Εισαγωγικό τροπάριο
Θειογενὲς Λόγε, Πνεῦμα Παράκλητον πάλιν ἄλλον,
Ἐκ Γενέτου κόλπων ἦκας ἐπιχθονίοις
Οἷα πυρὸς γλώσσησι φέρον Θεότητος ἀΰλου.
Σῆμα τεῆς φύτλης, καὶ χάριν ὑμνοπόλοις.
Απλή σύνταξη
Θεoγενὲς Λόγε, πάλιν ἄλλον Πνεῦμα Παράκλητον,
ἦκας εκ κόλπων Γενέτου ἐπιχθονίοις
φέρον οἷα γλώσσησι ἀΰλου πυρὸς Θεότητος
Σῆμα τεῆς φύτλης καὶ χάριν ὑμνοπόλοις.
Μετάφραση
Θεογέννητε Λόγε και το άλλο πάλι Παράκλητο Πνεύμα
ήρθες από τους κόλπους του Γεννήτορα στους ανθρώπους
φέρνοντας εν είδει γλωσσών το άυλο πυρ της Θεότητας,
σημάδι της δικής σου φύσεως και χάρη για τους υμνολογούντας.
ᾨδὴ α’ Ἦχος δ’ Ὁ Εἱρμὸς[1]
«Θείῳ καλυφθεὶς ὁ βραδύγλωσσος γνόφῳ.
Ἐρρητόρευσε τὸν θεόγραφον νόμον·
Ἰλὺν γὰρ ἐκτινάξας ὄμματος νόου,
Ὁρᾷ τὸν ὄντα, καὶ μυεῖται Πνεύματος
Γνῶσιν, γεραίρων ἐνθέοις τοῖς ᾄσμασιν».
Απλή Σύνταξη
«Ο βραδύγλωσσος καλυφθεὶς θείῳ γνόφῳ
ερρητόρευσε τὸν θεόγραφον νόμον·
ἐκτινάξας γὰρ την ιλὺν ὄμματος νόου,
Ὁρᾷ τὸν ὄντα καὶ μυεῖται γνῶσιν Πνεύματος
γεραίρων ἐνθέοις τοῖς ᾄσμασιν».
Μετάφραση
«Αφού καλύφτηκε με θεία σκοτεινή νεφέλη ο βραδύγλωσσος (Μωυσής),
κήρυξε σαν ρήτορας το Νόμο που του έγραψε ο Θεός.
Γιατί, αφού τίναξε το βούρκο από τα πνευματικά του μάτια,
βλέπει καθαρά τον Θεό, που υπάρχει πάντα
και μυείται στη γνώση του Αγίου Πνεύματος
δοξολογώντας τον Θεό με άσματα θεόπνευστα».
α΄τροπάριο α΄ Ωδής
Ἔφη τὸ σεπτὸν καὶ σεβάσμιον στόμα.
Νοσφισμὸς ὑμῖν οὐ γενήσεται φίλοις.
Ἐγὼ γὰρ εἰς πατρῷον ὕψιστον θρόνον
Συνεδριάζων, ἐκχεῶ τοῦ Πνεύματος,
Λάμψαι ποθοῦσι, τὴν χάριν τὴν ἄφθονον
Απλή σύνταξη
Ἔφη τὸ σεπτὸν καὶ σεβάσμιον στόμα.
οὐ γενήσεται νοσφισμὸς[2] ὑμῖν φίλοις.
Ἐγὼ γὰρ συνεδριάζων εἰς πατρῷον ὕψιστον θρόνον
ἐκχεῶ ποθοῦσι λάμψαι
τὴν ἄφθονον τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος,
Μετάφραση
Το ιερό και σεβαστό στόμα (του Χριστού) είπε ότι
δε θα αποχωριστώ από εσάς τους αγαπητούς φίλους,
διότι εγώ σε συνεδρίαση με τον πατρικό θρόνο του Ύψιστου Θεού
θα διαχύσω σε αυτούς που ποθούν τον φωτισμό
άφθονα την Χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Το ιερό και σεβαστό στόμα είναι το Χριστού κατά σχήμα περίφρασης, όπως αντί Ισμήνη ο Σοφοκλής λέει «Ισμήνης δέμας».
Η εντολή του Χριστού στους Μαθητές να μην αποχωρήσουν από την Ιερουσαλήμ μετά την Ανάσταση ήταν σαφής: « παρήγγειλεν αὐτοῖς ἀπὸ Ἱεροσολύμων μὴ χωρίζεσθαι, (Πραξ.1,4), διότι τους υποσχέθηκε ότι θα στείλει τον Παράκλητο να τους ενισχύσει « καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ πατρός μου ἐφ’ ὑμᾶς» (Λουκ 25,49).
Παράκλητος λέγεται όχι μόνο το Άγιο Πνεύμα αλλά και ο Χριστός, γι αυτό και ο Χριστός λέγει ότι θα στείλει άλλον Παράκλητο εκτός από τον εαυτό του. Λέγεται πάλι Παράκλητος ή γιατί δέχεται τις παρακλήσεις των πιστών και τις μεταφέρει στον Θεό Πατέρα ή γιατί είναι παρηγορητής, διότι παράκλητος σημαίνει και παρηγορητής.
Το «συνεδριάζων» σημαίνει και απόλυτη συνεννόηση των τριών προσώπων της Αγίας τριάδας και υπακοή του Χριστού στην εντολή του Θεού Πατρός. Το «ἐκχεῶ τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος» δεν αναφέρεται μόνο στον Χριστό αλλά και στον Θεό Πατέρα με την συγκατάθεση του Αγίου πνεύματος.
β΄τροπάριο α΄ Ωδής
Ὄρος βεβηκώς, ἀτρεκέστατος Λόγος,
Γαληνόμορφον ἐκτελεῖ τὴν καρδίαν.
Ἔργον γὰρ ἐκπεράνας, εὔφρανε φίλους,
Πνοῇ βιαίᾳ, καὶ πυρὸς γλωττήμασι,
Νείμας τὸ Πνεῦμα Χριστός, ὡς ὑπέσχετο.
Απλή σύνταξη
Ὄρος βεβηκώς, ἀτρεκέστατος[3] Λόγος,
ἐκτελεῖ τὴν καρδίαν γαληνόμορφον.
ἐκπεράνας γὰρ έργον εὔφρανε φίλους,
πνοῇ βιαίᾳ καὶ πυρὸς γλωττήμασι,
Χριστός νείμας τὸ Πνεῦμα, ὡς ὑπέσχετο.
Μετάφραση
Βουνό ακλόνητο και λόγος αληθέστατος ο Χριστός
κάνει την καρδιά να έχει γαλήνια μορφή,
γιατί, αφού έφερε εις πέρας το σωτήριο έργο του,
έδωσε μεγάλη χαρά στους φίλους του τους αγαπητούς,
αφού με βίαιη πνοή και με πύρινες γλώσσες
μοίρασε το Άγιο Πνεύμα, όπως υποσχέθηκε.
Ερμηνεία
Ο Χριστός χαρακτηρίστηκε ακρογωνιαίος λίθος, πέτρα, βράχος όρος και έχουμε πολλές μαρτυρίες γι αυτό. Η πιο παλιά είναι του Δανιήλ με το όνειρο του Ναβουχοδονόσορα για ένα παράξενο άγαλμα από χρυσό, ασήμι, χαλκό, σίδερο και πηλό, για το οποίο Δανιήλ είπε ότι θα συντριβεί από έναν βράχο που θα ξεκολλήσει από το βουνό και έπειτα ο βράχος θα γίνει βουνό( Δανιήλ 2, 32-45). Ο βράχος αυτός που ξεκόλλησε από το όρος είναι Χριστός, που συνέτριψε την ειδωλολατρία και «όρος αλατόμητο» είναι η Παναγία, η Υπεραγία Θεοτόκος που είναι το παρθενικό και «αλατόμητον όρος», από το οποίο «αρρήτως ετμήθη λίθος», ο Χριστός. Άιον Όρος όμως είναι και ο Άθως, που αποτελεί το προσφιλέστερο ενδιαίτημα της Παναγίας.
Η καρδιά του ανθρώπου ήταν προηγουμένως σαν την ταραγμένη θάλασσα και όταν ήρθε ο Χριστός την γαλήνεψε και έτσι έγινε «γαληνόμορφος». Ο Χριστός έφερε την ειρήνη, δηλαδή την συμφιλίωση του ανθρώπου με τον Θεό, και έτσι, όταν έφερε εις πέρας το έργο της ειρήνης έκανε τους φίλους του να χαρούν. Η Χάρη του Θεού έχει σχέση και με την χαρά και με την ειρήνη που είναι καρποί του Αγίου Πνεύματος: «ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη,…) (Γαλ.5, 22-23).
ᾨδὴ γ’ Ὁ Εἱρμὸς
«Ἔρρηξε γαστρὸς ἠτεκνωμένης πέδας,
Ὕβριν τε δυσκάθεκτον εὐτεκνουμένης,
Μόνη προσευχὴ τῆς Προφήτιδος πάλαι
Ἄννης, φερούσης πνεῦμα συντετριμμένον,
Πρὸς τὸν δυνάστην, καὶ Θεὸν τῶν γνώσεων».
Απλή Σύνταξη
Μόνη προσευχὴ τῆς Προφήτιδος πάλαι
Ἄννης, φερούσης πνεῦμα συντετριμμένον,
πρὸς τὸν δυνάστην, καὶ Θεὸν τῶν γνώσεων.
έρρηξε πέδας γαστρὸς ἠτεκνωμένης,
ύβριν τε δυσκάθεκτον εὐτεκνουμένης.
Μετάφραση
Η προσευχή και μόνο της πάλαι ποτέ προφήτισσας Άννας,
που διαπνέονταν από πνεύμα συντετριμμένο
προς τον Παντοδύναμο και Παντογνώστη Θεό
έσπασε τα δεσμά της άτεκνης κοιλιάς της
καθώς και την ανυπόφορη υβριστική συμπεριφορά της πολύτεκνης.
α΄ τροπάριο γ΄ Ωδής
Ἄληπτός ἐστιν ἡ θεαρχικωτάτη·
Ῥήτρας γὰρ ἐξέφηνε τοὺς ἀγραμμάτους,
Ἅλις σοφιστὰς συστομίζοντας λόγῳ,
Καὶ τῆς βαθείας νυκτὸς ἐξαιρουμένους,
Λαοὺς ἀπείρους, ἀστραπῇ τοῦ Πνεύματος.
Απλή σύνταξη
Η θεαρχικωτάτη ἐστιν άληπτος ·
ἐξέφηνε γὰρ ρήτρας τοὺς ἀγραμμάτους,
συστομίζοντας λόγῳ άλις[4] σοφιστὰς,
καὶ ἐξαιρουμένους τῆς βαθείας νυκτὸς
λαοὺς ἀπείρους ἀστραπῇ τοῦ Πνεύματος.
Μετάφραση
Η θεαρχικότατη Αγία Τριάδα είναι ακατάληπτη,
γιατί αυτή ανέδειξε ρήτορες τους αγράμματους,
αποστομώνοντας με τον λόγο αρκετούς σοφιστές
και βγάζοντας από τα βαθειά μεσάνυχτα
αδιαφώτιστους λαούς με την φώτιση του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Εδώ τονίζονται οι ακατάληπτες ενέργειες της Αγίας Τριάδας, η οποία χαρακτηρίζεται ως «θεαρχικωτάτη», δηλαδή άρχει και κυβερνάει απόλυτα τον κόσμο, όπως αρμόζει σε έναν Θεό.
Τρεις είναι εδώ οι συγκεκριμένες ενέργειες, που φαίνονται ακατάληπτες. Πρώτο έκανε τους αγράμματους δεινούς ρήτορες, δεύτερο αυτοί αποστόμωσαν με τον λόγο τους αρκετούς σοφιστές και τρίτο έβγαλαν από τα βαθειά μεσάνυχτα λαούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι της άγνοιας. Όλα αυτά έγιναν με την αστραπή της Θεότητας του Αγίου Πνεύματος.
Πρόκειται στην ουσία για τους Μαθητές του Χριστού, τους Έλληνες σοφιστές και του αλλόθρησκους εθνικούς. Επίτηδες ο Χριστός διάλεξε να είναι οι Μαθητές αγράμματοι, για να αποδείξει ότι η σοφία, με την οποία τους προίκισε, δεν οφείλονταν στα πολλά γράμματα που ήξεραν αλλά στη φώτιση του Αγίου Πνεύματος. Πολύ χαρακτηριστικά ο Απ. Παύλος μιλάει για τους σοφούς και τα «μωρά» του κόσμου:
«ἀπολῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν. εὐδόκησεν ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῶσαι τοὺς πιστεύοντας» (Α΄Κορινθ. 19,20). Η Τριαδική Θεότητα είναι «το Φως το Αληθινόν που φωτίζει κάθε άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον», που εδώ εμφανίστηκε σαν αστραπή λαμπερή, που φώτισε όλους τους ανθρώπους και τους έδειξε την σωτήρια χριστιανική αλήθεια.
β΄ τροπάριο γ΄ Ωδής
Ἦν ἐκπορευτὸν ἐξ ἀγεννήτου φάους,
Τὸ πανσθενουργόφωτον ἄφθιτον σέλας,
Οὗ τὴν δι’ Υἱοῦ πατρικῆς ἐξουσίας,
Νῦν ἐμφανίζει συμφυῆ φρυκτωρίαν,
Πυρῶδες ἦχος ἐν Σιὼν τοῖς ἔθνεσιν.
Απλή σύνταξη
Τὸ πανσθενουργόφωτον[5] ἄφθιτον[6] σέλας[7],
Ἦν ἐκπορευτὸν ἐξ ἀγεννήτου φάους,
οὗ τὴν συμφυῆ φρυκτωρίαν[8] το πυρῶδες ἦχος
νῦν ἐμφανίζει ἐν τοῖς ἔθνεσιν Σιὼν.
δια πατρικῆς ἐξουσίας Υἱοῦ.
Μετάφραση
Το αναλλοίωτο φως (του Αγίου Πνεύματος),
που μπορεί να φωτίζει τους πάντες με απεριόριστη δύναμη,
εκπορεύονταν πάντα από το αγέννητο φως (του Πατρός),
του οποίου την ομόφωνη μακρινή αγγελία ο πύρινος ήχος
τώρα εμφανίζει στα έθνη της Σιών
με την πατρική εξουσία που έχει ο Υιός.
Ερμηνεία
Το τροπάριο έχει αρκετές δυσκολίες και λεκτικές, όπως φαίνεται από τις υποσημειώσεις, και νοηματικές και ερμηνευτικές.
Το φως του Αγίου Πνεύματος μοιάζει με το φως πού έχει το σέλας, δηλαδή φωτεινό και λαμπερό χωρίς να καίει, όπως το βλέπουμε με τις πύρινες γλώσσες πάνω στα κεφάλια των μαθητών, που φώτιζαν αλλά δεν έκαιγαν. Όπως ξέρουμε από το Σύμβολο της Πίστεως, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα. Η αποστολή του ΑγίουΠνεύματος ήταν υπόσχεση του Χριστού στους Μαθητές και σε όλους τους μετέπειτα μαθητές: «ἐὰν γὰρ μὴ ἀπέλθω, ὁ παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς» (Ιωαν. 16,7).
Τί ρόλο που παίζει το φως και ο ήχος. Μίλησε για το παντοδύναμο και αναλλοίωτο φως του Αγίου Πνεύματος, για αγέννητο φως του Θεού Πατρός και τώρα μιλάει για την φρυκτωρία και το πυρώδες ήχος. Φρυκτωρία ηταν η μετάδοση μηνυμάτων με τους πυρσούς πάνω σε λόφους. Το Άγιο Πνεύμα με τις πύρινες γλώσσες έδωσε και δίνει πολλά μηνύματα στους άξιους αποδέκτες. Η φωνή που ακούστηκε πρώτα και οι πύρινες γλώσσες που εμφανίστηκαν αργότερα έκαναν τον υμνογράφο να μιλάει για “το πυρῶδες ἦχος», που εμφανίζεται σήμερα σε όλα τα έθνη της Σιών, δηλαδή σε όλο τον κόσμο, με την συγκατάθεση του Υιού, που ενεργεί εν ονόματι της Πατρικής εξουσίας του Θεού. Και πάλι τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας «εν ομονοία, αρμονία και συμφωνία».
Ὁ Εἱρμὸς δ’ ᾨδὴ
«Ἄναξ ἀνάκτων, οἶος ἐξ οἴου μόνος,
Λόγος προελθών, Πατρὸς ἐξ ἀναιτίου.
Ἰσοσθενές σου Πνεῦμα τοῖς Ἀποστόλοις,
Νημερτὲς ἐξέπεμψας ὡς εὐεργέτης,
ᾌδουσι· Δόξα τῷ κράτει σου, Κύριε».
Απλή Σύνταξη
«Ἄναξ ἀνάκτων, οἶος ἐξ οἴου μόνος,
Λόγος προελθών ἐξ ἀναιτίου Πατρὸς.
ἐξέπεμψας ὡς εὐεργέτης ισοσθενές σου Πνεῦμα,
νημερτὲς τοῖς Ἀποστόλοις άδουσι
Δόξα τῷ κράτει σου, Κύριε».
Μετάφραση:
«Βασιλιά των βασιλιάδων, εσύ που είναι μοναδικός από μοναδικό Θεό,
Εσύ που γεννήθηκες ως Λόγος από τον ανερμήνευτο Πατέρα.
Εσύ απέστειλες το ισοδύναμο με σένα Πνεύμα,
το Πνεύμα της Αληθείας, ως ευεργέτης που είσαι,
στους Αποστόλους που σου ψάλλουν: Δόξα στη Δύναμή σου Κύριε».
α΄ τροπάριο δ΄ Ωδής
Λουτρὸν τὸ θεῖον τῆς παλιγγενεσίας,
Λόγῳ κεραννὺς συντεθειμένῃ φύσει,
Ὀμβροβλυτεῖς μοι ῥεῖθρον ἐξ ἀκηράτου
Νενυγμένης σου πλευρᾶς, ὦ Θεοῦ Λόγε,
Ἐπισφραγίζων τῇ ζέσει τοῦ Πνεύματος.
Απλή σύνταξη
Κεραννὺς λόγῳ συντεθειμένῃ φύσει,
Τὸ θεῖον λουτρὸν τῆς παλιγγενεσίας,
Ὀμβροβλυτεῖς[9] μοι ῥεῖθρον
ἐξ ἀκηράτου νενυγμένης[10] σου πλευρᾶς,
ὦ Θεοῦ Λόγε, επισφραγίζων τῇ ζέσει τοῦ Πνεύματος.
Μετάφραση
Χαρίζοντας με τον λόγο σου στη σύνθετη φύση του ανθρώπου
το θείο βάπτισμα της παλιγγενεσίας
γεμίζεις το κάνιστρο όπως με τα νερά της βροχής
από την άχραντη τρυπημένη σου πλευρά,
ω Λόγε του Θεού, επισφραγίζοντάς το
με την ζέση του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Ο λόγος για το θείο λουτρό της παλιγγενεσίας, δηλαδή το θείο Βάπτισμα. Ο Ιωάννης ο Προδρόμου έλεγε προς τους μαθητές του ότι αυτός τους βαπτίζει με το «δι’ ύδατος» βάπτισμα, ενώ ο οπίσω του ερχόμενος, ο Χριστός, θα τους βαπτίσει με το «δια πνεύματος», πράγμα που εγκαινιάστηκε από το Άγιο Πεύμα στην Πεντηκοστή κατά την επαγγελία του Χριστού. Είναι πολύ διαφωτιστική η απάντηση που έδωσε ο Χριστός στον Νικόδημο, στον οποίο είπε: «ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ δύναται εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. (Ιωανν 3, 5).
Το πνευματικό όμως Βάπτισμα εγκαινιάστηκε από τον Χριστό και πάνω στον Σταυρό, όταν «εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ αὐτοῦ τὴν πλευρὰν ἔνυξε, καὶ εὐθέως ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ (Ιωανν.19, 34). Και στο Βάπτισμα της εκκλησίας υπάρχει ύδωρ για το λουτρό του ορατού σώματος, το οποίο μάλιστα πρέπει να είναι ζεστό, γιατί και το νερό που έτρεξε από την πλευρά του Χριστού ήταν ζεστό, και γιατί τώρα το ζεσταίνει το Άγιο Πνεύμα. Ο ιερέας χρίει τον βαπτιζόμενομε με το άγιο μύρο, που συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα, και τον γράφει στο βιβλίο της ζωής ως συγκληρονόμο του Χριστού.
β΄ τροπάριο δ΄ Ωδής
Κάμπτει τὰ πάντα τῷ Παρακλήτῳ γόνυ,
Γόνῳ τε Πατρός, Πατρὶ συμφυεστάτῳ.
Ἐν γὰρ προσώποις οἶδε τριττοῖς οὐσίαν,
Νημερτές, ἀπρόσιτον, ἄχρονον, μίαν.
Ἔλαμψε φῶς γὰρ ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος.
Απλή σύνταξη
Τὰ πάντα κάμπτει γόνυ τῷ Παρακλήτῳ,
Γόνῳ τε Πατρός, Πατρὶ συμφυεστάτῳ.
οἶδε γὰρ μίαν οὐσίαν εν τριττοῖς προσώποις,
ἡ γὰρ χάρις τοῦ Πνεύματος έλαμψε φῶς
νημερτές, ἀπρόσιτον, ἄχρονον,.
Μετάφραση
Τα πάντα κάμπτουν το γόνατο στον Παράκλητο,
στο Γέννημα του Πατρός και στον ομοούσιο Πατέρα,
διότι γνωρίζουν ότι υπάρχει μια ουσία στα τρία πρόσωπα
και η Χάρη του Αγίου Πνεύματος έλαμψε το φως
το Αληθινό, το Απρόσιτο, το Άχρονο.
Ερμηνεία
Και πάλι ο λόγος για τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας, την αδιαίρετο και αχώριστο σε όλες τις ενέργειές της. Την ημέρα αυτή πρέπει να κάμπτουμε τα γόνατα, όπως ακριβώς και γίνεται με την γονυκλισία στον εσπερινό της Πεντηκοστής. Ο απ. Παύλος γράφει: « ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων,καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ πατρός (Φιλιπ. 2,10-11). Ο Παράκλητος, τοΆγιο Πνεύμα, ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, και ο Θεός Πατέρας είναι τρία πρόσωπα αλλά έχουν την ίδια ουσία. Αυτό το μυστήριο της Αγίας τριάδας δεν είναι εύκολα κατανοητό και γι αυτό χρειάζεται η φώτιση του Αγίου Πνεύματος, για να εισχωρήσει κανείς στο μυστήριο αυτό. Ο Μάξιμος Ομολογητής αναφέρεται στον τρόπο που μπορεί κανείς να ανιχνεύσει μέσα στη φύση των όντων την Αγία Τριάδα. Με την παρατήρηση των όντων γνωρίζουμε τον Θεό Δημιουργό, με την κίνηση που παρατηρείται στη γήινα όντα και τα ουράνια σώματα τον Υιό και Λόγο του Θεού και με την σοφία που διακρίνει την φύση το Άγιο Πνεύμα. Αν για τον Πλάτωνα το φως του Ήλιου ήταν η αιτία της γνώσεως των όντων, για τον Χριστό το Πνεύμα το Άγιο είναι η αιτία της αληθινής γνώσεως τω πάντων.
Το Άγιο Πνεύμα έχει τρία χαρακτηριστικά: Είναι το Πνεύμα της Αληθείας (Νημερτές), Απλησίαστο στους μη καθαρούς την καρδίαν (Απρόσιτον) και δεν μπαίνει μέσα σε χρονικά πλαίσια (Άχρονον), όπως και τα άλλα πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Αυτά είναι λίγα από τα πολλά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, τα οποία εκθειάζονται κατά την εορτή.
γ΄ τροπάριο δ΄ Ωδής
Τελεῖσθε πάντες τῇ θεαρχικωτάτῃ,
Ὅσοι λατρευταὶ τῆς τριφεγγοῦς οὐσίας.
Ὑπερφυῶς τελεῖ γὰρ ὡς εὐεργέτης,
Καὶ πυρσολαμπεῖ Χριστὸς εἰς σωτηρίαν,
Ὅλην πορίζων τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος.
Απλή σύνταξη
Τελεῖσθε[11] τῇ θεαρχικωτάτῃ πάντες,
Ὅσοι λατρευταὶ τῆς τριφεγγοῦς οὐσίας.
Χριστὸς γὰρ τελεῖ υπερφυῶς ὡς εὐεργέτης
καὶ πυρσολαμπεῖ εἰς σωτηρίαν,
πορίζων όλην τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος.
Μετάφραση
Προσκυνείτε την Θεαρχικότατη Τριαδική Μονάδα όλοι
όσοι είστε λάτρεις της τρίφωτης ουσίας,
διότι ο Χριστός φέρεται με υπερφυσικό τρόπο ως ευεργέτης
και λάμπει σαν πυρσός για την σωτηρία μας
παρέχοντας όλη την Χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Το «τελεῖσθε» έχει σχέση με την τελετή και η τελετή με την προσκύνηση της Τριαδικής Θεότητας. Όσοι λοιπόν είναι λάτρεις της Τριαδικής Θεότητας, που μοιάζουν με τρία λαμπερά αστέρια, ας κάνουν μια μεγάλη τελετή και ας την προσκυνήσουν, διότι ο Χριστός είναι ευεργέτης και μας οδηγεί στην σωτηρία παρέχοντας όλη τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ας σταθούμε στις λέξεις «υπερφυῶς, πυρσολαμπεῖ και πορίζων». Η παροχή της Χάριτος του Αγίου Πνεύματος γίνεται με υπερφυσικό τρόπο, δηλαδή με την μορφή των πύρινων γλωσσών, οι οποίες λάμπουν και φωτίζουν, όπως οι πυρσοί, χωρίς όμως να καίνε. Πρόκειται για εσωτερική πυρπόληση, πυρπόληση των καρδιών που κάνουν στους παρευρισκόμενους φλογερούς Μαθητές και στους συνειδητούς πιστούς.
Το ερώτημα είναι ποιος παρέχει την Χάρη του Αγίου Πνεύματος; Εδώ τονίζεται ο Χριστός. Καλά το Άγιο Πνεύμα δεν είναι αυτεξούσιο να κινηθεί ελεύθερα; Ο Χριστός υποσχέθηκε στους Μαθητές του ότι θα τους στείλει τον Παράκλητο, το Άγιο Πνεύμα, για να τους φωτίσει και να τους ενδυναμώσει. Το Άγιο Πνεύμα είχε έρθει αμυδρά πριν από τον Χριστό, φανερώθηκε πιο έντονα όσο ζούσε ο Χριστός αλλά και μετά την Ανάστασή του, αλλά τώρα παρουσιάζεται «σωματικώς» ολικώς και όχι μερικώς, γι αυτό και λέγει ότι παρέχει ολόκληρη την Χάρη. Η σωματική αυτή παρουσία του Αγίου πνεύματος «εν είδει πυρίνων γλωσσών» δηλώνει την παρουσία των ενεργειών του Αγίου Πνεύματος όχι της ουσίας του, η οποία είναι άκτιστη, άπειρη και απεριόριστη. Η Χάρη, δηλαδή τα χαρίσματα και οι αρετές, είναι οι καρποί του Αγίου Πνεύματος, είναι οι αντανακλάσεις του αγαθοποιού Πνεύματος στους ανθρώπους, που μόνο ως ενέργειες μπορούν να νοηθούν και όχι σαν ένα μέρος της ουσίας του, γιατί δεν μερίζεται ούτε ελαττώνεται η θεϊκή ουσία.
ᾨδὴ ε’ Ὁ Εἱρμὸς
«Λυτήριον κάθαρσιν ἀμπλακημάτων,
Πυρίπνοον δέξασθε Πνεύματος δρόσον,
Ὦ τέκνα φωτόμορφα τῆς Ἐκκλησίας,
Νῦν ἐκ Σιὼν γὰρ ἐξελήλυθε νόμος,
Ἡ γλωσσοπυρσόμορφος Πνεύματος χάρις».
Απλή Σύνταξη
«Δέξασθε πυρίπνοον δρόσον Πνεύματος,
λυτήριον κάθαρσιν ἀμπλακημάτων.
Ὦ τέκνα φωτόμορφα τῆς Ἐκκλησίας,
Νῦν ἐκ Σιὼν γὰρ ἐξελήλυθε νόμος,
Ἡ γλωσσοπυρσόμορφος Πνεύματος χάρις».
Μετάφραση:
«Δεχθείτε την πύρινη δροσιά του Αγίου Πνεύματος.
ως κάθαρση λυτρωτική από τα αμαρτήματα.
Ω! Εσείς τέκνα φωτοειδή της Εκκλησίας του Χριστού,
γιατί από την Σιών προήλθε ο Νόμος,
δηλαδή η Χάρη του Αγίου Πνεύματος
με τη μορφή πύρινων γλωσσών».
α΄ τροπάριο ε΄ Ωδής
Καθώς περ εὐδόκησεν αὐτεξουσίως,
Ἀδέσποτον κάτεισι Πνεῦμα πατρόθεν,
Σοφίζον ἐν γλώσσησι τοὺς Ἀποστόλους,
Ἐπισφραγίζον τὸν φερέσβιον Λόγον,
Πατροσθενὲς ξύμμορφον, ὃν Σωτὴρ ἔφη.
Απλή σύνταξη
Καθώς περ εὐδόκησεν αὐτεξουσίως,
Πνεῦμα κάτεισι αδέσποτον πατρόθεν,
σοφίζον ἐν γλώσσησι τοὺς Ἀποστόλους,
επισφραγίζον τὸν φερέσβιον[12] Λόγον,
Πατροσθενὲς ξύμμορφον, ὃν Σωτὴρ ἔφη.
Μετάφραση
Σύμφωνα ακριβώς με την Μεγάλη Απόφαση,
που την πήρε εντελώς με την θέλησή του
κατέρχεται το Άγιο Πνεύμα από τον Θεό Πατέρα Αδέσμευτο
κάνοντας σοφούς τους Αποστόλους με τις πύρινες γλώσσες
και επισφραγίζοντας τον Ζωοδότη Λόγο του Θεού,
που έχει την ίδια δύναμη με τον ομοούσιο Πατέρα του,
τον οποίο αποκάλεσε Σωτήρα.
Ερμηνεία
Το «εὐδόκησεν» έχει σχέση με το «εν ανθρώποις ευδοκία» της Δοξολογίας των Αγγέλων και το «εν ω εγώ ηυδόκησα» στην Βάπτιση του Χριστού αφορά την «Μεγάλη Βουλή» του Θεού, της οποίας Άγγελος είναι ο Χριστός και συνεργός το Άγιο Πνεύμα. Εκείνο που τονίζεται εδώ είναι το «αὐτεξουσίως» και το «αδέσποτον», δηλαδή ότι το Άγιο Πνεύμα με τη θέλησή του και χωρίς να το αναγκάσει κανείς ήρθε να κάνει σοφούς τους μαθητές και να επισφραγίσει το έργο του Χριστού, αφού έχει την ίδια δύναμη αλλά και την ίδια ουσία με τον Θεό Πατέρα. Αυτεξούσια είναι και τα τρία πρόσωπα της Αγίας τριάδας, αυτεξούσιοι είναι και οι Άγγελοι, αυτεξούσιοι είναι και οι άνθρωποι, αλλά υπάρχει διαβάθμιση στην «αυτεξουσιότητα». Το αυτεξούσιο του Θεού δεν περιορίζεται από τίποτα, είναι πέρα και πάνω από κάθε τι υλικό, των αγγέλων ασκείται ανεμπόδιστα, γιατί κάνουν ό,τι θέλουν χωρίς να τους εμποδίζει κάτι το υλικό, ενώ των ανθρώπων εμποδίζεται από την υλική τους υπόσταση. Δυστυχώς όμως, ενώ ο Χριστός προίκισε τον άνθρωπο με απόλυτη ελευθερία, ο άνθρωπος δεν έκανε καλή χρήση αυτής της δωρεάς κι έτσι αποδυνάμωσε μέχρι διαστρέβλωσε το αυτεξούσιο, με αποτέλεσμα να κάνει λανθασμένες επιλογές. Γι αυτό χρειάζεται ο θεός να φωτίζει τον νου του ανθρώπου, για να κάνει σωστές επιλογές με το αυτεξούσιο που κατέχει, διότι: «ὁ Θεὸς γάρ ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν ὑμῖν καὶ τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν ὑπὲρ τῆς εὐδοκίας» ( Φιλιπ. 2, 13.).
Και πάλι έχουμε την αγαστή συνεργία και των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας: Ο Θεός Πατήρ παίρνει την απόφαση, ο Υιός και Λόγος του Θεού την πραγματοποιεί και το Άγιο Πνεύμα, το ισοδύναμο με τον Πατέρα, επισφραγίζει το έργο του Σωτήρα Χριστού.
β΄ τροπάριο ε΄ Ωδής
Ἰῆτο τὰς φρένας μὲν ἐξ ἁμαρτίας,
Χ’ αὐτῷ κατεσκεύαζε τῶν Ἀποστόλων,
Θεὸς Λόγος πάνταρχος, ἄχραντον δόμον.
Ὁμοσθενοῦς δὲ καὶ συνουσιουμένου,
Νῦν ἐγκατοικίζεται Πνεύματος φάος.
Απλή σύνταξη
Ἰῆτο[13] μὲν τὰς φρένας ἐξ ἁμαρτίας,
χ’ αύτῷ[14] Θεὸς Λόγος πάνταρχος
κατεσκεύαζε ἄχραντον δόμον τῶν Ἀποστόλων.
Νῦν ἐγκατοικίζεται φάος Πνεύματος
ομοσθενοῦς δὲ καὶ συνουσιουμένου.
Μετάφραση
Θεράπευσε τον νου των Μαθητών από την αμαρτία
και για τον εαυτό του ο Υιός και Λόγος του Θεού,
που κυριαρχεί παντού, κατασκεύασε
την αμόλυντη κατοικία των Αποστόλων.
Τώρα όμως εγκαθίσταται το φως του Αγίου Πνεύματος,
που έχει την ίδια δύναμη και την ίδια ουσία.
Ερμηνεία
Στον 106ο ψαλμό του Δαυίδ διαβάζουμε: «ἀπέστειλε τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς καὶ ἐρρύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν. » (Ψαλ. 106, 20). Εδώ γίνεται λόγος για μια μεγάλη αλήθεια του Χριστού, ότι εμείς είμαστε ναός του Θεού: « ἢ οὐκ οἴδατε ὅτι τὸ σῶμα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἐστὲ ἑαυτῶν;» (Α΄Κορινθ. 1, 19). Και πιο κάτω: «ὑμεῖς γὰρ ναὸς Θεοῦ ἐστε ζῶντος, καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός (Β΄Κορινθ. 6, 16).
Για να γίνουμε όμως ναός του Θεού πρέπει να καθαριστούμε από τις αμαρτίες. Αυτό έγινε πρώτα με τους Αποστόλους και στη συνέχεια με εμάς μέσω του Βαπτίσματος, με το οποίο γινόμαστε τέκνα και κληρονόμοι Θεού και συγκληρονόμοι Χριστού. Και όπως μέσα σε ένα ναό γίνεται θεία λατρεία και προσευχή, έτσι και εμείς πρέπει να λατρεύουμε και να προσευχόμαστε στο Θεό, για να «κατοικεί παν το πλήρωμα της Θεότητος σωματικώς» (Κολ. β’ 9). Ο ναός του Θεού παραμένει ναός όσο καιρό παραμένει «οίκος προσευχής» (Ησ. ν, 6-7). Ο άνθρωπος πλάστηκε για να είναι ναός του Θεού. Αλλά μόλις ο άνθρωπος αγκάλιασε την αμαρτία και την έβαλε μέσα του η λατρεία του Θεού σταμάτησε κι άρχισε η λατρεία του διαβόλου και έτσι μετατράπηκε σε «σπήλαιον ληστών». Γι αυτό ήρθε ο Χριστός στη γη, γιατί το σώμα του Θεανθρώπου ήταν στ’ αλήθεια ναός του Θεού. Από τότε η Εκκλησία, που αντικατέστησε το Θεανθρώπινο σώμα του Χριστού, ο ζωντανός ναός του Θεού και κάθε ανθρώπινη ψυχή υπηρετεί και λατρεύει αδιάκοπα το Θεό. Αλλά και το Πνεύμα του Θεού, το Πνεύμα το Άγιο, ζει σαν ψυχή στο θεανθρώπινο σώμα της Εκκλησίας από την ημέρα της αγίας Πεντηκοστής.
Χρειάζεται όμως αγάπη, για να συνεχίζει να κατοικεί ο Θεός μέσα μας: «Ἐάν τις ἀγαπᾷ με, τὸν λόγον μου τηρήσει, καὶ ὁ πατήρ μου ἀγαπήσει αὐτόν, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ’ αὐτῷ ποιήσομεν. (Ιωανν. 14, 24). Ο «ἄχραντος δόμος» λοιπόν κατασκευάστηκε από τον Χριστό και ήρθε και εγκαταστάθηκε το Άγιο Πνεύμα.
ᾨδὴ ς’ Ὁ Εἱρμὸς
«Ἱλασμὸς ἡμῖν Χριστὲ καὶ σωτηρία,
Ὁ Δεσπότης ἔλαμψας ἐκ τῆς Παρθένου,
Ἵν, ὡς Προφήτην θηρὸς ἐκ θαλαττίου,
Στέρνων Ἰωνᾶν, τῆς φθορᾶς διαρπάσῃς,
Ὅλον τὸν Ἀδάμ, παγγενῆ πεπτωκότα».
Απλή Σύνταξη
Ὁ Δεσπότης ἔλαμψας ἐκ τῆς Παρθένου,
Ἱλασμὸς ἡμῖν, Χριστὲ, καὶ σωτηρία,
Ἵνα διαρπάσῃς τῆς φθορᾶς όλον τὸν Ἀδάμ, πεπτωκότα παγγενῆ,
ὡς Προφήτην Ἰωνᾶν ἐκ στέρνων θαλαττίου θηρὸς.
Μετάφραση:
«Εσύ ο Δεσπότης μας, έλαμψες σαν ήλιος από την Παρθένο
ως εξιλέωση και σωτηρία για μας, Χριστέ μου,
για να σώσεις από τη φθορά τον Αδάμ και όλο το ανθρώπινο γένος,
όπως άρπαξες τον προφήτη Ιωνά
από τα σπλάχνα του θαλασσινού κήτους
α΄ τροπάριο στ΄ Ωδής
Ἱμερτὸν ἡμῖν εὐθὲς ἐν τοῖς ἐγκάτοις,
Αἰωνίως ἕξουσι Πνεῦμα καινίσαις,
Πατροπροβλήτως πάντοτε ξυνημμένον,
Ὕλης ἀπεχθοῦς καυστικῶν μολυσμάτων,
Ῥύπου τε φρενῶν ῥυπτικὸν Παντοκράτορ.
Απλή σύνταξη
Καινίσαις[15] Πνεῦμα ιμερτὸν εὐθὲς ἡμῖν
ἕξουσι ἐν τοῖς ἐγκάτοις αἰωνίως,
πάντοτε ξυνημμένον Πατροπροβλήτως,
ῥυπτικὸν τε ρύπου φρενῶν, Παντοκράτορ
καυστικῶν μολυσμάτων ύλης ἀπεχθοῦς,
Μετάφραση
Μακάρι να εγκαταστήσεις το ποθητό και ειλικρινές Άγιο Πνεύμα,
που θα το έχουμε αιώνια μέσα στα βάθη της καρδιάς μας,
αυτό που είναι πάντοτε ενωμένο με αυτόν
και εκπορεύεται από τον Θεό Πατέρα
που καθαρίζει το μυαλό, Παντοκράτορα, από κάθε μολυσμό
και την εμπαθή ψυχή από κάθε πονηρή σκέψη.
Ερμηνεία
Το κυρίαρχο νόημα αυτού του τροπαρίου είναι η κάθαρση, που έχει σχέση με το Θεό και το Άγιο Πνεύμα. Η αμαρτία μας μόλυνε και είμαστε μολυσμένοι, γι αυτό έχουμε ανάγκη να καθαριστούμε, διότι το Άγιο Πνεύμα δεν μπορεί να κατοικήσει σε μολυσμένη καρδιά. Αυτό το αίτημα υποβάλλει ο Δαυίδ στο Θεό: «καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου» (Ψαλμ 50, 12). Εκείνο που μολύνει την ψυχή είναι οι πονηροί λογισμοί, που είναι σκολιοί, όπως το φίδι, και όχι ευθείς, όπως το έλατο που υψώνεται ευθυτενές προς τον ουρανό. Ο Σολομών περιέγραψε πολύ εκφραστικά αυτήν την «κακότεχνον ψυχὴ»: «σκολιοὶ γὰρ λογισμοὶ χωρίζουσιν ἀπὸ Θεοῦ, ὅτι εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία, ἅγιον γὰρ πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν» (Σοφ. Σολ. 1, 1-3). Αν είναι καθαρή η καρδιά, λέγει ο Μάξιμος ο Ομολογητής, τότε το Άγιο Πνεύμα βρίσκει χώρο και εγκαθίσταται μέσα στην καρδιά μας.
β΄ τροπάριο στ΄ Ωδής
Ὀρεκτὸν ἀξίωμα τοῖς Ἀποστόλοις,
Σιωνίταις μίμνουσι σὴν παρουσίαν,
Γνώρισμα Πνεῦμα πατρογεννήτου Λόγου,
Λέσχην ἀπηνῆ τῶν ἐθνῶν ποππυσμάτων,
Ὤκιστα δεικνύς, πυρπνόως καθιδρύεις.
Απλή σύνταξη
Ὀρεκτὸν[16] ἀξίωμα τοῖς Ἀποστόλοις,
Σιωνίταις μίμνουσι[17] σὴν παρουσίαν,
Γνώρισμα Πνεῦμα πατρογεννήτου Λόγου,
δεικνύς ώκιστα[18] ἀπηνῆ[19] λέσχην[20] τῶν ἐθνῶν ποππυσμάτων[21],
πυρπνόως καθιδρύεις.
Μετάφραση
Θεία αξία, επιθυμητή στους Αποστόλους
και στους φίλους της Σιών,
που περιμένουν την δικιά σου παρουσία,
Πνεύμα γνώριμο στο Υιό και Λόγο του Θεού,
που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα
δείχνοντας πολύ φανερά την ακατάσχετη φλυαρία
των ειδωλολατρικών «τιτιβισμάτων»
με την πύρινη πνοή σου εγκαθιδρύεις (την εκκλησία).
Ερμηνεία
Οι Απόστολοι μετά την Ανάσταση του Χριστού παρέμειναν «συνηγμένοι» στην Ιερουσαλήμ, την πόλη της Σιών, γι αυτό και ονομάζονται «Σιωνίται», σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου περιμένοντας τον Παράκλητο, που θα τους έστελνε, για να τους ενισχύσει και να τους φωτίσει. Η παρουσία λοιπόν του Παρακλήτου, του Αγίου Πνεύματος, ήταν κατεξοχήν επιθυμητή για παρηγοριά και ενθάρρυνση. Ο υμνογράφος τονίζει ότι το Άγιο Πνεύμα ήταν γνώριμο στον Χριστό, αφού ήταν ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, αλλά και αυτό εκπορεύτηκε προαιωνίως από τον Θεό Πατέρα. Είναι προφανής σε όλα τα τροπάρια ο τονισμός της Τριαδικής Θεότητας, αφού το τρίτο πρόσωπο, το Άγιο Πνεύμα, λαμπρύνει, φωτίζει και αγιάζει τους ανθρώπους και ιδρύει την εκκλησία του Θεού με την θεϊκή του πνοή.
Γι αυτήν την εγκαθίδρυση «εργάστηκε» πολύ το Άγιο Πνεύμα μέσω των Αποστόλων, των ιεραποστόλων και των μαρτύρων, οι οποίοι με την έντολή του Χριστού μιλούσαν με την φώτιση του Αγίου Πνεύματος απέναντι σε διώκτες άρχοντες και αυτοκράτορες αλλά και σε σοφούς της εποχής τους, όπως η Αγία Αικατερίνη, και αποδείκνυαν φλυαρίες τις δοξασίες των ειδωλολατρών: «ἡμεῖς δ κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, Ἰουδαίοις μὲν σκάνδαλον, Ἕλλησι δὲ μωρίαν,… ὅτι τὸ μωρὸν τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστί… ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεὸς, ἵνα τοὺς σοφούς καταισχύνῃ, ( Α΄Κορινθ. 20-27)
ᾨδὴ ζ’ Ὁ Εἱρμὸς
«Σύμφωνον ἐθρόησεν ὀργάνων μέλος,
Σέβειν τὸ χρυσότευκτον ἄψυχον βρέτας.
Ἡ τοῦ Παρακλήτου δὲ φωσφόρος χάρις,
Σεβασμιάζει τοῦ βοᾶν· Τριὰς μόνη,
Ἰσοσθενής, ἄναρχος, εὐλογητὸς εἶ».
Απλή Σύνταξη
Μέλος ὀργάνων ἐθρόησεν σύμφωνον,
σέβειν τὸ χρυσότευκτον ἄψυχον βρέτας.
Ἡ δὲ φωσφόρος χάρις τοῦ Παρακλήτου,
σεβασμιάζει τοῦ βοᾶν· εὐλογητὸς εἶ
Τριὰς μόνη, ισοσθενής, ἄναρχος,».
Μετάφραση:
«Η μελωδία των μουσικών οργάνων αντήχησε δυνατά,
για να προσκυνήσουν την άψυχη χρυσοποίητη εικόνα.
Όμως η φωτοφόρος Χάρη του Αγίου Πνεύματος
μας παρακινεί με σεβασμό να ψάλλουμε με δύναμη:
«Άξια δοξολογίας είσαι εσύ, η μόνη Αγία Τριαδική Θεότητα,
που είσαι ισοδύναμη και δεν έχεις αρχή και τέλος».
α΄ τροπάριο ζ΄ Ωδής
Φωνὴν προφητόφθεγκτον ἠγνοηκότες,
Ἔφασκον οἰνότευκτον ἄφρονες μέθην.
Ῥήσεις ξενηκούσθησαν ὡς Ἀποστόλων.
Οἱ εὐσεβεῖς δέ, σοὶ βοῶμεν ἐνθέως.
Νεουργὲ τοῦ σύμπαντος, εὐλογητὸς εἶ.
Απλή σύνταξη
ἄφρονες ἠγνοηκότες προφητόφθεγκτον[22] φωνὴν,
ρήσεις ξενηκούσθησαν ὡς Ἀποστόλων
έφασκον οἰνότευκτον μέθην.
Οἱ εὐσεβεῖς δέ σοὶ βοῶμεν ἐνθέως.
Νεουργὲ[23] τοῦ σύμπαντος, εὐλογητὸς εἶ.
Μετάφραση
Επειδή οι άφρονες αγνοούσαν
την θεόπνευστη φωνή τoυ προφήτη (Ιωήλ)
και ακούστηκαν λόγια παράξενα από τους Αποστόλους
έλεγαν πως πρόκειται για μέθη που προκαλεί το κρασί.
Εμείς όμως οι ευσεβείς με ένθεη φωνή σε φωνάζουμε:
Δημιουργέ του σύμπαντος, ας είσαι ευλογημένος.
Ερμηνεία
Υπάρχουν τριών ειδών μέθη: αυτή που προξενείται από το κρασί, αυτή που προξενείται χωρίς το κρασί και αυτή που προξενείται από το κρασί της αγάπης προς τον Θεό. Η πρώτη είναι γνωστή, η δεύτερη όμως
και η τρίτη μας παραξενεύουν, πώς μεθάει κανείς χωρίς κρασί. Η δεύτερη προέρχεται από θυμό και γι αυτό λέγει ο Ησαΐας: «ουαί τῷ στεφάνῳ τῆς ὕβρεως, οἱ μισθωτοὶ ᾿Εφραίμ· οἱ μεθύοντες ἄνευ οἴνου (Ησαι. 28,1). Και αλλού: «οἱ υἱοί σου,.. οἱ πλήρεις θυμοῦ Κυρίου, ἐκλελυμένοι διὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ. 21 διὰ τοῦτο ἄκουε, τεταπεινωμένη, καὶ μεθύουσα οὐκ ἀπὸ οἴνου (Ησαι. 51, 20-21). Η τρίτη είναι αποτέλεσμα της θείας ενέργειας του Αγίου Πνεύματος, η οποία ενεργεί από καταβολής κόσμου. Ο Δαυίδ προφητικά μιλάει γι αυτήν την μέθη από την ελπίδα στο Θεό, για την αρχοντιά του οίκου του Θεού, το φως και το έλεος του Θεού, που θα απολαμβάνουν οι υιοί του Θεού γιατί είναι ευθείς και ειλικρινείς απέναντι του Θεού.«οἱ δὲ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπιοῦσι. μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάῤῥουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς· ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ» (Ψαλμ 35, 8-11).
Ο Σολομών στο Άσμα Ασμάτων περιγράφει την αγάπη του Θεού για κάθε ψυχή, όπως ένας ερωτευμένος για την αγαπητικιά του: «εισήλθον εἰς κῆπόν μου, ἀδελφή μου νύμφη… ἔπιον οἶνόν μου μετὰ γάλακτός μου· φάγετε, πλησίοι, καὶ πίετε καὶ μεθύσθητε, ἀδελφοί. ᾿Εγὼ καθεύδω καὶ ἡ καρδία μου ἀγρυπνεῖ. φωνὴ ἀδελφιδοῦ μου κρούει ἐπὶ τὴν θύραν. ῎Ανοιξόν μοι, ἀδελφή μου» (Ασμ Σολ. 5,1-3).
Τέλος ο υμνογράφος αναφωνεί την ένθεη πίστη του στο Άγιο Πνεύμα, τον ανακαινιστή του Σύμπαντος: «ἐξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς (Ψαλμ 103,30) .
Και επειδή βρισκόμαστε στην έβδομη Ωδή κλείνει με το γνωστό εφύμνιο: «εὐλογητὸς εἶ».
β΄ τροπάριο ζ΄ Ωδής
Θέσπιν κατεβρόντησεν ὁ βλέπων ὄπα,
Ἔνθους Ἰωὴλ τοῦ θεαρχικωτάτου
Οἷς ἐκχεῶ, φήσαντος οἷά περ Λόγου,
Τοῦ Πνεύματός μου, συμβοήσουσι· Φύσις,
Ἡ τρισσοφεγγόφωτος, εὐλογητὸς εἶ.
Απλή σύνταξη
ὁ Ἰωὴλ βλέπων ένθους κατεβρόντησεν θέσπιν ὄπα[24],
φήσαντος ἐκχεῶ τοῦ θεαρχικωτάτου τοῦ Πνεύματός μου,
οἷς συμβοήσουσι οἷά περ Λόγου:
«Φύσις η τρισσοφεγγόφωτος, εὐλογητὸς εἶ».
Μετάφραση
Ο Ιωήλ σε θείο όραμα έβγαλε μια βροντερή θεσπέσια φωνή
(του Θεού) που έλεγε: Θα διαχύσω από το θεαρχικότατό μου Πνεύμα
όπως ακριβώς και από τον Υιό και Λόγο του Θεού
σε εκείνους που με ομόνοια φωνάζουν:
η τριλαμπής φύση της Θεότητας ας είναι ευλογημένη.
Ερμηνεία
Ο υμνογράφος με το «βλέπων» αναφέρεται στο όραμα του Ιωήλ, που προοικονίζει τα γεγονότα της Πεντηκοστής: « ἔσται μετὰ ταῦτα καὶ ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ ὑμῶν καὶ αἱ θυγατέρες ὑμῶν, καὶ οἱ πρεσβύτεροι ὑμῶν ἐνύπνια ἐνυπνιασθήσονται, καὶ οἱ νεανίσκοι ὑμῶν ὁράσεις ὄψονται» (Ιωήλ 3, 1 – 5). Και όταν λέει βλέπει δεν εννοεί ότι ο Θεός καταργεί τον νου αλλά αντίθετα τον φωτίζει με το Άγιο Πνεύμα, για να βλέπει την αλήθεια των πραγμάτων. Βέβαια και οι αρχαίοι έλεγαν «νους ορά και νους ακούει» θέλοντας να τονίσουν την λογική διεργασία των αισθητών δεδομένων. Εδώ όμως πρόκειται για κάτι πιο πάνω από τον νου, για το Άγιο Πνεύμα, το Πνεύμα της Αληθείας που φωτίζει «πάντα άνθρωπον ερχόμενοον εις τον κόσμον».
Το «ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου» αφορά την ενέργεια που εκπορεύεται από το Άγιο Πνεύμα και την ουσία. Δεν λέει «δίδωμι», διότι η θεία ουσία δεν μερίζεται, αλλά επενεργεί και το αποτέλεσμα αυτής της επενέργειας είναι τα χαρίσματα και οι αρετές του Αγίου Πνεύματος.
Η «τρισσοφεγγόφωτος φύσις του Θεού» είναι «το τριλαμπές της μιας Θεότητας», που παρομοιάζεται με τρία λαμπερά αστέρια, αυτόφωτα, αυτοδύναμα αλλά και ισοδύναμα. Η ουσία της θεϊκής φύσεως είναι το φως, έτσι όπως φανερώθηκε κεκαλυμμένα στην Παλαιά Διαθήκη, αποκεκελυμμένα στην Καινή Διαθήκη και συγκεκριμένα στα πιο σημαντικά γεγονότα της επίγειας ζωής του Χριστού αλλά και στους αγίους του αξιώθηκαν να φωτιστούν από το άγιο Φως της.
γ΄ τροπάριο ζ΄ Ωδής
Τριττὴ μὲν εὐμοίρησεν ὡρῶν τὴν χάριν,
Ὅπως ὑπεμφήνειε τρεῖς ὑποστάσεις,
Σέβειν ἐν ἁπλότητι τῆς ἐξουσίας,
Ἀλλ’ ἐν μιᾷ νῦν ἡμερῶν τῇ Κυρίᾳ,
Υἱὸς Πατήρ, καὶ Πνεῦμα, εὐλογητὸς εἶ.
Απλή σύνταξη
Τριττὴ [25] μὲν εὐμοίρησεν[26] τὴν χάριν ὡρῶν,
Ὅπως ὑπεμφήνειε τρεῖς ὑποστάσεις,
Σέβειν ἐν ἁπλότητι τῆς ἐξουσίας,
Ἀλλ’ ἐν μιᾷ νῦν τῇ Κυρίᾳ ἡμερῶν,
Υἱὸς Πατήρ, καὶ Πνεῦμα, εὐλογητὸς εἶ.
Μετάφραση
Τριπλή ευτύχησε να είναι η χάρη των ωρών,
καθώς υποδήλωνε τις τρεις υποστάσεις.
να δείχνουμε σεβασμό στην απλότητα της εξουσίας
που είναι ο Υιός, ο Πατέρας και το Πνεύμα.
αλλά τώρα σε μια Κυρία των ημερών.
Ερμηνεία
Υπάρχει σαφής συμβολισμός ανάμεσα στη μία και τρεις ημέρες και στον ένα αλλά και Τριαδικό Θεό. Κατά τον απ. Πέτρο τρίτη ήταν η ημέρα που κατήλθε το Πνεύμα το Αγιο στους Μαθητές: «οὐ γὰρ, ὡς ὑμεῖς ὑπολαμβάνετε, οὗτοι μεθύουσιν· ἔστι γὰρ ὥρα τρίτη τῆς ἡμέρας· ἀλλὰ τοῦτό ἐστι τὸ εἰρημένον διὰ τοῦ προφήτου Ἰωήλ» (Πραξ. 2,15) Ο αριθμός τρία δεν είναι τυχαίος, γιατί συμβολίζει την τρισυπόστατη φύση του Θεού. Από την άλλη γίνεται λόγος και για μία ημέρα Κυρία, δηλαδή η ημέρα τυ Κυρίου, η Κυριακή, η ημέρα της Αναστάσεως του Κυρίου. Μία ήταν κάθε φορά η ημέρα που ο Θεός δημιουργούσε και κάτι: «Και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί ημέρα μία» (Γεν. 1, 5). Αυτή η μία ημέρα συμβολίζει την μία φύση των τριών υποστάσεων της Αγίας Τριάδας, η οποία ταυτόχρονα είναι και μία θεότητα αλλά με τρεις υποστάσεις, ο Υιός, ο Πατέρας και το Πνεύμα.
Η τρίτη ώρα λοιπόν υποδήλωνε την τρισυπόστατη φύση του Θεού, που κατέβαινε την ημέρα αυτή της Πεντηκοστής, για να ολοκληρώσει το έργο της Θείας οικονομίας δίνοντας στους ανθρώπους το Πνεύμα της Αληθείας. Αυτήν την τρισυπόστατη Θεότητα οφείλουμε να την σεβόμαστε και να μην παρασυρόμαστε από την απλότητα της εξουσίας της. Τι θέλει να τονίσει ο υμνογράφος; Η απλότητα και η ταπείνωση ήταν κάτι που χαρακτήριζε τον Χριστό σε όλη την διάρκεια της επίγειας ζωής του. Αλλά και ο επουράνιος Θεός σέβεται από την μεριά του το αυτεξούσιο του ανθρώπου και περιμένει οικειοθελώς να πάει κοντά του.
ᾨδὴ η’ Ὁ Εἱρμὸς
«Λύει τὰ δεσμὰ καὶ δροσίζει τὴν φλόγα,
Ὁ τρισσοφεγγὴς τῆς θεαρχίας τύπος,
Ὑμνοῦσι Παῖδες, εὐλογεῖ δὲ τὸν μόνον,
Σωτῆρα καὶ παντουργόν, ὡς εὐεργέτην,
Ἡ δημιουργηθεῖσα σύμπασα κτίσις».
Απλή Σύνταξη
Ὁ τρισσοφεγγὴς τύπος τῆς θεαρχίας,
λύει τὰ δεσμὰ καὶ δροσίζει τὴν φλόγα.
Ὑμνοῦσι Παῖδες, η δὲ δημιουργηθεῖσα σύμπασα κτίσις
εὐλογεῖ ὡς εὐεργέτην τὸν μόνον Σωτῆρα καὶ παντουργόν.
Μετάφραση:
«Η τρισσοφεγγής προτύπωση της Τριαδικής Θεότητας
λύει τα δεσμά (της φύσεως) και δροσίζει τη φλόγα.
Υμνούν οι τρεις παίδες, ενώ όλη γενικά η κτίση,
που είναι δημιούργημα του Θεού,
δοξολογεί ως ευεργέτη τον μόνο Σωτήρα και Δημιουργό των πάντων.
α΄τροπάριο η΄ Ωδής
Μνήμην ὁ Χριστὸς τῶν βροτοσσόων ἐπῶν,
Ἅ πατρακουσθεὶς τοῖς Ἀποστόλοις ἔφη,
Τὸ Πνεῦμα τεύχει γλωσσοπυρσεύτῳ θέᾳ,
Ἐφίζον· εὐλογητὸν οἰκειουμένη,
Ἠλλοτριωμένη δὲ μέλπει σε κτίσις.
Απλή σύνταξη
Τὸ Πνεῦμα τεύχει[27] γλωσσοπυρσεύτῳ θέᾳ εφίζον[28],
μνήμην τῶν βροτοσσόων[29] ἐπῶν,
Ἅ πατρακουσθεὶς ὁ Χριστὸς ἔφη τοῖς Ἀποστόλοις,
κτίσις δὲ ήλλοτριωμένη οἰκειουμένη
μέλπει σε εὐλογητὸν.
Μετάφραση
Το Πνεύμα παρουσιάστηκε με τη θέα πυρίνων γλωσσών,
καθισμένο (στα κεφάλια των Μαθητών)
και θυμήθηκε τα κοσμοσωτήρια λόγια,
τα οποία ο Χριστός τα άκουσε από τον Πατέρα του
και τα είπε στους Μαθητές,
ενώ η κτίση αλλοτριωμένη μεν αλλά εξοικειουμένη
υμνεί Εσένα τον Ευλογημένο.
Ερμηνεία
Ο Χριστός, όταν επρόκειτο να φύγει από τους Μαθητές, τους υποσχέθηκε ότι «καὶ ἐγὼ ἐρωτήσω(παρακαλέσω) τὸν πατέρα καὶ ἄλλον παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα μένει μεθ’ ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ ὁ κόσμος οὐ δύναται λαβεῖν» (Ιωάνν. 14,16-17). Και ο Παράκλητος ήρθε. Το Άγιο Πνεύμα με την μορφή των πύρινων γλωσσών κατήλθε, με στόχο να συμπληρώσει το κοσμοσωτήριο έργο του Χριστού. Θυμήθηκε τους λόγους του Χριστού που απέβλεπαν στη σωτηρία του ανθρώπου και τους οποίους ο Χριστός τους άκουσε από τον Θεό Πατέρα και τώρα έρχεται να φωτίσει τους Μαθητές του «συνιέναι τας γραφάς», για να καταλάβουν δηλαδή αυτά που επί τρία χρόνια τους δίδασκε ο Χριστός, αλλά τα μάτια τους και τα αυτιά τους ήταν βεβαρημένα από την υλική τους υπόσταση και δεν μπορούσαν να τα καταλάβουν.
Ο Χριστός ως άνθρωπος εκτελεί τις εντολές του Θεού Πατέρα του, πράγμα που δεν σημαίνει ότι είναι υποδεέστερος ως Θεός, αλλά ως άνθρωπος διδάσκει την υπακοή και την ταπείνωση. Ο Χριστός ούτε δούλος είναι ο ίδιος ούτε τους μαθητές του τους θέλει δούλους αλλά φίλους: «οὐκέτι ὑμᾶς λέγω δούλους, ὅτι ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί ποιεῖ αὐτοῦ ὁ κύριος· ὑμᾶς δὲ εἴρηκα φίλους, ὅτι πάντα ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ πατρός μου ἐγνώρισα ὑμῖν. (Ιωάνν.15, 15).
Ο άνθρωπος βέβαια, όπως και όλη η κτίση, έχει μεν αλλοτριωθεί από τον Θεό με την επήρεια του Διαβόλου, αλλά τώρα οικειοποιείται το Άγιο Πνεύμα και κατανοεί το σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία του και γι αυτό ψέλνει με χαρά αυτόν που είναι ευλογημένος του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος.
β΄ τροπάριο η΄ Ωδής
Σωτηριωδῶς, αὐτοδεσπότως ἰόν,
Φῶς αὐτολαμπές, καὶ παρεκτικὸν φάους,
Ὑπάρχον, ἦκες ἐμφοροῦν Ἀποστόλοις,
Τιμῆεν ὡς ἄημα· τοῖς σοῖς οἰκέταις,
Λελιπαρημένον δὲ Πνεῦμα προσνέμοις.
Απλή σύνταξη
Σωτηριωδῶς, αὐτοδεσπότως ἰόν,
υπάρχον αὐτολαμπές φῶς καὶ παρεκτικὸν[30] φάους,
ἦκες (Χριστέ) ἐμφοροῦν Ἀποστόλοις ὡς ἄημα[31] τιμῆεν[32]
προσνέμοις δὲ λελιπαρημένον[33] Πνεῦμα τοῖς σοῖς οἰκέταις
Μετάφραση
Ερχόμενο (το Πνεύμα) για την σωτηρία αυτοβούλως
όντας αυτόφωτο φως και φωτοδότης
ήρθες , Χριστέ, σαν μια πολύτιμη πνοή
να εμφυσήσεις τους Αποστόλους.
Μακάρι να διανείμεις το Παράκλητο Πνεύμα στους δούλους σου.
Ερμηνεία
Πολύ διαφωτιστικά αλλά και επιφανειακά αντίθετα είναι δύο αποσπάσματα από τον ευαγγελιστή Ιωάννη, που ήταν πιο κοντά από όλους στον Χριστό. Το πρώτο:«ὁ δὲ παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὃ πέμψει ὁ πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐκεῖνος ὑμᾶς διδάξει πάντα καὶ ὑπομνήσει ὑμᾶς πάντα ἃ εἶπον ὑμῖν» (Ιωάνν. (14,26). Το δεύτερο: «ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ παράκλητος ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ» (Ιωάνν. 15,26). Και ερωτάται κανείς ποιος το στέλνει το Άγιο Πνεύμα, ο Πατήρ ο Υιός ή έρχεται μόνο του; Την απάντηση την δίνει ο υμνογράφος, όταν λέει ότι ήρθε στην Πεντηκοστή «αὐτοδεσπότως», δηλαδή αυτοβούλως. Όμως δεν υπάρχει πρόβλημα, διότι ό,τι θέλει ο Πατήρ θέλει και το Άγιο Πνεύμα, είναι μία δύναμη, μία ουσία, μία προσκύνηση: «δι’ οὗ Πατὴρ γνωρίζεται, καὶ Υἱὸς δοξάζεται, καὶ παρὰ πάντων γινώσκεται, μία δύναμις, μία σύνταξις, μία προσκύνησις, τῆς ἁγίας Τριάδος. (τροπάριο του Εσπερινού της Πεντηκοστής).
Τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος είναι ατέλειωτα, όσο κι αν προσπαθεί ο υμνογράφος να τα απαριθμήσει: «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φῶς, καὶ ζωή, καὶ ζῶσα πηγὴ νοερά, Πνεῦμα σοφίας, Πνεῦμα συνέσεως, ἀγαθόν, εὐθές, νοερόν, ἡγεμονεῦον καθαῖρον τὰ πταίσματα, Θεὸς καὶ θεοποιοῦν, πῦρ, ἐκ πυρὸς προϊόν, λαλοῦν, ἐνεργοῦν, διαιροῦν τὰ χαρίσματα».
γ΄ τροπάριο η΄ Ωδής
ᾞσε Προφητῶν πνευματέμφορον στόμα,
Σὴν σωματωδῶς, ὦ μέδων, ἐνδημίαν,
Καὶ Πνεῦμα κόλπων πατρικῶν προηγμένον,
Ἀκτιστοσυμπλαστουργοσύνθρονον σέθεν,
Ἱεὶς ἐνανθρωπήσεως πιστοῖς σέβας.
Απλή σύνταξη
, ὦ μέδων[34], Σὴν ἐνδημίαν σωματωδῶς
ᾞσε[35] πνευματέμφορον στόμα Προφητῶν,
καὶ Πνεῦμα προηγμένον κόλπων πατρικῶν,
ακτιστοσυμπλαστουργοσύνθρονον[36] σέθεν[37],
ιεὶς πιστοῖς σέβας ἐνανθρωπήσεως.
Μετάφραση
Βασιλιά μου, την σωματική σου παρουσία στη γη
την έψαλε το θεόπνευστο στόμα των Προφητών
και το Πνεύμα που ήρθε από τους κόλπους του Πατρός
είναι άκτιστο, συνδημιουργός και κάθεται στον ίδιο θρόνο με Εσένα,
εμπνεύοντας στους πιστούς τον σεβασμό για την ενανθρώπισή σου.
Ερμηνεία
Την σωματική παρουσία του Χριστού στον κόσμο την προανήγγειλαν και έψαλλαν πολλοί προφήτες, όπως ο Δαυίδ: «Απέστειλε τον Λόγον αυτού (ο Πατήρ) και ιάσατο αυτούς, και ερρύσατο αυτούς εκ των διαφθορών αυτών» (Ψαλ. ρστ’ 20),ο Ησαΐας. «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ, ου ένεκεν έχρισέ με. ευαγγελίσασθαι πτωχοίς απέσταλκέ με» (Ησ. ξα’ 1) ο Σολομών. «Ο Παντοδύναμός Σου Λόγος απ’ Ουρανών εκ θρόνων Βασιλείων απότομος πολεμιστής εις μέσον της ολεθρίας ήλατο γης» (Σοφ. ιη’ 15). Μιλούν μάλιστα και για το έργο που θα επιτελέσει στη γη, ο Δαβίδ είπεν. «Εξαποστελείς το Πνεύμα Σου, και κτισθήσονται, και ανακαινείς το πρόσωπο της γης» (Ψαλ. ργ’ 30), ο Ησαΐας «Κύριος ο Θεός, ο διδούς πνοήν τω λαώ τω επ’ αυτής (της γης δηλ.) και Πνεύμα τοις πατούσιν αυτήν» (Ησ. μβ’ 5) και ο Ιωήλ. «Και έσται μετά ταύτα, εκχεώ από του Πνεύματος μου επί πάσαν σάρκα» (Ιωήλ. γ’ 1).
Ο Γρηγόριος Νύσσης λέγει: «Πνεύμα, το της Πατρικής εκπορευόμενον υποστάσεως». Και επειδή το Πνεύμα τούτο είναι άκτιστο κατά την Θεότητα, καθώς είσαι και Συ, Χριστέ, άκτιστος, λέγει ο υμνογράφος, γι αυτό είναι και συμπλαστουργόν με Σενα και σύνθρονο και ομότιμο.
Αυτό το Άγιο Πνεύμα δίδαξε στους ανθρώπους να σέβονται την ενανθρώπιση του Χριστού, γι αυτό και παρουσιάστηκε σωματικά δυο φορές, μια εν είδει περιστεράς στην Βάπτιση, και μια εν είδει πυρίνων γλωσσών στην Πεντηκοστή, και με αυτόν τον τρόπο επιβεβαίωσε και εσφράγισε την ιερή αποστολή του Χριστού στον κόσμο.
ᾨδὴ θ’ Ὁ Εἱρμὸς
«Χαίροις Ἄνασσα, μητροπάρθενον κλέος.
Ἄπαν γὰρ εὐδίνητον εὔλαλον στόμα,
Ῥητρεῦον, οὐ σθένει σε μέλπειν ἀξίως.
Ἰλιγγιᾷ δὲ νοῦς ἅπας σου τὸν τόκον
Νοεῖν· ὅθεν σε συμφώνως δοξάζομεν».
Απλή Σύνταξη
Χαίροις Ἄνασσα, μητροπάρθενον κλέος.
Ἄπαν γὰρ εὐδίνητον εὔλαλον στόμα ρητρεῦον,
οὐ σθένει σε μέλπειν ἀξίως.
Άπας δὲ νοῦς ιλιγγιᾷ νοεῖν τὸν τόκον σου,
ὅθεν σε συμφώνως δοξάζομεν.
Μετάφραση:
«Χαίρε βασίλισσα, εσύ που είσαι η δόξα των παρθένων μητέρων
Κάθε ευκίνητο και γλυκόλαλο στόμα, που ρητορεύει,
δεν μπορεί επάξια να σε υμνολογήσει
και κάθε ανθρώπινος νους ζαλίζεται στην προσπάθεια
να κατανοήσει τον υπερθαυμαστό τρόπο της γέννας σου,
γι’ αυτό με μια φωνή σε δοξολογούμε».
α΄ τροπάριο θ΄ Ωδής
Ὕδειν ἔοικε τὴν φυσίζωον Κόρην.
Μόνη γὰρ ἐν δίνησι κεκρύφει Λόγον
Νοσοῦσαν ἀλθαίνοντα τὴν βροτῶν φύσιν.
Ὃς δεξιοῖς κλισμοῖσι νῦν ἱδρυμένος
Πατρός, πέπομφε τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος.
Απλή σύνταξη
ἔοικε ύδειν[38] τὴν φυσίζωον[39] Κόρην.
μόνη γὰρ κεκρύφει Λόγον ἐν δίνησι
ἀλθαίνοντα[40] τὴν νοσοῦσαν φύσιν βροτῶν.
Ὃς νῦν ἱδρυμένος δεξιοῖς κλισμοῖσι[41] Πατρός
πέπομφε τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος.
Μετάφραση
Ταιριάζει να υμνολογούμε την Κόρη
που έφερε στον κόσμο την ζωή, γιατί μόνο αυτή έχει κρυψει
μέσα στα σπλάχνα της τον Λόγο, αυτόν
που θεράπευσε την αρρωστημένη φύση των ανθρώπων.
Αυτός λοιπόν εγκαθιδρυμένος στου δεξιό θρόνο του Πατρός
έχει στείλει την Χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Ερμηνεία
Η Κόρη δεν είναι άλλη απόν Παναγία, διότι αν και μητέρα είναι ανύμφευτος κόρη. Από την άλλη ο Θεός και Λόγος του Θεού κρύφτηκε μέσα στα σπλάχνα της Παναγίας, εγκαινιάζοντας έτσι ο Χριστός την ταπεινή και κρυμμένη του ζωή. Κι αν κάθε μητέρα φέρνει στον κόσμο μια ζωή, η μητέρα του Χριστού έφερε την πηγή της Ζωής, γιατί το κυηθέν τέκνον θεράπευσε γενικότερα την αρρωστημένη φύση του ανθρώπου, όχι μόνο τους παράλυτους, τους τυφλούς και τους νεκρούς. Ήρθε να νικήσει τον θάνατο και την αρρώστια, η οποία είναι μια μορφή ήπιου θανάτου.
Ο Χριστός ««Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν ὁ ἐν ὑψηλοῖς κατοικῶν καὶ τὰ ταπεινὰ ἐφορῶν ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ» (ψαλμ 112). δεν αρκέστηκε στη δόξα που είχε δίπλα στον Θεό Παντοκράτορα, αλλά άφησε την δόξα και ήρθε με άκρα συγκατάβαση και υποδειγματική ταπείνωση στα ανθρώπινα πράγματα, για να σώσει τον άνθρωπο. Και δεν κινητοποιήθηκε μόνο αυτός αλλά κινητοποίησε και το Άγιο Πνεύμα στέλνοντάς το στου ανθρώπους, να τους φωτίσει και να τους οδηγήσει στον σωστό δρόμο προς τον ουρανό.
β΄ τροπάριο θ΄ Ωδής
Ὅσοις ἔπνευσεν ἡ θεόρρυτος χάρις,
Λάμποντες, ἀστράπτοντες, ἠλλοιωμένοι,
Ὀθνείαν ἀλλοίωσιν εὐπρεπεστάτην
Ἰσοσθενοῦσαν τὴν ἄτμητον εἰδότες,
Σοφὴν τρίφεγγον οὐσίαν δοξάζομεν.
Απλή σύνταξη
Ὅσοις ἔπνευσεν ἡ θεόρρυτος χάρις,
λάμποντες, ἀστράπτοντες, ἠλλοιωμένοι
οθνείαν[42] ἀλλοίωσιν εὐπρεπεστάτην
εἰδότες δοξάζομεν τὴν ἄτμητον[43],
ισοσθενοῦσαν, σοφὴν τρίφεγγον οὐσίαν.
Μετάφραση
Σε όσους ήρθε σαν πνοή η Χάρη που ρέει από τον Θεό
λαμπεροί, αστραφτεροί και αλλοιωμένοι,
με μια καθώς πρέπει παράξενη αλλοίωση.
με πλήρη επίγνωση δοξολογούμε την αδιαίρετη,
ιην ισοδύναμη, την σοφή και την τριλαμπή ουσία του Θεού
Ερμηνεία
Τρία είναι τα χαρακτηριστικά αυτών που δέχτηκαν την θεία χάρη, πού μόνο από τον Θεό μπορεί να προέλθει: Είναι λαμπεροί, αστραφτεροί και αλλοιωμένοι. Η Θεία Χάρη είναι το φως του Χριστού, που αλλοιώνει τον άνθρωπο και τον κάνει να λάμπει και να αστράφτει. Όταν η ψυχή μαγευτεί από την αγάπη του Θεού, υφίσταται μια αλλοίωση, μια ριζική αλλαγή, γίνεται άλλος άνθρωπος. Κατοικεί μέσα του η ειρήνη και η χαρά του Θεού, η οποία εκδηλώνεται και εξωτερικά στο πρόσωπο κατά το
Δαβιτικόν: «Αύτη η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου» (Ψαλ.76, 11).
Όταν ντυνόμαστε τον Χριστό κατά την Βάπτιση και κατά την Θεία Κοινωνία, παθαίνουμε, ό,τι παθαίνει και το σίδερο πάνω στη φωτιά, που εισχωρεί μέσα του και το πυρακτώνει. Και τότε η Χάρη του Θεού ξεχειλίζει εξωτερικά, όπως το νερό όταν βράζει στη φωτιά. «έθελξας πόθω με Χριστέ και ηλλοίωσας τω θείω σου έρωτι». Και δεν πυρπολείται μόνο η καρδιά από το θείο πυρ, το Άγιο Πνεύμα, αλλά και τα μάτια φωτίζει και τα αυτιά αγιάζει και τους πονηρρούς λογισμούς καταλαγιάζει χαρίζοντας σοφία και σύνεση. Γι αυτό και το πρόσωπο το Διακόνου Στεφάνου, που τον λιθοβολούσαν, έβλεπαν να λάμπει όπως το πρόσωπο του αγγέλου. Ο Μ. Βασίλειος περιγράφει πολύ ωραία αυτήν την κατάσταση: «Έστι πύρωσις του Πνεύματος η αναζωπυρούσα καρδία, διότι το άυλον και θείον πυρ φωτίζει μεν ψυχάς και δοκιμάζει έσωθεν ώσπερ άδολον χρυσόν εν καμίνω. κακίαν δε αναλίσκει ώσπερ καλάμην και ακάνθας». Έτσι γινόμαστε όχι μόνο λαμπεροί, αστραφτεροί, αλλοιωμένοι αλλά και πνευματοφόροι: «Το γεγεννημένον εκ του Πνεύματος, Πνεύμα εστι» (Ιω. 3, 6). Το ίδιο τονίζει και ο απ. Παύλος. «Ο κολλώμενος τω Κυρίω, εν Πνεύμα εστι» Α΄’ Κορ. 6, 17).
[1] Τις ερμηνείες των ειρμών του Ιαμβικού Κανόνα , που αποτελούν την Ιαμβκή Καταβασία, θα τις βρείτε στον β΄ τόμο της σειράς με τίτλο ΚΑΤΑΒΑΣΙΕΣ του ίδιου συγγραφέα.
[2] νοσφισμός (νοσφίζομαι) = ιδιοποίηση, οικειοποίηση, σφετερισμός, αποχωρισμός
[3] ατρεκής= αληθής
[4] άλις (επίρρ.) αρκετά, σε αφθονία (συντάσσεται με ρήματα αλλά και με ουσιαστικά)
[5] πανσθενουργόφωτον ( από το πανσθενουργός+ φάος, φως) = αυτό που μπορεί να φωτίσει τα πάντα με απεριόριστη δύναμη
[6] άφθιτος (α + φθίνω) = αυτός που δεν φθείρεται καθόλου, ο άφθαρτος
[7] σέλας (βόρειο σέλας) = φως αστεριού που φωτίζει χωρίς να θερμαίνει
[8] φρυκτωρία = η συνεννόηση από μακριά με πυρσούς, η αγγελία με πυρσούς, η μακρινή αγγελία
[9] ομβροβλυτέω (όμβρος ( βροχή) + βλύζω (αναβλύζω) = αναβλύζω σαν τα όμβρια ύδατα (τα ύδατα της βροχή)ς.
[10] νενυγμένης του νύττομαι (νύξη) = τρυπιέμαι
[11] τελέω-ω = εκτελώ, εφαρμόζω, πληρώνω (τέλη κυκλοφορίας)
τελούμαι= μυούμαι στα μυστήρια, προσκυνώ
[12] φερέσβιος (φέρω + βίος) = αυτός που φέρνει ζωή, ο ζωοδότης
11 ιάτο του ιάομαι = θεραπεύω (ίασις)
[14] και αύτώ (με δασεία) αντί εαυτώ = για τον εαυτό του
[15] Καινίσαις (ευχετ. Ευκτική) του καινίζω, ανακαινίζω
[16] ορεκτόν = επιθυμητό (ορέγω = δίνω, παρέχω, ορέγομαι= απλώνω τα χέρια μου και παίρνω, ποθώ, επιθυμώ)
[17] μίμνω (ποιητ) μένω = παραμένω, περιμένω, μένω πίσω (μίμνουσι , δοτικ, πληθ, μετοχ= μένουσι
[18] ώκιστα (επίρρημα υπερθ του ωκύς) = πολύ δυνατά, υπερβολικά
[19] απηνής = τραχύς, άγριος, σκληρός
[20] λέσχη = τόπος συνομιλίας, μωρολογία, φλυαρία
[21] πόππυσμα = τιτίβισμα, σύριγμα, σφύριγμα, νόημα για κάτι (σιωπή)
[22] οινοτευκτος (οινος + τεύχω) αυτόός που προξενείται από το κρασί
[23] νεουργός = καινουργός
[24] Όπα (του όψ, οπός, οπί, όπα, ποιητικό από το έπος, είπον, vox) = φωνή θεϊκή ή ανθρώπινη, λαλιά, ομιλία αλλά και όψ,οπός ( του όπωπα) = όψη, πρόσωπο, οφθαλμός όψον (έψω) = ψητό, τροφή οψοποιός =μάγειρας οψώνιον (ψώνια) = ζωοτροφή, μισθός, ανταμοιβή (τα οψώνια (=η αμοιβή) της αμαρτίας θάνατος).
[25] τριττή (επίθ)του τριττός = τρίτος τριττί (επίρρ.) τρεις φορές
[26]εΕυμοίρησε (ευ + μοίρα) του ευμοιρέω = έχω καλή μοίρα, τύχη, ευτυχώ
[27] τεύχω (τέκτων)= κατασκευάζω, οικοδομώ, παρασκευάζω, προξενώ, καθιστώ, κάνω
[28] εφίζω (επί+ίζω, καθίζω(καθίζηση) = κατά + ίζω) = βάζω κάποιον να καθίσει, καθίζω, ρίχνω, χαλαρώνω, διατάσσω.
[29] ροτοσόος = ο σώζων τους βροτούς, αυτός που σώζει τους ανθρώπους, ο Σωτήρας των ανθρώπων
[30] παρεκτικός (παρέχω) = αυτός που παρέχει
[31] άμα (άημι) = ισχυρή πνοή, άνεμος
[32] τιμήεις,εν (δηλ. πλησμονή) = γεμάτος τιμή, πολύτιμος
[33] λελιπαρημένον (παρακ) του λιπαρέω = επιμένω, επιμένω προσευχόμενος, παρακαλώ
[34] μέδω = κυβερνώ, βασιλεύω μέδομαι = προνοώ, σκέπτομαι
[35] ήσε (αόριστ. του άδω) = τραγουδώ, ψέλνω
[36] ακτιστοσυμπλαστουργοσύνθρονον (με δέκα συλλαβές και από τέσσερις λέξεις και δύο προθεσεις, σίγουρα από τις πιο μεγάλες σύνθετες λέξεις)(ακτιστο+συμπλαστουργός+σύνθρονος) = αυτός που είναι άκτιστος(θείκός), συνδημιουργός και κάθεται στον ίδιο θρόνο. Πρόκειται για πρόσωπο της αγίας τριάδας.
[37] Σέθεν (ποιτ. ) αντί σου.
[38] ύδειν του υδεω και ύδω = υμνώ, εγκωμιάζω
[39] φυσίζωος = ο παράγων, ο διδούς ζωήν, ο ζωοδότης
[40] αλθαίνω (από την αλθαία = αγριομολόχα, θεραπευτικό φυτό) = θεραπεύω
[41] κλισμός = θρόνος με υποπόδιο, κλίση.
[42] οθνείος, α,ν = ξένος, παράξενος. αλλότριος
[43] άτμητος (α στερ. + τέμνω) = αυτός που δεν τέμνεται, ο αδιαιρετος
