μόνους, αλλά θα στείλει το Παράκλητο Πνεύμα να είναι πάντα κοντά τους και μέσα στις ψυχές τους.
γ΄ οίκος
Ὑπέστρεψαν ἐν χαρᾷ ἀπὸ τοῦ ἐλαιῶνος οἱ ἕνδεκα μαθηταί·
Λουκᾶς γὰρ τοῦτο γράφει ὁ ἱεροφάντης
ὅτι εἰς Ἱεροσόλυμα ἀνέλυσαν,ὑπερῴῳ δὲ ἀνέβησαν
ἔνθα κατέμενον καὶ ἐμβάντες ἐκάθισαν
Πέτρος καὶ οἱ ἐπίλοιποι τῶν μαθητῶν,
ὧν ὁ Κηφᾶς ὡς ἔξαρχος εἶπε πρὸς αὐτούς·
“Μερισταὶ τῆς βασιλείας, ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας
πρὸς τὸν ὑποσχόμενον καὶ λέξαντα:
“Ἐγὼ ὑμῖν πέμψω τὸ πανάγιον πνεῦμα.”
Σχολιασμός
Ο Ρωμανός αναφερόμενος στο σχετικό χωρίου του ευαγγελιστή Λουκά, με πολύ εκφραστικό και παραστατικό τρόπο περιγράφει την πορεία των χαρούμενων μαθητών προς το προσωρινό τους κατάλυμα, στο υπερώο της Ιερουσαλήμ σε αναμονή του Παρακλήτου, που τους υποσχέθηκε ο Χριστός. Παρουσιάζει τον Πέτρο, ο οποίος πάντα αναλάμβανε πρωτοβουλίες ως μεγαλύτερος που ήταν, να λέει στους άλλους μαθητές ότι πρέπει να έχουν την καρδιά τους στραμμένη προς τον ουρανό και να περιμένουν την πραγματοποίηση της υπόσχεσης του Κυρίου για την αποστολή του Παναγίου Πνεύματος. Τους αποκαλεί μάλιστα και «μεριστάς της βασιλείας», που σημαίνει ότι κατενόησε τον ρόλο και την αποστολή των μαθητών, που θα γευτούν και θα διδάξουν την βασιλεία των Ουρανών.
δ΄ οίκος
Τοιαῦτα τότε εἰπὼν Πέτρος τοῖς ἀποστόλοις
διήγειρεν εἰς εὐχήν, καὶ στὰς ἐν μέσῳ τούτων ἐβόησε λέγων· “Δεηθῶμεν, γόνυ κλίνωμεν, αἰτήσωμεν,
ἐκκλησίαν τὸ δωμάτιον τοῦτο ποιήσωμεν·
καὶ γὰρ ἔστι καὶ γίνεται. Κλαύσωμεν καὶ κραυγάσωμεν
πρὸς τὸν Θεόν: “Πέμψον ἡμῖν τὸ πνεῦμά σου τὸ ἀγαθὸν
ἵν’ ὁδηγήσῃ τοὺς πάντας εἰς τὴν γῆν σου τὴν εὐθεῖαν
ἣν σὺ προητοίμασας τοῖς σέβουσι καὶ δοξολογοῦσι
τὸ πανάγιον πνεῦμα.»
Σχολιασμός
Οι μαθητές, όταν επέστρεψαν στο κατάλυμά τους, δεν έμεναν άπραγοι αλλά έπεσαν σε προσευχή διατυπώνοντας ιερά αιτήματα προς τον Θεό Πατέρα. Έτσι το κατάλυμα εκείνο έγινε η πρώτη εκκλησία με την προτροπή του Πέτρου, όπου θα κλίνουν τα γόνατά τους και θα προσεύχονται στον Θεό, με δάκρυα στα μάτια και παρακλητικές φωνές, να στείλει το Άγιο Πνεύμα, που θα οδηγήσει όλους τους ανθρώπους της γης στον ευθύ δρόμο της αρετής και κοινωνίας με τον Θεό, εφόσον βέβαια θα θελήσουν να σεβαστούν και να δοξολογήσουν το όνομα το άγιο του Θεού.
ε΄ οίκος
Ἀκούσαντες οὖν εὐθὺς οἱ μετ’ αὐτοῦ κληθέντες
συνήθροισαν ἑαυτοὺς ὡς πρὸς ποιμένα ἄρνες
τῷ λόγῳ θελχθέντες, καὶ σιγῶντες ὑπηγόρευον ἃ ηὔχοντο
καὶ δεήσεις ἐπανέτεινον τῷ παντοκράτορι
περιεχούσας ταῦτα: “Τῷ τῶν ἀγγέλων πρύτανι καὶ βασιλεῖ,
τῷ τῶν ἀνθρώπων ἄνακτι καὶ δημιουργῷ,
τῷ τὰ ἐν γῇ καὶ θαλάσσῃ μόνῳ νεύματι κρατοῦντι,
οἱ φίλοι καὶ δοῦλοί σου βοῶσί σοι:
“Ταχὺ ἡμῖν πέμψον τὸ πανάγιον πνεῦμα.”
Σχολιασμός
Η συμμόρφωση των άλλων μαθητών στην προτροπή του Πέτρου, που στην προκειμένη περίπτωση τον παρομοίαζαν με ποιμένα που φωνάζει τα πρόβατά του, ήταν άμεση. Έπεσαν όλοι στην προσευχή και σιωπηλά ο καθένας παρακαλούσε τον Θεό, τον βασιλιά και πρύτανη των αγγέλων, τον βασιλιά και δημιουργό των ανθρώπων, αυτόν που με ένα του νεύμα δημιούργησε την γη, την θάλασσα, τον ουρανό και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά, να στείλει το συντομότερο το Πανάγιο Πνεύμα, διότι το έχουν απόλυτη ανάγκη. Είναι μια θερμή παράκληση όχι πια από τους δούλους του Θεού αλλά από τους φίλους αδελφούς του Χριστού.
στ΄ οίκος
Πληρώσαντες οὖν εὐθὺς τὰς ἑαυτῶν δεήσεις
ὑπέγραψαν ἐν αὐταῖς σφραγίσαντες τῇ πίστει
καὶ πέμψαντες ἄνω· ἃς ἀνέγνω ὁ διδάσκαλος καὶ ἔφησεν·
“Αὐτεξούσιε Παράκλητε, μὴ κελευόμενος,
ἀλλ’ ὡς θέλεις κατάβηθι· σὲ γὰρ λοιπὸν ἐκδέχονται οἱ μαθηταὶ
οὕσπερ ἐγὼ συνήγαγον σοὶ καὶ τῷ πατρί,
οὓς ἐξεπαίδευσα λέγων:
“Μαθητεύσατε τὰ ἔθνη πατέρα κηρύττοντες
καὶ σέβοντες υἱὸν καὶ ὑμνοῦντες τὸ πανάγιον πνεῦμα.”
Σχολιασμός
Και η περιγραφή αυτή είναι πολύ ρεαλιστική και πολύ γνώριμη από τα παλιά χρόνια, όπου τα αιτήματα τα υπέβαλαν γραπτώς, αφού έβαλαν την υπογραφή τους και τα σφράγιζαν με βουλοκέρι για το απόρρητο των γραφομένων. Οι αιτήσεις των μαθητών, μετά τις παρακλήσεις, διατυπώθηκαν γραπτώς, σφραγίστηκαν με το βουλοκέρι της πίστης και στάλθηκαν στον Χριστό, που τους υποσχέθηκε ότι θα τους στείλει το Παράκλητο Πνεύμα. Ο δάσκαλός τους, Χριστός τις διάβασε και απευθύνθηκε στο Άγιο Πνεύμα και του λέει ότι όχι επειδή εγώ υποσχέθηκα στους μαθητές να σε στείλω, να πας αλλά είσαι αυτεξούσιος και αν θέλεις πας. Σε περιμένουν όλοι οι μαθητές, γιατί εγώ τους συγκέντρωσα και τους είπα: «πορευθέντες οὖν μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος» (Ματθ. 28, 19.
Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι όλα αυτά είναι λεπτομέρειες, κοινά και γνωστά και να απορήσει γιατί καταφεύγει σε τέτοιες λεπτομέρειες. Αυτό δικαιολογείται μόνο με το να αναγνωρίσουμε στον Ρωμανό την ολοπρόθυμη διάθεση να γίνει κατανοητός και να προσελκύσει το ενδιαφέρον ακροατών – αναγνωστών. Όπως αναφέραμε και πιο πάνω ό η θεατρική διάσταση του Ρωμανού στα κοντάκιά του είναι γενικευμένη, όπως και το σχετικό εφύμνιο.
ζ΄ οίκος
Ἐπήκουσεν ὁ Θεὸς ὁ Παράκλητος τότε τῶν δεομένων αὐτοῦ,
καὶ δὴ καταλαμβάνει τούτους εὐχομένους,
οὐδαμόθεν μεθιστάμενος ὁ ἄφραστος·
οὐ γὰρ γέγονε κατάβασις ἡ συγκατάβασις,
οὐδ’ ὑπέμεινε μείωσιν· ἄνω γὰρ ἦν καὶ κάτω ἦν καὶ πανταχοῦ·
θεία γὰρ φύσις ἄφραστος καὶ ἀναφής·
τοῖς ὀφθαλμοῖς οὐχ ὁρᾶται, πίστει δὲ κατανοεῖται·
χερσὶν οὐ κατέχεται, καρδίαις δὲ πιστῶν ψηλαφᾶται
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Από τις ρεαλιστικές εικόνες προβαίνει στην αποκάλυψη θεολογικών εννοιών που σχετίζονται με το Τριαδικό δόγμα. Το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός Παράκλητος, όπως και τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, και ανταποκρίνεται άμεσα στις δεήσεις των μαθητών του Χριστού. Και όπως μίλησε για τον Χριστό, το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, έτσι μιλάει και για το Άγιο Πνεύμα, που έχει τις ίδιες με τον Υιό του Θεού ιδιότητες. Το Άγιο Πνεύμα είναι πανταχού παρόν και πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη χωρίς να απέχει από τίποτα, συνεπώς δεν πρόκειται ούτε για κατάβαση ούτε για ανάβαση ούτε για μείωση της θεϊκής του φύσης. Είναι πέρα από κάθε περιγραφή και εμφάνιση, δε μπορούμε να το δούμε με τα μάτια μας ούτε να το πιάσουμε με τα χέρια μας αλλά μόνο με την πίστη να το κατανοήσουμε και με την καρδιά να το ψηλαφήσουμε.
η΄ οίκος
Εἰστήκεισαν ὁμαδόν, συμπληρουμένης τότε τῆς θείας πεντηκοστῆς,
εὐχαῖς προσκαρτεροῦντες οἱ ἕνδεκα μύσται·
καὶ ὡς λέγει τὸ ἀνάγνωσμα τῶν πράξεων,
ὡς πνοῆς βιαίας ἄθροον ἦχος ἐγένετο
οὐρανόθεν κτυπούμενος· ὅλον δὲ τὸ δωμάτιον ἔπλησε πυρός,
μᾶλλον δὲ καὶ κατέπληξεν τοὺς ἀγαπητούς·
διὸ ὡς σκάφος τὸν οἶκον σαλευόμενον ὁρῶντες
ἐβόων· “Ὦ δέσποτα, κατάπαυσον τὴν ζάλην καὶ πέμψον
τὸ πανάγιον πνεῦμα.”
Σχολιασμός
Επανέρχεται στις Πράξεις του ευαγγελιστή Λουκά, για να μας περιγράψει τα θαυμαστά γεγονότα που συνέβησαν εκεί στο κατάλυμα των Αποστόλων,το υπερώο, όπου προσεύχονταν. «Καὶ ἐν τῷ συμπληροῦσθαι τὴν ἡμέραν τῆς πεντηκοστῆς ἦσαν πάντες ὁμοῦ ἐπὶ τὸ αὐτό. 2.2 καὶ ἐγένετο ἄφνω ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἦχος ὥσπερ φερομένης πνοῆς βιαίας καὶ ἐπλήρωσεν ὅλον τὸν οἶκον οὗ ἦσαν καθήμενοι 2.3 καὶ ὤφθησαν αὐτοῖς διαμεριζόμεναι γλῶσσαι ὡσεὶ πυρός͵ καὶ ἐκάθισεν ἐφ΄ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν͵ 2.4 καὶ ἐπλήσθησαν πάντες πνεύματος ἁγίου͵ καὶ ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις καθὼς τὸ πνεῦμα ἐδίδου ἀποφθέγγεσθαι αὐτοῖς. » (Πραξ. Αποστ. Β,1).Ο ήχος πρέπει να ήταν παράξενος και τρομακτικός αλλά και το πυρ με την μορφή των πυρίνων γλωσσών που κάθισε στο κεφάλι του καθενός, ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Οι μαθητές νόμισαν πως βρίσκονται πάνω σε καράβι που το χτυπάει η θαλασσοταραχή και χωρίς να καταλάβουν τί έγινε παρακαλούσαν τον Χριστό να σταματήσει τη θαλασσοταραχή και να τους στείλει το Άγιο Πνεύμα, γιατί με αυτήν την μορφή που ήρθε, δεν το περίμεναν.
θ΄ οίκος
Νομίσαντες οἱ σοφοὶ ὅλον τὸ ὑπερῷον χαοῦσθαι ἐκ τῆς πνοῆς,
συνέστειλαν ἐν φόβῳ τὰ ὄμματα πάντες.
Καὶ ἰδοὺ γέγονεν ἕτερον φρικτότερον,
καὶ τῷ πρώτῳ φόβῳ δεύτερον τρόμον ἐπήγαγε
τὰ ἐπάλληλα θαύματα· γλῶσσαι γὰρ πάλιν πύριναι ἥπτοντο αὐτῶν
καὶ ἐπὶ κάραις ἤρχοντο τῶν ἀγαπητῶν,
καὶ οὐ παρέφλεγον τρίχας, ἀλλ’ ἐφώτιζον τὰς φρένας·
καὶ γὰρ καθαρίζοντας καὶ νίζοντας προέπεμπε ταύτας
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Η πρώτη ταραχή τους έκανε να νομίσουν ότι όλο το υπερώο γκρεμίστηκε στο χάος από την βοή, γι’ αυτό έκλεισαν τα μάτια τους από τον φόβο, αλλά τους περίμενε κι άλλο ακόμη πιο φοβερό. Το πυρ που γέμισε όλο το υπερώο πήγε και κάθισε σαν μια πύρινη γλώσσα στο κεφάλι του καθενός αλλά αυτή η φλόγα δεν τους έκαιγε τις τρίχες του κεφαλιού τους. Αντίθετα τους φώτιζε το μυαλό, που το καθάρισε το έβαλε σε εγρήγορση και τους παρώτρυνε στην κατανόηση των διδαχθέντων από τον δάσκαλό τους, τον Χριστό.
Η περιγραφή του Ρωμανού στηρίζεται στην περιγραφή του ευαγγελιστή Λουκά αλλά αυτή είναι πολύ πιο παραστατική, πολύ πιο ζωντανή, ώστε να σε μεταφέρει σε κείνες τις φοβερές στιγμές και να συμμετέχεις κι εσύ σε αυτά τα θαυμαστά γεγονότα.
ι΄ οίκος
Ὁ Πέτρος δὲ κατιδὼν τὰ γεγονότα πάντα ἐβόησεν:
“Ἀδελφοί, τιμῶμεν ἃ ὁρῶμεν, μὴ ἐξερευνῶμεν·
μήτις εἴπῃ· “Τοῦτο τί ἐστι τὸ ὁρώμενον;”
Ὑπερβαίνει γὰρ διάνοιαν τὸ ἐκτελούμενον
καὶ νικᾷ τὴν ἐνθύμησιν· πνεῦμα καὶ πῦρ συνέζευκται,
θαῦμα πιστόν· αὔρα καὶ φλὸξ συνήρμοσται, θέαμα φρικτόν·
μετὰ ἀνέμων λαμπάδες, μετὰ δρόσων δὲ σπινθῆρες·
τίς εἶδε; τίς ἤκουσε; τίς δύναται εἰπεῖν ὃ ὑπάρχει
τὸ πανάγιον πνεῦμα;
Σχολιασμός
Ο Πέτρος και πάλι παίρνει την πρωτοβουλία και προσπαθεί να ερμηνεύσει τα γεγονότα, που είναι ανερμήνευτα. Αυτά που είδαν δεν ερμηνεύονται με τα γνωστά τους δεδομένα, γι’ αυτό λέει να τα αποδεχτούν χωρίς καθόλου να τα ερευνήσουν και διευκρινίζει την στάση αυτή που παίρνει. Αυτό που είδαν ξεπερνά κάθε διανοητική σκέψη και νικά κάθε λογική εξήγηση. Ποιος είδε, λέει, και ποιος άκουσε, ο αέρας και η φωτιά να ζευγαρώνουν, η δροσιά και η φλόγα να είναι αρμονικά μαζί, να μην σβήνουν οι αναμμένες λαμπάδες από τους ανέμους, και οι σπινθήρες της φωτιάς να είναι δροσερές. Αυτά λοιπόν τα ανήκουστα μόνο το Άγιο Πνεύμα μπορεί να τα κάνει και αυτό τελικά είναι το Άγιο Πνεύμα κατά τον υμνογράφο: «Ξένον άκουσμα, ξένον θέαμα, πυρ διαιρούμενον εις νομάς χαρισμάτων», δηλαδή παράξενο άκουσμα, παράξενο θέαμα, φωτιά να διαιρείται και να μοιράζει χαρίσματα.
ια΄ οίκος
Ὑμεῖς οὖν, ἀγαπητοί, στῆτε καὶ καθορᾶτε ἀπεριέργως τὸ πῦρ
ὃ ἔπεμψεν ἐξ ὕψους ὁ ὢν ἐν τῷ ὕψει· μὴ φοβεῖσθε·
οὐ γὰρ φλέγουσιν οἱ ἄνθρακες·μὴ θαμβεῖσθε,
ὅτι ἄκαυστον τοῦτο τὸ πῦρ ἐστιν·
ἀλλ’ ὡς φρόνιμοι μνήσθητε πῶς πάλαι πῦρ ἐδέξατο παῖδας τοὺς τρεῖς,
πῶς οὐκ ἐκαύθη σώματα τούτων οὐδὲ θρίξ,
πῶς ἡ τοὺς τρεῖς δεξαμένη τέσσαρας αὐτοὺς ἐδείκνυ·
σὺν τόκῳ γὰρ ἔδωκεν οὓς ἔλαβεν, ὅτι ἐφοβεῖτο
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Ο Πέτρος συνεχίζει τις προτροπές προς τους άλλους μαθητές. Τους λέει να δείξουν ψυχραιμία, διότι αυτό το πυρ δεν είναι από την γη αλλά από το ύψος του ουρανού και συνεπώς να μην φοβούνται. Το ότι αυτό το πυρ δεν καίει δεν πρέπει να τους ξενίζει, διότι και οι Τρεις Παίδες που ήταν μέσα στη φωτιά αντί να καίγονται δροσίζονταν και μάλιστα από τρεις που ήταν έγιναν τέσσερις μαζί με τον τόκο της Παναγίας, τον Χριστό, ο οποίος με την μορφή του αγγέλου δρόσιζε το πυρ.
Εμείς οι ορθόδοξοι πρέπει να δοξολογούμε τον Θεό, γιατί κάθε Ανάσταση ο Χριστός ανάβει τις λαμπάδες του Πατριάρχη αλλά χύνεται και παντού, χωρίς να καίει κανέναν αλλά ούτε και οι λαμπάδες τα πρώτα λεπτά. Αν πάμε και πιο πίσω, στον Μωυσή, τότε η βάτος «η φλεγομένη και μη καιομένη», έδειχνε την παρουσία του Θεού αλλά ήταν και προτύπωση της Παναγίας που γέννησε το πυρ της Θεότητας και δεν κάηκε.
ιβ΄ οίκος
Ῥιψάτω οὖν, ἀδελφοί, ὁ καθεὶς ἡμῶν ἄρτι τὸν φόβον ἐκ τῆς ψυχῆς
καὶ πόθον ἐνδειξάτω τῷ ἀναληφθέντι,
ὅτι οὕτως οὓς ἐκάλεσεν ἠγάπησεν,
ὅτι πάντα ἅπερ πρόειπεν νῦν ἐξεπλήρωσεν
καὶ ὡς εἶπεν ἐποίησεν. Τί δειλιῶμεν ἄφλεκτον φλόγα λοιπόν;
Ῥόδα τὸ πῦρ νομίσωμεν, ὅπερ καὶ ἐστίν·
ἐπὶ τὰς κάρας γὰρ ἡμῶν ὥσπερ ἄνθη ἐπετέθη
ἐν οἷς ἐστεφάνωσεν, ἐκόσμησεν, ἐλάμπρυνεν ἡμᾶς
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Ο Πέτρος ενθαρρύνει τους άλλους μαθητές και τους λέει να αποβάλλουν από μέσα τους τον φόβο και δείξουν ζήλο για τον Χριστό που αναλήφθηκε, γιατί όλα όσα υποσχέθηκε, τα πραγματοποίησε. Δεν πρόκειται λοιπόν για πραγματική φωτιά αλλά για τριαντάφυλλα. Στα κεφάλια μας έπεσαν λουλούδια, με τα οποία μας στεφάνωσε, μας στόλισε και μας λάμπρυνε το Άγιο Πνεύμα.
Είναι φυσιολογικοί όλοι αυτοί οι φόβοι των μαθητών, τους οποίους αναφέρει ο Πέτρος, αλλά η φώτιση του Αγίου Πνεύματος τον κάνει να ερμηνεύει σωστά τα γεγονότα και να δείχνει εμπιστοσύνη στον δάσκαλό του, ο οποίος πολλές φορές του έδειξε και αυτός την δύναμή του αλλά και την εμπιστοσύνη του.
ιγ΄ οίκος
Ὡς εἶπε ταῦτα Κηφᾶς πᾶσι τοῖς ἀποστόλοις,
ἡσύχασε μετ’ αὐτῶν καὶ δέχεται σὺν τούτοις τὸ ἅγιον πνεῦμα·
ἐληλύθει γὰρ μετέπειτα, ὡς γέγραπται·
ὡς προδρόμοις ἦν χρησάμενον δύο τοῖς θαύμασι,
τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ πνεύματος·
ἔδει γὰρ πρὸ τοῦ πνεύματος θαῦμα προδραμεῖν,
ἔδει πρὸ τοῦ φωτίζοντος φλόγα προελθεῖν
καὶ προμηνῦσαι τῷ κόσμῳ ὥσπερ σάλπιγγες ἠχοῦσαι
ὅτι ὡς ἐπίσταται, ὡς βούλεται, τῇ γῇ ἐπιβαίνει
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Ο Πέτρος τα είπε αυτά και ησύχασε και δέχεται και αυτός το Άγιο Πνεύμα, όπως και οι άλλοι. Τα γεγονότα ήταν προγραμματισμένα και δρομολογημένα. Πρόκειται για διπλά θαύματα, το θαύμα του Αγίου Πνεύματος, που με την μορφή πυρός δεν καίει, ήρθε και κάθισε πάνω στα κεφάλια τους. Πριν από την έλευση του Αγίου Πνεύματος να γίνουν θεατές παράξενου θαύματος, πριν να φωτιστούν να δουν το Άγιο Πνεύμα με την μορφή «πυρίνων γλωσσών». Με αυτούς τους τρόπους το Άγιο Πνεύμα δηλώνει την θεϊκή του παρουσία, σαν τις σάλπιγγες που θα ηχήσουν και στην τελική Κρίση. Το Πανάγιο Πνεύμα έρχεται στη γη όπως γνωρίζει, όπως βούλεται, ως αυτεξούσια Θεότητα, όμοια με τα άλλα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδας.
ιδ΄ οίκος
Μεγάλα ἦν καὶ φρικτὰ τὰ γεγονότα πάντα,
καὶ φρένας πάντων ἱστᾷ· πλησθέντες γὰρ ἐξαίφνης τοῦ πνεύματος πάντες προσωμίλουν τοῖς ἀκούουσιν ὡς ἤκουον,
τοῖς Ῥωμαίοις οὐχ ὡς βάρβαροι, Πάρθοις ὡς ὅμοιοι
καὶ τοῖς Μήδοις ὡς ἴδιοι· τοῖς Ἐλαμίταις εὔλαλοι ὤφθησαν τρανῶς,
τοῖς Ἀραβίοις γνώριμοι γέγοναν εὐθύς,
Ἀσιανοῖς καὶ Φρυγίοις εὔδηλοι καὶ τρανόλαλοι,
καὶ πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ἐφθέγγοντο ὡς τούτοις ἐδίδου
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Τα θαυμαστά γεγονότα συνεχίζονται με την δράση που ανέλαβαν αμέσως οι μαθητές του Χριστού, φωτισμένοι από Άγιο Πνεύμα. Εδώ ισχύει αυτό που είπε ο Χριστός στους μαθητές του: « Όταν είναι να απολογηθείτε για την πίστη σας στους διώκτες σας», τους έλεγε «μην σκοτιστείτε για το τί θα τους πείτε, γιατί το Άγιο Πνεύμα θα σας φωτίσει για το τί πρέπει να πείτε». Αυτό συνέβη και εδώ. Οι μαθητές του Χριστού φωτισμένοι από το Άγιο Πνεύμα μιλούσαν σε όλους τους ξένους από τις άλλες χώρες, σαν να ήταν και οι ίδιοι από την πατρίδα τους. Τους μιλούσαν τόσο φιλικά και τόσο οικεία, που απορούσαν πώς γίνονταν αυτό. Προσαρμόζονταν στα ήθη και την νοοτροπία κάθε λαού και τους μιλούσαν στην δικιά τους γλώσσα. Αυτή είναι η ενότητα των γλωσσών, για την οποία μίλησε στο προοίμιο, η οποία φέρνει και την ενότητα των ψυχών. Όταν αγαπάς τον άλλο, ταυτίζεσαι μαζί του και δεν ξεχωρίζεις το δικό σου συμφέρον από το συμφέρον του άλλου. Αυτό εύχεται η εκκλησία σε κάθε λειτουργία: «υπέρ της των πάντων ενώσεως» διότι όλοι είναι εικόνες και παιδιά του Θεού.
ιε΄ οίκος
Ἀλλ’ ὅτε εἶδον αὐτοὺς γλώσσαις λαλοῦντας πᾶσιν
οἱ πανταχόθεν ἐκεῖ, ἐξίσταντο βοῶντες:
“Τί βούλεται τοῦτο; Γαλιλαῖοι οἱ ἀπόστολοι ὑπάρχουσιν,
καὶ πῶς ἄρτι, καθὼς βλέπομεν, πᾶσι τοῖς ἔθνεσι
πατριῶται γεγόνασιν; Πότε κατεῖδεν Αἴγυπτον Πέτρος ὁ Κηφᾶς;
Πότε Ἀνδρέας ᾤκησε μέσην ποταμῶν;
Οἱ υἱοὶ τοῦ Ζεβεδαίου πόθεν εἶδον Παμφυλίαν;
Πῶς ταῦτα γνωρίσωμεν; Πῶς εἴπωμεν; Ἦ πάντως ὡς θέλει
τὸ πανάγιον πνεῦμα.”
Σχολιασμός
Οι απορίες των ακροατών της ομιλίας των μαθητών είχαν εύλογα ερωτήματα, τα οποία έμεναν αναπάντητα. Από πού ξέρουν οι Γαλιλαίοι αυτοί τί συμβαίνει στις χώρες τους; Πότε πήγε ο Πέτρος στην Αίγυπτο και ξέρει αιγυπτιακά, ή ο Ανδρέας στη Μεσοποταμία, τα παιδιά πάλι του Ζεβεδαίου πότε πήγαν στην Παμφυλία; Τί σημαίνουν όλα αυτά. Αυτές τις απορίες πολλοί τις έλυσαν, γιατί πήγαν κοντά στους μαθητές, έμαθαν την αλήθεια και ασπάστηκαν την διδασκαλία τους. Αυτά και άλλα πολλά θαύματα άρχισαν να κάνουν οι απόστολοι και να πολλαπλασιάζεται ο αριθμός των μαθητών των Αποστόλων. Το ίδιο και οι μετέπειτα άγιοι, οι οποίοι με το αίμα του μαρτυρίου τους επισφράγισαν την αλήθεια της διδασκαλίας του Χριστού.
ιστ΄ οίκος
Νῦν γέγοναν σοφισταὶ οἱ ἀγρευταὶ τὸ πρώην·
νῦν ῥήτορες καὶ τρανοὶ οἱ πρὶν κατὰ τὰς ὄχθας τῶν λίμνων ἑστῶτες·
οἱ τὸ πρῶτον καταρράπτοντες τὰ δίκτυα
νῦν πλοκὰς ῥητόρων λύουσιν καὶ εὐτελίζουσιν
ἁπλουστέρῳ τῷ ῥήματι· ἕνα γὰρ λόγον λέγουσιν ἀντὶ πολλῶν,
ἕνα θεὸν κηρύττουσιν οὐ μετὰ πολλῶν·
τὸ ἓν ὡς ἓν προσκυνοῦσιν, ἀκατάληπτον πατέρα,
υἱὸν ὁμοούσιον, ἀμέριστον καὶ ὅμοιον τούτοις
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Τα θαύματα όμως των Αποστόλων συνεχίζονται και ήταν άξια απορίας όπως συνέβησαν. Πώς δηλαδή οι απλοί ψαράδες έγιναν σοφοί δάσκαλοι, πώς αυτοί που πήγαιναν στις λίμνες έγιναν τώρα δεινοί ρήτορες, πώς αυτοί που προηγουμένως έραβαν δίχτυα, τώρα διαλύουν και ευτελίζουν τα πολύπλοκα λόγια των ρητόρων με έναν απλό λόγο. Ναι, ένα λόγο λένε αντί για πολλούς, ένα θεό κηρύττουν και όχι πολλούς, τον ένα Θεό ως ένα Θεό με τρία πρόσωπα, τον ακατάληπτο Πατέρα, τον ομοούσιο Υιό και το αχώριστο και όμοιο με αυτούς Άγιο Πνεύμα. «Ότι τα μωρά του Θεου εξελέξατο ο Θεός, ίνα τους σοφούς καταισχύνει» τονίζει ο απόστολος Παύλος. Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας οι μαθητές τα γνώρισαν στην Βάπτιση του Χριστού, στην Μεταμόρφωση του Χριστού και στον ερμηνευτικό λόγο του δασκάλου τους. Στο εξής ό,τι κι αν κάνουν θα το κάνουν εις το όνομα της Αγίας Τριάδας, παράδοση που κληροδοτήθηκε μετέπειτα και στους εκπροσώπους της εκκλησίας.
ιζ΄ οίκος
Οὐκοῦν ἐδόθη αὐτοῖς πάντων περιγενέσθαι δι’ ὧν λαλοῦσι γλωσσῶν;
Καὶ τί φιλονεικοῦσιν οἱ ἔξω ληροῦντες;
Τί φυσῶσι καὶ βομβεύουσιν οἱ Ἕλληνες;
Τί φαντάζονται πρὸς Ἄρατον τὸν τρισκατάρατον;
Τί πλανῶνται πρὸς Πλάτωνα; Τί Δημοσθένην στέργουσι τὸν ἀσθενῆ;
Τί μὴ νοοῦσιν Ὅμηρον ὄνειρον ἀργόν;
Τί Πυθαγόραν θρυλλοῦσι τὸν δικαίως φιμωθέντα;
Τί δὲ μὴ προστρέχουσι πιστεύοντες οἷς ἐνεφανίσθη
τὸ πανάγιον πνεῦμα;
Σχολιασμός
Οι εύλογες απορίες του υμνογράφου καλύπτουν όλους του ανθρώπους και ιδιαίτερα τους Έλληνες, οι οποίοι είχαν έναν ανώτερο πολιτισμό, αλλά δεν ήταν πλήρης, ολοκληρωμένος, ουράνιος αλλά ανθρώπινος. «Ότι οι Ιουδαίοι σημείον αιτούσι και οι Έλληνες σοφίαν ζητούσι, ημείς δε κηρύσσομεν Χριστόν εσταυρωμένον Ιουδαίοις μεν σκαδαλον, Έλλησι δε μωρίαν».( Κορινθ.Α΄22-23).Αυτή την μωρία του κηρύγματος της διδασκαλίας του Χριστού αποδείχθηκε σοφίαπραγματική και σωτήρια.
Στη συνέχεια αναφέρεται σε προβεβλημένες προσωπικότητες των Ελλήνων, που διέλαμψαν βέβαια στον τομέα τους αλλά δεν βρήκαν την πηγή της Αλήθειας, τον Χριστό. Όλοι αυτοί κατά τον Ρωμανό φλυαρούν και κομπάζουν. Άρατος ο Σολεύς ο υμνητής του Πάνα, γι’ αυτό και είναι τρισκατάρατος, ο Πλάτωνας με τις πλανερές του θεωρίες, ο Δημοσθένης, ο υποτίθεται δεινός ρήτορας, ο Όμηρος με τις φαντασιώσεις του, ο Πυθαγόρας με την μετεμψύχωση. Και απορεί λέγοντας: «γιατί όλοι αυτοί δεν προστρέχουν στο Πανάγιο Πνεύμα, το Πνεύμα της αληθείας και της σοφίας».
Προφανώς ο Ρωμανός στηλιτεύει την ειδωλολατρική ιδεολογία των Ελλήνων, γιατί κατά τα άλλα διάβασε πολλούς αρχαίους συγγραφείς, όπως όλοι οι άγιοι πατέρες.
ιη΄ οίκος
Ὑμνήσωμεν, ἀδελφοί, τῶν μαθητῶν τὰς γλώσσας,
ὅτι οὐ λόγῳ κομψῷ, ἀλλ’ ἐν δυνάμει θείᾳ ἐζώγρησαν πάντας,
ὅτι ἦραν τὸν σταυρὸν αὐτοῦ ὡς κάλαμον,
ὅτι ῥήμασιν ὡς νήμασιν πάλιν ἐχρήσαντο
καὶ τὸν κόσμον ἡλίευσαν, ὅτι τὸν λόγον ἄγκιστρον ἔσχον ὀξύ,
ὅτι καθάπερ δέλεαρ γέγονεν αὐτοῖς
ἡ σὰρξ τοῦ πάντων δεσπότου, οὐ πρὸς θάνατον θηρῶσα,
ἀλλ’ εἰς ζωὴν ἕλκουσα τοὺς σέβοντας καὶ δοξολογοῦντας
τὸ πανάγιον πνεῦμα.
Σχολιασμός
Εκείνο που απομένει, λέει ο Ρωμανός τελειώνοντας το κοντάκιό του, είναι η αντάξια εξύμνηση των μαθητών του Χριστού, που με το λόγο τους φώτισαν τον κόσμο. Δεν χρησιμοποίησαν κομψές λέξεις και φιλοσοφικές έννοιες αλλά όλους τους γοήτευσαν με την δύναμη του Θείου λόγου. «Κἀγὼ ἐλθὼν πρὸς ὑμᾶς, ἀδελφοί, ἦλθον οὐ καθ᾽ ὑπεροχὴν λόγου ἢ σοφίας καταγγέλλων ὑμῖν τὸ μυστήριον τοῦ θεοῦ. 2.2 οὐ γὰρ ἔκρινά τι εἰδέναι ἐν ὑμῖν εἰ μὴ ᾽Ιησοῦν Χριστὸν καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον (Κορινθ.Α΄, κεφ.2, στίχοι 1-2). Σήκωσαν τον βαρύ Σταυρό του Κυρίου σαν ένα ελαφρύ καλάμι, χρησιμοποίησαν λόγια και όχι νήματα, σαγήνευσαν τον κόσμο με ένα αγκίστρι δυνατό κι αυτό γιατί το αναστημένο σώμα του Δεσπότη Χριστού, ήταν το μεγαλύτερο δέλεαρ γι’ αυτούς, αφού δεν κυνηγούσαν το σαρκικό θάνατο αλλά τους προσείλκυσε προς την αιώνιο ζωή αυτούς που σέβονται και δοξολογούν το Πανάγιο Πνεύμα.
